Ocena brak

GODZINKI

Autor /Elwir Dodano /05.10.2012

(horae parvae, cursus horarum, ordo parvus),
wotywne nabożeństwo (o prostym układzie poetyckim
i przejrzystej strukturze stylowej) zbudowane na wzór oficjum
kośc. (—» godziny kanoniczne) ku czci boskich osób, ich
przymiotów i tajemnic oraz NMP i świętych; nazywane dużymi
g. lub małym oficjum (—» oficjum m a ł e ) , gdy d o k ł a d n i e
powtarzają strukturę i ważniejsze treści modlitwy godzin,
albo małymi g., gdy naśladują je w skróconej formie i przy
luźnym związku tematycznym; drugi typ kryje się najczęściej
pod staropol. nazwą g.

1 . G e n e z a i s t r u k t u r a - G . pojawiły się w kręgu
pokarolińskiej duchowości zak. zreformowanej przez —>
Benedykta z Aniane. Jako forma pobożności średniow. odwołują
się do rozważania tajemnic zbawienia, orędownictwa
NMP i świętych.

Na początku stanowiły rodzaj osobistej
modlitwy duchownych, dołączonej do ich codziennego oficj
um (w X w. Ulryk z Augsburga łączył modlitwę godzin z
oficjum o NMP i g. o krzyżu i Wszystkich Świętych); z tej
racji teksty g. zamieszczano zwykle na końcu —» psałterza
(np. Psałterz św. Ludwika - króla Francji, zm. 1270, zawierał
dodatek z g. maryjnymi i za zmarłych). Od XIII w. g.
stały się także formą pobożności ludzi świeckich, wchodząc
do ich książek do nabożeństwa, a zwl. do p o p u l a r n e g o modlitewnika
średniow. —> hortulusa. Odmawianie g. nie miało
c h a r a k t e r u obowiązującego (poza przypadkami wynikającymi
z fundacji, pensji lub pobożnego zwyczaju); w okresie
potryd. zalecano je natomiast członkom bractw, sodalicji
i tercjarzom.

Od XIV w. spotyka się zwyczaj łączenia g. z
okresami liturg. (np. g. maryjnych z czasem adwentu i Bożego
Narodzenia, pasyjnych z wielkim postem, o Duchu Świętym
z czasem wielkanocnym); p o n a d t o znana była praktyka
przypisywania g. do określonych dni tygodnia, np. w niedziele
- o Trójcy Św., w poniedziałki - za zmarłych, w czwartki -
o Najśw. Sakramencie, w piątki - o krzyżu lub męce Pańskiej,
w soboty - o NMP. Twórczość typu g. została zamknięt
a reformą liturg. Soboru Wat. II; niektóre g. zachowały się
w formie szczątkowej i funkcjonują jako samodzielne
utwory (np. hymny, które są śpiewane j a k o pieśni).
Schemat g. obejmował 7 części, będących odpowiednikami
godzin kan. (bez laudesów); natomiast w skład kompozycji
poszczególnych godzin wchodziły: wstępna inwokacja,
hymn (w g. potrydenckich często występujący jako samodzielny
utwór), wersety i responsoria, modlitwa, wezwanie
konkluzyjne i polecenie g.; charakterystyczną cechą g. jest
brak w nich psalmów oraz bibl. czytań i kapitulów.

2 . G. ku c z c i b o s k i c h o s ó b i t a j e m n i c z ż y c i a
C h r y s t u s a - Za pierwowzór małych g. uchodzi, przypisywany
kard. Idziemu Rzym. (zm. 1316) lub pap. Janowi
XXII (zm. 1334), poemat o krzyżu i męce Pańskiej
Patris sapientia vertías divina (wyd. w AH XXX 30-32), zw.
też Horae canonicae Saívatoris (tekst pol. Jezus Chrystus
Bóg człowiek, mądrość Oćca swego w zapisie z 1420 jest najstarszą
pieśnią pasyjną i godzinkową); składa się z 9 zwrotek
w 13-zgłoskowym układzie, użytym po raz pierwszy w pol.
wersyfikacji (kolejne 2 odpisy z XV w. i tłumaczenia z XVI w.
zawierają 8 strof, zgodnie z łac. pierwowzorem).

