Ocena brak

GORZKIE ŻALE

Autor /Lilianna Dodano /08.10.2012

Paraliturg. nabożeństwo pasyjne
powstałe w Polsce na przełomie XVII i XVIII w. z ducha
ludowej pobożności okresu —» baroku ( I I I ) ; znane też było
j a k o pasja lub rozważanie męki Pańskiej, stąd odprawiane
jest najczęściej w czasie wielkiego postu.

Powstanie G.ż. łączy się z historią Bractwa św. Rocha przy
kościele św. Krzyża w Warszawie, w którym po raz pierwszy
1698 odprawiono nabożeństwo pasyjne stanowiące pierwowzór
dzisiejszych G.ż. (była to przeróbka łac. pasji Fasciculus
myrrhae z 1697); c h a r a k t e r em zbliżone do —> misterium
pasyjnego, obejmowało początkowo łac. hymny i niektóre
pol. pieśni pasyjne; opracowanie nowej formy nabożeństwa
G.ż. w języku pol. zostało zlecone promotorowi Bractwa
W.S. Benikowi (1674-1720). Pierwszy tekst słowny pt. Snopek mirry z Ogroda Gethsemańskiego, albo żałosne Gorzkiej Mąki
Syna Bożego (jedyny zachowany druk zawiera Biblioteka
Sióstr Karmelitanek Bosych w Krakowie), Bractwo wydało
d r u k i em 1707 w Warszawie; nabożeństwo G.ż. zyskało
wkrótce aprobatę zarówno lokalnej władzy kośc. (oficjała
warsz. ks. S. Wierzbowskiego), jak i Stolicy Apost., która
udzieliła odpustów cząstkowych i zupełnych (ponowionych
przez papieży Piusa XI i Piusa XII). Struktura G.ż. została
oparta na dawnej —» jutrzni brewiarzowej, zachowując ślady
misterium pasyjnego z wykorzystaniem istniejących już pieśni
pasyjnych.

G.ż. rozpoczynają się Pobudką (odpowiednik
invitatorium w jutrzni), w której występuje płacz natury po
śmierci Chrystusa (planctus naturae); inspirację dla niej stanowiły
niektóre pieśni pasyjne: Jezus Chrystus, Bóg człowiek,
Mądrość Ojca swego Walentego z Brzozowa z 1554, Jezusa
Judasz przedal z 1558 czy Rozmyślajmy dziś, wierni chrześcijanie
z 1587; muzycznie Pobudka oparta jest na melodii hymnu
—> Jam lucis orto sidere; następujący po Pobudce hymn
Żal duszą ściska treściowo nawiązuje do pieśni: Racz skłonić
k'nam swe uszy, miły Panie (tłum. z hymnu z X w. Aures ad
nostras Deitatis preces), Wszyscy mieszkańcy dworu niebieskiego
z ok. 1600 i Rozmyślajmy dziś, wierni chrześcijanie;

kolejnym śpiewem G.ż. jest Lament duszy wykazujący duże
podobieństwo do 2 pieśni - Wszechmogący nasz Panie z
1558 i Jezusa Judasz przedał, a także do Litanii o Mące Pańskiej,
z której zaczerpnął treści i formę; recytacyjna melodia
litanijnego lamentu pokrewna jest melodiom łac. lamentacji
wielkotygodniowych, natomiast kończąca Lament duszy
inwokacja Bądź pozdrowiony muzycznie została zapożyczona
z pol. Litanii do Wszystkich Świętych; następujący po Lamencie
duszy śpiew zw. Smutna rozmowa lub Rozmowa duszy z
Matką Bołesną treściowo i muzycznie został oparty na tekście
średniow. sekwencji —> Stabat Mater dolorosa w przekł. S.
Grochowskiego z 1599; śpiewy Żal duszę ściska, Lament
duszy i Smutna rozmowa są odpowiednikami 3 psalmów w
jutrzni, tak jak 3 części G.ż. odpowiadają 3 nokturnom;
śpiewem kończącym G.ż. jest antyfona Któryś za nas cierpiał
rany, zaczerpnięta z innej, pochodzącej z 1645, śpiewanej na
zakończenie bolesnej części —> różańca, a spełniająca tę samą
funkcję w G.ż. co —» Te Deum w jutrzni; p o n a d t o każda z
3 części G.ż. poprzedzona jest intencją (co odpowiada lekcji
brewiarzowej).

