Ocena brak

GNIEŹNIEŃSKA ARCHIDIECEZJA - ZAKONY i ZGROMADZENIA

Autor /Flora Dodano /05.10.2012

Najwcześniej osiedlili się
w a.g. benedyktyni, zakładając prawdopodobnie w czasach
króla Bolesława Chrobrego opactwa w Trzemesznie i Łęczycy
(zniszczone 1034-38 w czasie walk wewn.); pierwsze trwałe
fundacje benedyktyńskie powstały w Mogilnie (2. poł. XI w . ) ,
Jeżowie (poł. XII w.) i Kościelnej Wsi (ok. 1190); od XII w.
(aż do rozbiorów) zakładali opactwa cystersi - w Łeknie
(1143), Lądzie (1175), Sulejowie (1176) i Wągrowcu (przeniesieni
1396 z Ł e k n a ) ; kanonicy regularni later. - opactwo w
Trzemesznie (przed 1138) i klasztory w Mstowie (ok. 1220),
Krzepicach (1357), Kaliszu (1358), Kłodawie (1428) z podległymi im 11 prepozyturami (w Gąsawie, Górze Świętej Małgorzaty,
Kamieniu, Kazimierzu k. Łęczycy, Ryszewku,
Wylatowie, Kucharkach, Rdutowie, Sobótce, Rędzinach,
Wysokiej); b o ż o g r o b c y - w Gnieźnie (ok. 1170), Kole (1325),
Łęgonicach k. Nowego Miasta n. Pilicą (1411), Sieradzu
(przed 1417), Sępólnie Krajeńskim (1630), Grodzisku n.
Prosną (XVII w.), Rawie Mazowieckiej (1791);

norbertanie
- w Witowie (1179). Licznie były reprezentowane w a.g.
zakony żebrzące: dominikanie - w Sieradzu (po 1232),
Gnieźnie (XIII w.), Żninie (ok. 1338), Piotrkowie Trybunalskim
(1370), Łowiczu (ok. 1400) i Gidlach (1615); franciszkanie
konwentualni - w Kaliszu (1257), Gnieźnie (1259),
Radomsku (1297), Chęcinach (ok. 1367-70), Bełchatowie
(1617), Piotrkowie Trybunalskim (1621) i Łagiewnikach k.
Zgierza (1765); bernardyni - w Kobylinie (1456), Kaliszu
14651, Kole (1466), Warcie (1467), Łowiczu (1470), Słupcy
1507), Kazimierzu Biskupim (1514, przeniesieni ze Słupcy),
Złoczewie (1608), Wieluniu (1612), Kazanowie (1625),
Piotrkowie Trybunalskim (1625), Drzewicy (1627), Łęczycy
(1632), Górce Klasztornej, Widawie (1638), Kleczewie
(ok. 1658), Łobżenicy (1680), Paradyżu k. Opoczna (1690),
Gołańczy (1701) i Z a m a r t em (1747); reformaci - w Brzezinach
k. Zgierza (1627), Koninie (1629), Wieluniu (1629),
Kaliszu (1631), Pakości (1631), Lutomiersku (1650) i Choczu
(2. poł. XVIII w.); augustianie-eremici - w Swornychgaciach
k. Chojnic (przed 1272), Wieluniu (1350), Rawie Mazowieckiej
(1356) i Chojnicach (1656); karmelici trzewiczkowi - w
Kcyni (1612) i Kłodawie (1623); kapucyni - w Nowym Mieście
n. Pilicą (1762). Z in. rodzin zak. w XIILXVIII w. w a.g.
domy zakładali duchacy - w Kaliszu (przed 1282) i Stawiszynie
(XVI w.); paulini - w Wieluniu (1388), Wieruszowie
(14011, Oporowie (1453), Wielgomłynach (1468), Konopnicy
(16301 oraz rezydencje w Dzietrznikach (1393) i Cieciułowie
(1404); jezuici - w Kaliszu (1583), Rawie Mazowieckiej
(1613), Chojnicach (1621), Piotrkowie Trybunalskim (1716),
Koniecpolu (1716) i Łęczycy (1730); bonifratrzy - w Łowiczu
(1625) i Kaliszu (1788);