W nieco
zmienionej formie g. te znalazły się - w Raju dusznym —>
Biernata z Lublina z 1513, w nowym przekt. hortulusa z ok.
1579 H. Powodowskiego, w dziełku Grzegorza z Wągrowca
G. małe o Pana Chrystusowym Krzyżu (Pz 1567) czy w
Godzinkach na uroczyste święta (Kr 1582) i w modlitewniku
Marcina Laterny Harfa duchowna (Kr 1585) oraz zbiorze
S. Grochowskiego Hymny kościelne (Kr 1598). Charakterystyczną
cechą kompozycyjną g. o krzyżu jest odniesienie w
nich epizodów męki Pańskiej do czasowego rozkładu godzin
kan.: jutrznia przypomina pojmanie w Ogrójcu, pryma -
sąd u Piłata, tercja - biczowanie i cierniem ukoronowanie, seksta - drogę krzyżową na Kalwarię, nona - śmierć na krzyżu,
nieszpory - zdjęcie z krzyża, kompleta - złożenie do
grobu.

Przeróbki g. o krzyżu znalazły się także w kancjonałach
protest., np. Kancjonał albo księgi chwał Boskich
(Kri 1554) Walentego z Brzozowa i Kancjonał albo pieśni
duchowe z Pisma św. (To 1587) P. Artomiusza; godzinkowy
typ pieśni pasyjnej w kręgu protest, utrzyma! się do XVII w.,
a u katolików do czasów współcz., np. w śpiewnikach P.
Folwarskiego (Śpiewnik, Kr 1802), M.M. Mioduszewskiego
(Śpiewnik kościelny, Kr 1838) i F. Głodkiewicza (Śpiewnik liturgiczny,
Prz 1867 oraz Śpiewnik kościelny i domowy, Cz
1909) oraz modlitewnikach (Książka do nabożeństwa, Pz
1844 abpa M. Dunina, nowe wyd. Harfy duchownej, PI
1871). Łacińskie g. Patris sapientia wraz z wersetami i modlitwami
małego oficjum o krzyżu św. Bonawentury rozpowszechniły
się od XV w. wśród duchowieństwa jako forma
zadośćuczynienia za zaniedbania przy mszy i brewiarzu
(pap. Benedykt XII obdarzył je odpustami). Tekst g. występuje
na Zachodzie i w Polsce w rękopiśmiennych i druk.
brewiarzach przedtrydenckich.

Od średniowiecza oprócz g. o krzyżu powstawały także
in. tego typu formy poświęcone różnym tajemnicom męki
Chrystusa (często związane z tytułami —» bractw kościelnych),
np. własne g. Bractwa Pięciu Ran przy kościele Bożego Ciała w Krakowie (autorstwa prawdopodobnie A. Gorczyńskiego,
zamieszczone w modlitewniku Źródło troiste
nabożeństwa, Kr 1703), narzędziom męki, Krwi Przenajśw.,
grobowi jeroz. czy też Najśw. Sakramentowi, np. g. własne
krak. Bractwa Najśw. Sakramentu przy kościele Bożego
Ciała. W 2. poł. XVIII w. powstały g. ku czci Opatrzności
Boskiej i Najśw. Serca Jezusa (śpiewane do dziś w niektórych
regionach Polski w miesiącu czerwcu), będące typowymi
formami pobożności barokowej związanej z jezuitami.

W XIX w. znaczną popularność zdobyły G. o Męce Pańskiej
(Kr 1877) dla Arcybractwa Męki Pańskiej przy kościele
Franciszkanów w Krakowie, śpiewane do dziś w wielkim
poście i zamieszczane w modlitewnikach (Jezus drogą. Modlitewnik
pielgrzyma, Lubaczów 1985); ponadto do odmawiania
przeznaczone były G. z rozważaniem Męki Eucharystycznej
Pana Jezusa (Wwa 1892) i G. o Przenajświętszym Sakramencie
Ołtarza (Kr 1935), zestawione z hymnów i modlitw
liturgicznych.

3. G. o N M P - Najstarsze g. maryjne, oparte na XV-
-wiecznym oficjum brewiarzowym Leonarda Nogaroli Sicut
lilium (zatwierdzonym 1476 przez pap. Sykstusa IV), są
poświęcone niepokalanemu poczęciu NMP; fragmenty w
języku pol. zachowane w —> Modlitwach Wacława (wyd. L.
Malinowski, Modlitwy Wacława. Zabytek języka polskiego w
XV wieku, Kr 18872 ) są przeróbkami wspomnianego oficjum.
G. w dzisiejszej formie z incipitem Zacznijcie wargi nasze
chwalić Pannę Świętą przypisywane są A. Rodriguezowi SJ
(1531-1617), chociaż ich hymn jest dużo wcześniejszy (odnaleziony
w rękopisie z 1476 i 1516; wyd. AH XLIX 151). Ich
ł a c . tekst pod nazwą Officium parvum Immaculatae Conceptions
BMV zatwierdził 1615 pap. Paweł V, a 1616 wydano
go w Rzymie;