Nabożeństwo G.ż. od początku odprawiano we wszystkie
niedziele wielkiego postu (począwszy od I niedzieli wielkiego
postu 1707), a także w Wielki Piątek przy —> Bożym Grobie
(— ciemnica); p o n a d t o przywilejem Bractwa św. Rocha było
śpiewanie G.ż. we wszystkie piątki roku połączone z mszą
św. za zmarłych członków Bractwa; niekiedy śpiewano G.ż.
także w in. okresach liturg. (np. wielkanocnym), zmieniając
w nich niektóre śpiewy; nabożeństwo G.ż. zwykle łączono z
wystawieniem Najśw. Sakramentu, kazaniem pasyjnym oraz
procesją (dawniej także z udziałem —» biczowników).

Do
rozpowszechnienia G.ż. przyczynili się głównie misjonarze
św. Wincentego a Paulo poprzez —> misje ludowe i prowadzenie
(z polecenia pap. Innocentego XII) większości seminariów
duch. (od końca XVII do poł. X I X w . ) ; najwcześniej
po Warszawie przejęła G.ż. kolegiata w Kielcach (1707),
nast. w Chełmie (1724), Przemyślu (1725), a od 1884 G.ż.
stały się obowiązkowym nabożeństwem w diec. sandomierskiej;
zwyczaj śpiewania G.ż. w całym kraju upowszechnił
się i utrwalił w XIX w. (od poł. XIX w. - w skupiskach
polonijnych na emigracji).

O popularności G.ż. w Polsce
i za granicą świadczą liczne ich wydania (do poł. XVIII w.
ukazało się ok. 15) oraz przekłady - na język litew. (Pedes
miros Jezusa, Wl 1750 i H. Stałmuchowskiego z 1873), na
niemiecki J.K. Fischera z 1913 i na angielski (dla Toledo)
F. Walachowskiego z 1935. Najstarszym przekazem G.ż.
zawierającym wszystkie teksty wraz z melodiami jest druk.
zbiór J. Hej lińskiego i M. Dębińskiego Melodie do wyboru
pieśni na dwa lub trzy glosy z organami (Pz 1826);

ponadto G.ż. są zawarte w: Śpiewniku kościelnym M.M. Mioduszewskiego
z 1838, Chorale, czyli dostatecznym zbiorze
melodii do przeszło 700 pieśni katolickich w języku polskim
(B 1856) J. Nachbara oraz Śpiewniku kościelnym z melodiami
na 2 głosy (Lw 1928) J. Siedleckiego.

G.ż. przetrwały do naszych czasów bez większych zmian
w zakresie treści i układu, z ewentualnymi regionalnymi
wariantami melodycznymi; w sposobie odprawiania zrezygnowano
z procesji, a nabożeństwo ogranicza się zwykle do jednej
części G.ż.

W nawiązaniu do zaleceń Soboru Wat. II odnośnie do nabożeństw
paraliturg. (KL 13) została wydana Agenda liturgiczna
diecezji opolskiej (Op 1981), podająca m.in. 2 wzory
odprawiania G.ż., natomiast Instrukcja Episkopatu Polski
dla duchowieństwa, dotycząca wprowadzenia w życie nowych
obrzędów pokuty z 26 II 1982 poleca G.ż. jako pomoc w
urządzaniu nabożeństw pokutnych.

 

J. Góral, Gorzkie żale, MKośc. 2(1910) 289-295; M. Chorzępa. G.ż., ich
geneza i rozwój historyczny, NP 12(1960) 221-258; K. Mrowieć, Liturgia i muzyku u Księży Misjonarzy w Polsce (1651-1939), NP 13(1961) 160-244; M. Bańbula, Liturgia na misjach ludowych i w duszpasterstwie parafialnym Zgromadzenia Księży Misjonarzy w Polsce 1651-1864. NP 45(1976) 235-308; Polskie pieśni pasyjne II, Wwa 1977; H. Pagiewski, W obronie pozaliturgicznych nabożeństw i modlitw, HD 48(1979) 25-31 ; J. Stefański. Pobożność ludowa w świetle dokumentów liturgicznych, STV 18(1980) z. 2, 253-263; J. Zawitkowski, Polska pieśń religijna, AK 94(1980) 234-242; H.D. Wojtyska, Męka Chrystusa w religijności polskiej XV1-XV111 wieku, w: Męka Chrystusa wczoraj i dziś. Lb 1981, 61-79; S. Dąbrowski, „Pobudka" G.ż. (Próby analizy i charakterystyki), Znak 35(1983) 960-964; J. Sienkiewicz, Śpiewnikowe melodie G.ż. i ich ludowa recepcja w polskiej kulturze religijno-muzycznej, Lb 1987 (mpsBKUL)

Podobne prace

Do góry