kartuzi - w Gidlach (1641); filipini
- w Studziannej (1671); pijarzy - w Łowiczu (1668), Piotrkowie
Trybunalskim (1674), Wieluniu (1691) i Rawie Mazowieckiej
(1774); kameduli - w Bieniszewie k. Konina (16681
oraz misjonarze św. Wincentego a Paulo - w Łowiczu (1700)
i Gnieźnie (1718). Po wymianie terytoriów z diec. kujawsko-
-pomorską (1765) w granicach a.g. znalazły się klasztory w
Bydgoszczy - bernardynów (1480) i jezuitów (1617), reformatów
- w Barcinie (1764) i paulinów - w Brdowie (1436).

Wg ankiety nuncjusza G. —» Garampiego z 1773 zakony
męskie (22) miały na terytorium a.g. 102 klasztory; odtąd
liczba ich stale się zmniejszała; 1774-80 skasowano wszystkie
domy zak. jezuitów, a 1783 władze zak. duchaków - 2 ich
klasztory; po III rozbiorze Polski w granicach zaboru austr.
znalazło się 6 klasztorów (wcielonych 1805 do diec. kieleckiej);
1796-1807 kasata zarządzona przez prus. administrację
objęła 9 domów zak. (w Kościelnej Wsi, Wągrowcu, Kaliszu,
Kłodawie, Krzepicach, Sieradzu, Łęczycy, 2 w Łowiczu), należących
do 7 zakonów (benedyktyni, cystersi, kanonicy regularni
later., bożogrobcy, dominikanie, bernardyni i bonifratrzy),
a 1816 karmelitów trzewiczkowych w Bydgoszczy
i 1819 trynitarzy w Krotoszynie. Po reorganizacji a.g.
(1821) na jej okrojonym terytorium pozostali tylko benedyktyni
(w Mogilnie), kanonicy regularni lateraneńscy (w
Trzemesznie), bożogrobcy (w Gnieźnie, Grodzisku k. Pleszewa),
dominikanie (w Żninie), franciszkanie konwentualni
(w Gnieźnie), bernardyni (w Bydgoszczy, Gołańczy,
Górce Klasztornej, Kobylinie i Łobżenicy), reformaci
(w Pakości i Barcinie), karmelici trzewiczkowi (w
Kcyni) i misjonarze św. Wincentego a Paulo (w Gnieźnie);
na terytorium przyłączonym wówczas do a.g. były
klasztory: norbertanów (Strzelno), franciszkanów konwentualnych
(Inowrocław), karmelitów trzewiczkowych (Markowice)
i reformatów (Łabiszyn, Solec Kujawski i Toruń-Podgórz); 1821-41 władze prus. skasowały wszystkie klasztory
męskie. Po odzyskaniu niepodległości (1918) w a.g. założyli
domy zak.: pallotyni - w Sucharach k. Ńakła (1921), oblaci -
w Markowicach (1921), misjonarze Świętej Rodziny - w Górce
Klasztornej (1923), misjonarze św. Wincentego a Paulo -
w Bydgoszczy, misjonarze Ducha Świętego - w Bydgoszczy
(1925), franciszkanie konwentualni - w Gnieźnie (1928),
reformaci - w Pakości (1931) i Jarocinie (1934), chrystusowcy
- w Potulicach (1932; opuszczony 1945) i Gnieźnie
(1933).

W czasie II wojny świat, hitlerowcy znieśli wszystkie
domy zak. męskie, które j e d n a k po wyzwoleniu (1945) rewindykowano;
ponadto osiedliły się nowe zakony i zgrom.:
jezuici - w Bydgoszczy (1945), michaelici - w Bydgoszczy
(1946) i paulini - w Biechowie (1969). W 1987 na terytorium
a.g. 10 zakonów i zgromadzeń zak. (bernardyni, franciszkanie
konwentualni, jezuici, paulini, misjonarze św. Wincent
e g o a Paulo, misjonarze Ducha Świętego, michaelici, misjonarze
Świętej Rodziny, oblaci i pallotyni) miało 11 domów
zakonnych.