ok. 1620 p r z e k ł a d u g. na język pol. dokonał
nieznany jezuita z krak. kościoła św. Barbary, a
1625 ukazały się drukiem (w bibliotece benedyktynek w
Staniątkach jest wyd. z 1628). Zwyczaj śpiewania g., opartych
muzycznie na melodii IX Kyrie ze mszy o NMP wg —>
c h o r a łu gregoriańskiego i psalmodycznego recytatywu,
rozpowszechnił się głównie w bractwach maryjnych i sanktuariach,
na dworach szlacheckich i wśród ludu, a nawet
w obozach wojskowych (np. konfederatów barskich); w
kościołach śpiewanie g., uregulowane prawodawstwem
kośc., odbywało się najczęściej podczas porannej mszy
czytanej albo przed —» sumą (wg synodu wil. z 1717), albo
po -» jutrzni (wg synodu pozn. z 1720); współcz. reforma
liturg. dopuszcza ich śpiew przed pierwszą mszą w niedzielę
i święta maryjne.

Treściowo g. są pomnikiem imakulistycznej metaforyki
maryjnej i ukazują godność i posługę NMP, wykorzystując
bogactwo symboli, figur i obrazów bibl., odwołują się zwł.
do niewiast, sakr. przedmiotów, rzeczy i zdarzeń ze ST;
poetycki wyraz g. i nie zawsze jednoznaczne słownictwo
były powodem kilkakrotnej rewizji tekstu (np. 1851 przez
ks. J. Krupińskiego i 1928 przez ks. J. Michalaka); natomiast
1979 decyzją Konferencji Episkopatu Polski do tradycyjnej
formy g. d o d a n o nową „godzinę" o N M P Matce Kościoła.
G. o Niepokalanym Poczęciu NMP pojawiały się także
j a k o motyw w pol. poezji i prozie; nabożeństwo g. nazywane
jest pierwszą modlitwą dnia (W. Pol Mohort, Kr 1922,
26; J. Parandowski Niebo w płomieniach, Wwa 1949, 126);
ze śpiewem g. matki przygotowywały poranny posiłek (M.
Konopnicka Nowele i obrazki, w: Pisma wybrane, Wwa
1951, II 202); g. towarzyszyły rytmowi codziennej pracy
kobiety w domu (J. Słowacki Samuel Zborowski, w: Dzieła
wszystkie, Wr 1949, IX 255; M. Wańkowicz Tworzywo, Wwa
1960, 86); motyw g. stał się okazją do apoteozy orędownictwa
i pomocy NMP, zwł. w godzinie śmierci (E. Zegadłowicz
Godzinki, Pz 1925, 9-14; J. Wołoszynowski Wiersze wybrane,
Wwa 1958, 64).

Oprócz g. o Niepokalanym Poczęciu powstawały i n n e , np.
o wspólcierpieniu MB, zarówno w języku łac. (Officium de
compassione BMV pochodzenia franciszkańskiego z końca
XIV w., Horae compassionis BMV, druk. w brewiarzu płoc.
z 1520 i XV-wieczne Horae de doloribus et compassione BMV,
druk. w Norymberdze 1520), jak i pol. (G. Współbolesnej
Błogosławionej Panny Maryjej z Synem swoim, XIX-wieczne
G. o Siedmiu Boleściach NMP, i z końca XIX w. G. o Najświętszym
i Niepokalanym Sercu, poświęcone Siedmiu Boleściom
i Siedmiu Radościom N M P ) .

Jeszcze in. grupę stanowiły
g. maryjne związane z kultem obrazów, np. MB Łaskawej z
Faenza, którego kopia znajdowała się w kościołach Kanoników
Lateraneńskich - Bożego Ciała w Krakowie (G. o NMP
Łaskawej) i św. Apostołów Piotra i Pawła na Antokolu w
Wilnie oraz w Warszawie u pijarów (kościół św. Pryma
1 Felicjana), MB Ostrobramskiej (pochodzące z 2. poł.
XVIII w. G. ku czci NMP Matki Miłosierdzia na Ostrej
Bramie w Wilnie, Wl 1930) i MB Częstochowskiej (śpiewane
od 2. poł. XVIII w. w kaplicy Jasnogórskiej).

