Ocena brak

GÓRA KALWARIA

Autor /Marcjanna Dodano /09.10.2012

(pierwotnie Góra, od 1670 do
pocz. X I X w. Nowa Jerozolima), parafia i o ś r o d e k życia zak.
w dek. wareckim w archidiec. warszawskiej.

Wieś Góra (położona w mazowieckiej części diec. poznańskiej)
powstała prawdopodobnie w XII w.; miała kościół
par. Wniebowzięcia NMP, wzniesiony staraniem bpa Bogufała
II, wzmiankowany 1252; wizytacja z 1603 stwierdzała
istnienie szkoły p a r . ; zniszczoną 1657 przez Kozaków
i Węgrów wieś nabył 1666 od jej właścicieli Mikołaja i Konstantego
Górskich bp pozn. Štefan Wierzbowski (1663-87)
w celu założenia t am ośrodka kalwaryjskiego na wzór Jerozolimy;
1670 uzyskał dla niego od króla Michała Korybuta
Wiśniowieckiego przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim
(potwierdzony 1673 przez sejm), zastrzegający wyłączność
osiedlania się dla katolików; miasto zostało zbudowane
na planie krzyża, którego ramiona tworzyły 2 przecinające
się ulice; u ich wylotu wzniesiono z fundacji Wierzbowskiego
4 kościoły wraz z klasztorami.

Drewniany kościół Św. Krzyża
(1671-1791) z tytułem prepozytury został powierzony 1672
—» filipinom (1682 opuścili G . ) , a 1683 przybyłym z Bawarii
komunistom (—» księża życia wspólnego), którzy oprócz
duszpasterstwa par. prowadzili także seminarium i dom dla
księży emerytów (—» emeryci); kościół ten wraz z klasztorem
stopniowo popadł w ruinę i 1791 został opuszczony. Kościół
Wniebowzięcia NMP, odbudowany przez Wierzbowskiego,
został przekazany 1670 b e r n a r d y n om z prowincji m ł p . (1679
zmieniono wezw. na Ofiarowania NMP);

1755-60 z fundacji
marszałka wielkiego koronnego F. Bielińskiego (1683-1766)
wzniesiono przy nim wg projektu J. —> Fontány nowy kościół
Niepokalanego Poczęcia NMP wraz z klasztorem; do
1864 należał do bernardynów, którzy sprawowali opiekę
duchową i dozór nad całą —* kalwarią (1690-1759 utrzymywali
k a p e l ę ) ; podczas powstania styczniowego klasztor pełnił rolę
kwatery powstańczej, co spowodowało represje władz carskich
i kasatę klasztoru; kościół od ok. 1880 pełni funkcję
świątyni par.; znajduje się w nim słynący łaskami obraz
MB Górskiej z pocz. XVII w. z licznymi wotami, a w 4 bocznych
ołtarzach, pochodzące być może z kręgu S. —» Czechowicza
(często jemu przypisywane) obrazy: Wizja św. Franciszka,
Św. Antoni Padewski, Św. Rodzina i Ofiarowanie w świątyni. Kościół Narodzenia Pana Jezusa (tzw. Betlejem) z
k l a s z t o r em pijarów pochodzi z 1675 (do 1808 pijarzy prowadzili
w G. również kolegium z konwiktem dla młodzieży
szlacheckiej);

1679-1732 działał przy nim t e a t r ; 1809 pijarzy
opuścili klasztor, a prowincjał zakonu przekazał go na koszary
dla wojska (1825-27 więziono w nich m.in. W. Łukasińskiego);
1840 przeznaczono j e na przytułek dla starców, rozbudowany
wg projektu H. Marconiego; obecnie jest tu
Państw. Dom Pomocy Społ. im. W. Łukasińskiego, przy
którym od 1862 znajduje się kaplica Zwiastowania NMP z
neogot. wystrojem wnętrza (od 1909 pracują przy nim szarytki).
Kościół Wniebowzięcia NMP dominikanów obserwantów
(byli w G. od 1671) z klasztorem został eryg. 1676
(dominikanie mieli tu również studium filozofii); zniszczone
1794 budowle opuścili zakonnicy, a ich kongr. zniesiono
1819.

W c e n t r um miasta, wzniesiono 1668 tzw. Ratusz Pit
a t a (rozbudowany pod koniec XVIII w. w stylu barokowym),
który 1791-1879 petnit funkcję kościoła par. pod wezw.
Podwyższenia Krzyża Św.; w jego podziemiach złożono
przeniesione z kościoła Św. Krzyża prochy bpa Wierzbowskiego.
Ponadto od 1677 był w G. klasztor dominikanek,
zniszczony i opuszczony 1794; w częściowo odbudowanym
klasztorze z drewnianą kaplicą zakonnice przebywały tu
jeszcze 1808-30, p o t em przeniosły się do Piotrkowa Trybunalskiego.