Żeńskie wspólnoty zak. przed rozbiorami miały w a.g.
s ł a b o rozwiniętą sieć swych domów; pierwsze osiedliły się
n o r b e r t a n k i - w Witowie (1179-1265), które następne domy
założyły dopiero w XVII w. - w Łęczycy (ok. 1632) i Bolesławcu
k. Wielunia (ok. 1640); od X I I I w. zakładały klasztory
cysterki - w Ołoboku (1218) i klaryski - w Gnieźnie (przed
1284), Kaliszu (1596) i Chęcinach (1632), od XV w. zaś bernardynki
- w Kaliszu (po 1465), Kobylinie (1491), Warcie
fok. 1538), Wieluniu (1613), Drzewicy (1627) i Łowiczu
(16501 oraz dominikanki - w Piotrkowie Trybunalskim
(1615); na obszarze przyłączonym 1765 do a.g. istniały domy
klarysek i b e r n a r d y n e k w Bydgoszczy; 1772 w a.g. 5 zakonów
żeńskich miało 14 klasztorów; 1805 skasowano klaryski w
Kaliszu; po reorganizacji a.g. (1818-21) na jej okrojonym
t e r y t o r i um pozostały cysterki ( O ł o b o k ) , klaryski (Gniezno,
Bydgoszcz) i bernardynki (Bydgoszcz); na terytorium przyłączonym
(z diec. włocławskiej) miały klasztor norbertanki -
w Strzelnie; wszystkie klasztory zostały skasowane przez
władze prus. przed 1840.

W 2. poł. XIX w. założyły swe
domy służebniczki NMP - w Gnieźnie, Mielżynie, Mogilnie,
Niechanowie, Trzemesznie, szarytki - w Wągrowcu, Bydgoszczy,
Inowrocławiu, Pleszewie, Wrześni, Gnieźnie, Zdunach
k. Krotoszyna, urszulanki (unii rzym.) - w Gnieźnie
i elżbietanki - tamże; w wyniku ustaw —> Kulturkampfu
(1875) zniesiono większość domów zak., przetrwały jedynie
szarytki (w Inowrocławiu, Wągrowcu, Wrześni i Zdunach)
oraz elżbietanki (w Gnieźnie); w dwu ostatnich dziesięcioleciach
XIX w. wróciły do a.g. i założyły nowe domy: szarytki
- w Bydgoszczy, Inowrocławiu, Wągrowcu, Wrześni
i Zdunach, elżbietanki - w Gnieźnie, Krotoszynie, Łabiszynie,
Powidzu, Strzelnie i Wyrzysku, służebniczki NMP - w
Gnieźnie, Mielżynie, Mogilnie, Niechanowie, Czerniejewie,
Trzemesznie i Żninie; te 3 zgromadzenia 1918 miały 20 domów
z 145 siostrami. W okresie międzywojennym w a.g. założyły
domy służebniczki NMP pleszewskie - 11 (Szubin, Kłecko,
N a k ł o , Witkowo, Żerków, Inowrocław, Łobżenica, Mrocza,
Pakość, Kcynia, Ślesin), elżbietanki - 8 (Gniewkowo,
G r a b i e , Janowiec Wlkp., Jarocin, Kruszwica, Wągrowiec,
Czerniejewo, Łopienno) oraz szarytki - 2 (Gniezno, Gniewkowo).

W 1925 po zamianie terytoriów z archidiec. poznańską
domy szarytek w Zdunach oraz elżbietanek w Krotoszynie odpadły
od a.g. Po 1920 osiedliły się także nowe zgrom.: franciszkanki
od Nieustającej Adoracji Najśw. Sakramentu (Bydgoszcz),
sercanki (Polska Wieś k. Pobiedzisk), służebniczki
NMP - dębickie (Solec Kujawski), dominikanki (Inowrocław,
Broniszewice, Mielżyn), serafitki (Toruń-Podgórz, Gołańcz,
Pobiedziska) oraz córki Najśw. Serca NMP (Bydgoszcz); 1938
na terenie a.g. 9 zgrom, żeńskich miało 66 domów i 430 zakonnic;
j e d n a k ż e na pocz. okupacji hitlerowskiej wszystkie domy
zak. zlikwidowano.