4. G. o ś w i ę t y c h i l o k a l n y c h p a t r o n a c h -
powstawały najczęściej w kręgach zakonów i bractw. Z
końca XV w. znane są polskie g. o Aniele Stróżu i św. Annie,
zachowane w Modlitwach Wacława, będące przekł. i wybor
em z odpowiednich oficjów brewiarzowych; poza tym istnieją
g. o św. Annie bernardyńskiego pochodzenia, związane
z krak. bractwem (G. św. Anny, Pz 1745); w kręgu karmelit
a ń s k im powstały 2 typy g. o św. Józefie, szerzone przez
bractwo pod jego wezw. przy klasztorze Karmelitów bosych
w Krakowie (Officium Josepha Patryarchy y Oblubieńca
Najświętszej Panny, Kr 1624; Septenna sacra to iest na siedem
szrod o VII Radościach y Boleściach nabożeństwa Męża y
Oblubieńca Józefa świętego, Kr 1687; Septenal siedmiorakiego
nabożeństwa, Kr 1729) oraz g. o św. Janie od Krzyża i św.
Teresie Wielkiej; franciszkanie upowszechniali własne g.
o św. Franciszku z Asyżu, św. Antonim z Padwy i bł. Janie
z Dukli; pijarzy o św. Józefie Kalasantym, misjonarze
i szarytki o św. Wincentym a Paulo, a wizytki o św. Joannie
Franciszce de Chantal; z kręgu pobożności jez. pochodzą
g. o św. Stanisławie Kostce, św. Ignacym Loyoli i św. Franciszku
Ksawerym. Ponadto powstawały g. o lokalnych patronach,
np. na Śląsku g. o św. Jadwidze, w pd. Polsce o św.
Stanisławie Biskupie oraz o św. Janie Nepomucenie, a w
całej Polsce znane są g. o św. Barbarze - patronce dobrej
śmierci i wykonujących niebezpieczne zawody (—* górników
duszpasterstwo).

Wspólną cechą g. o świętych jest podkreślony w nich rys
hagiograficzny, natomiast muzycznie oparte są na g. o Niepokalanym
Poczęciu NMP.

 

Estr XVII 208; L. Bernacki, Pierwsza książka polska, Lw 1918; S. Wludyga. G. do NMP, Ki 1946; J. Stadlhuber, Das Stundengebet des Laien im christlichen Altertum, ZKTh 71(1949) 129-183; tenże. Das Laienstundengebet vom Leiden Christi in seinem mittelalterlichen Fortleben, ZKTh 72(1950) 282-325; F.X. Haimerl, Mittelalterliche Frömmigkeit im Spiegel der Gebetbuchliteratur Süddeutschlands, Mn 1952; A. Klawek, Powstanie g. o Matce Bożej, RBL 5(1952) 177-179; J. Wojtkowski, Powstanie g. o Niepokalanym Poczęciu NMP z „Modlitw Wacława", RTK 2(1955) 23-28; H. Czosnowska-Lubieńska. Od polskich g. do biblijnego myślenia, RBL 10(1957) 299-311; G. Mizgalski, Podręczna Encyklopedia Muzyki Kościelnej, Pz 1959, 177-178; J. Kopeć, Recepcja oficjum św. Bonawentury de Passione Domini w Polsce, RTK 21(1974) z. 2, 69-89; tenże. Męka Pańska w religijnej kulturze polskiego średniowiecza, Wwa 1975, 198-215; M. Korolko, Charakterystyka religijnych i literackich form staropolskiej pieśni pasyjnej, w; Polskie pieśni pasyjne. Wwa 1977, I 29-32; J. Jopek, Kult św. Józefa w Polsce na podstawie karmelitańskich modlitewników brackich XVII i XVIII wieku. Lb 1980 (mpsBKUL); M. Laskowski, Życie liturgiczne w parafiach dekanatu kazimierskiego w XVIII wieku w świetle akt wizytacji biskupich, w: Studia z dziejów liturgii w Polsce, Lb 1980. III 73-115; Th. Schnitzler. Was das Stundengebet bedeutet. Fr 1980, 83-94; Z. Wit, Śpiew w liturgii na ziemiach polskich w XIX wieku, w: Studia z dziejów liturgii w Polsce. Lb 1980. III 205-343; G. o Niepokalanym poczęciu NMP, Niepokalanów 1981; S. Nieznanowski. Średniowieczna liryka religijna, w: Polska liryka religijna, Lb 1983, 29-32; A. Kowalski, Pismo św. w litanii loretańskiej ig., w: U boku Syna. Studia z mariologii biblijnej. Lb 1984, 153-171; T.M. Dąbek. Motywy biblijne w „G. o Niepokalanym Poczęciu NMP", Jasna Góra 5(1987) z. 10, 34-40; E. Pohorecki, Maty słownik Maryjny, Niepokalanów 1987, 24-25.

Podobne prace

Do góry