Poza miastem zbudowano 1674 kościół Wieczerzy
Pańskiej (tzw. Wieczernik), który 1677 przekazano marianom
(był w ich posiadaniu do kasaty klasztoru 1864); działał
przy nim i został tu pochowany S. —> Papczyński (jego sarkofag
oraz wystrój wnętrza kościoła wykonano w stylu barokowym);
w kościele znajduje się również epitafium inskrypcyjne
T. —> Białowieskiego MIC; po usunięciu marianów z G.
kościół popadł w ruinę; restaurowano go 1891 i 1962; oprócz
6 kościołów wzniesiono w G. ok. 35 kaplic kalwaryjskich;
wszystkie uległy zniszczeniu.

Po śmierci fundatora miasto stopniowo p o d u p a d a ł o , zatracając
swój pierwotny charakter; uległo kilkakrotnym
zniszczeniom podczas działań wojennych 1794, 1809 i 1830;
1795-1807 znajdowało się pod władzą Prusaków, którzy
dokonali sekularyzacji dóbr k o ś c , a 1802 zezwolili na osiedlanie
się Żydów (liczebnie przewyższyli chrześcijan); w G.
powstał żyd. ośrodek z siedzibą cadyka, istniejący do II wojny
świat, (działał tu m.in. Icchak Meir Alter, 1799-1866,
zał. dynastii cadyków, z których o s t a t n im byl A b r a h am Mordechaj
Alter, zm. 1948).

W XIX w. znajdował się w G. kantorat
Kościoła ewang.augsb. z własnym domem modlitwy,
szkolą i cmentarzem, podlegający parafii w Starej Iwicznej;
w 2. pol. X I X w. zbudowano tu cerkiew prawosł., przeznaczoną
głównie dla wojska; 1883 władze ros. pozbawiły G.
praw miejskich; odzyskała je 1919; w okresie okupacji hitlerowskiej
wywieziono z G. do —> getta w Warszawie, a nast.
do obozu w Treblince i zamordowano ok. 3300 Żydów.

W dawnym klasztorze pobernardyńskim w G. osiedlili się
1952 marianie, przejmując całość pracy duszpast. (kościół
par. Niepokalanego Poczęcia NMP, filialne Wieczerzy Pańskiej
i Podwyższenia Krzyża Św., kaplice Zwiastowania NMP
i św. Antoniego Padewskiego z 2. poł. XVIII w . ) ; 1952 —>
eucharystki założyły przy kościele par. swój dom zak., a 1960
drugi dom wraz z nowicjatem; prob, w G. byli m.in. F.R.
Zambrzycki (1780-99), A. Malinowski OP (1800-12), Mateusz
Jasiński (1831-47) i Edward Kawiński (1922-38); 1868-79
i 1919-62 G. była siedzibą d e k a n a t u .

 

SGKP II 689-690; R. Dziegiński, Polska G. nad Wisłą - pod Czerskiem,
Łomża 1934; S. Sydry, Czcigodny Sługa Boży ojciec Stanisław Papczyński i jego dzieło w świetle dokumentów, Wwa 1937; W.H.M., Góra Kalwaria, WAW 35(1951) 220-223; A. Liczbiński, G. - lokacja i układ przestrzenny miasta (1670-1690), KAU 2(1957) 199-216; W. Halm, Pijarski teatr szkolny w Polsce, NP 15(1962) 199-200; KZSP X z. 14, 8-17; Nowacki DAP II 520, 524, 764, 766, 772, 776; MPT II 468-469; H. Jaromin, Zarys historii Kongregacji św. Filipa Neri w Polsce 1668-1968, NP 32(1970) 86-91; E. Marchocki, Z dziejów G. w: Studia i materiały do dziejów Piaseczna i powiatu piaseczyńskiego, Wwa 1973, 269-282; Marianie 1673-1973, R 1975; SzmWwa (1981) 523-524, 579, 598, 628; W.Z. Łyjak, Muzyka u pijarów w G, WAW 65(1983) 195-197; T. Zagrodzki, G. Studium historyczno-konserwatorskie, Wwa 1983 (mps Stołeczna Pracownia Dokumentacji Dóbr Kultury); Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych, Kalwaria Zebrzydowska 1985, 70-74; E. Bergman, G. ośrodek kultu żydowskiego, Wwa 1986 (mps Stołeczna Pracownia Dokumentacji Dóbr Kultury); M. Pisarzak, Religijne dzieje G, WAW 68(1986) 228-236.

Podobne prace

Do góry