Po II wojnie świat, rozpoczął się ponowny
rozwój zgrom, żeńskich; powróciły do swych domów: franciszkanki
od Nieustającej Adoracji Najśw. Sakramentu
(Bydgoszcz), szarytki (Bydgoszcz - 2, Gniewkowo, Gniezno,
Inowrocław - 2, Wągrowiec, Września), sercanki (Polska
Wieś), elżbietanki (Barcin, Bydgoszcz - 5, Gniewkowo,
Gniezno - 3, Grabie, Janowiec Wlkp., Jarocin, Kruszwica,
Łabiszyn, Łopienno, Powidz, Strzelno, Wągrowiec, Wyrzysk),
służebniczki NMP - pleszewskie (Gniezno - 4, Inowrocław,
Kcynia, Kłecko, Łobżenica, Mogilno, Pakość, Pleszew,
Szubin, Trzemeszno, Witkowo, Żerków, Ż n i n ) , dominikanki
(Broniszewice Nowe, Inowrocław, Mielżyn), serafitki
(Białośliwie, Gołańcz, Toruń-Podgórz, Wysoka);

założyły
domy nowe zgrom.: franciszkanki Rodziny Maryi (Kijaszkowo,
N a k ł o ) , salezjanki (Dobieszczyzna), siostry Imienia Jezus
(Pobiedziska) i michaelitki (Mrocza); nieznacznie powiększył
y liczbę domów: szarytki (Zakrzew), służebniczki N M P - p l e szewskie
(Czerniejewo, Dziewierzewo, Karmin, Osiek), dominikanki
(Miłosław), serafitki (Damasławek), michaelitki
(Wąwelno), siostry Imienia Jezus (przejściowo w Żydowie), a
także założyły swoje domy nowe zgrom.: karmelitanki bose
(Bydgoszcz, przeniesione do Tryszczyna), marianki (Bydgoszcz),
siostry wspólnej pracy od Niepokalanej Maryi (Gniezno),
orionistki (Falmierowo), pallotynki (Suchary), franciszkanki
od pokuty i miłości chrzęść. (Jaksice, Bydgoszcz), albertynki
(Kawęczyn), nazaretanki (Tursko, Bydgoszcz), służebniczki
NMP - panewnickie (Markowice), urszulanki szare
(Września, Bydgoszcz), służki NMP Niepokalanej (Suchatówka),
pasterki (Bydgoszcz), franciszkanki misjonarki Maryi
(Bydgoszcz); 1985 na t e r y t o r i um a.g. było 21 zgrom, żeńskich
w 69 domach zak.: 1 klaryski od Wieczystej Adoracji Najśw.
Sakramentu (dawniej franciszkanki Nieustającej Adoracji
Najśw. Sakramentu), 1 albertynki, 1 służki NMP, 4 dominikanki,
20 elżbietanki, 1 franciszkanki od pokuty i miłości
c h r z ę ś ć , 1 marianki, 1 n a z a r e t a n k i , 1 orionistki, 1 pallotynki,
1 pasterki, 1 salezjanki, 5 serafitki, 1 sercanki, służebniczki
NMP - 17 pleszewskie, 1 dębickie i 1 panewnickie, 2 urszulanki
szare, 6 szarytki, 1 franciszkanki misjonarki Maryi i 1 siostry
Imienia Jezus.

 

Zaleski IV; K. Miaskowski, Księdza Sucharskiego wykaz klasztorów w a.g. dawniej znajdujących się z roku 1838, MKośc 1(1909) z. 1, 170-175; W. Depdolla, Geschichte der Klosters Lekno-Wongrowitz, Łekno 1917; K. Potkański, O założeniu i uposażeniu klasztoru w Mogilnie, w: Pisma pośmiertne Karola Potkańskiego. Kr 1924, II 166-208; J.K. Noryśkiewicz, Sekularyzacja klasztorów w Wielkopolsce przez rząd pruski, PT 6(1925) 249-282; G. Uth, Mój „Szkic historyczno-biograficzny zakonu augustiańskiego w Polsce" w oświetleniu krytyki, Kr 1932; Kantak Ber I-II; Pirożyński; Kantak Fran I-II; M. Pirożyński, Zakony męskie w Polsce, Lb 1937; J. Mitkowski, Początki klasztoru cystersów w Sulejowie. Studia nad dokumentami, fundacją i rozwojem uposażenia do końca XIII wieku, Prace Komisji Historycznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 15(1949) 1-89; Z. Świechowski, Opactwo cysterskie w Sulejowie. Monografia architektoniczna, Pz 1954; T. Manteuffel, Papiestwo i cystersi ze szczególnym uwzględnieniem ich roli w Polsce na przełomie XII i XIII wieku, Wwa 1955; B. Banaś, Urszulanki polskie w dobie „Kulturkampfu" (1871-1877), NP 7(1958) 181-217; J. Zawadzka, Proces fundowania opactw cysterskich w XII i XIII wieku, RH 7(1958) z. 2, 121-150; W. Bobkowska, Losy pijarów w czasie pierwszej okupacji pruskiej 1793-1806, NP 15(1962) 257-283; J. Kloczowski, Zakony na ziemiach polskich w wiekach średnich, KwP I 375-582; B. Kiitbisówna. Najstarsze dokumenty opactwa benedyktynów w Mogilnie (XI-XII wiek), SZ 13(1968) 27-61; E. Janicka-Olczakowa, Zakony żeńskie w Polsce, KwP II 733-778; J. Kloczowski, Zakony męskie w Polsce XVI-XVIII wieku, KwP II 485-730; G. Labuda, O siedzibach najstarszych klasztorów w Polsce, Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 36(1969) 105-107; J. Płocha. Najdawniejsze dzieje opactwa benedyktynów w Mogilnie, Wr 1969; J.H. Zbudniewek, Katalog domów i rezydencji polskiej prowincji paulinów, NP 31(1969) 181-228; Z. Zieliński. Ustawy antyzakonne Kulturkampfu i ich wykonanie na terenie Wielkopolski (1872-1887), RTK 16(1969) z.4, 75-91; P. Grajewska, Klasztor dominikanek 11 zakonu w Piotrkowie, później św. Anny pod Przyrowem. STNKUL 20(1971) 93-98; L. Bieńkowski, Ankieta zakonna Garampiego z 1773 roku, MAChP I 115-160; J.A. Mazurek, Kasata zakonu bernardynów w zaborze pruskim, w: Studia z historii Kościoła w Polsce, Wwa 1972, I 435-529; W. Müller, Zakony w diecezjach i województwach, MAChP I 56-90; T. Przybysz, Fundacja i pierwotne uposażenie klasztoru cystersów w Łeknie, Rocznik Nadnotecki 7(1976) z. 2, 56-71; K. Józefowiczówna, Trzemeszno. Klasztor św. Wojciecha w dwu pierwszych wiekach istnienia, Wwa 1978; Z. Pięta, Polskie klaryski pod zaborami i w Księstwie Warszawskim 1772-1815, Wwa 1981; Zakony benedyktyńskie w Polsce. Krótka historia, Tyniec 1981; P. Gach. Kasatazakonów na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej i Śląska 1773-1914, Lb 1984; Klasztory bernardyńskie w Polsce w jej granicach historycznych, Kalwaria Zebrzydowska 1985; W-S. Niklewska. Służebniczki Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny (Pleszew), w: Żeńskie zgromadzenia zakonne w Polsce 1939-1947 III, Lb 1985; J.A. Spież, Dominikanie w Polsce, w: Dominikanie. Szkice z dziejów zakonu, Pz 1986, 269-314; J. Łojko, Najnowsze badania nad dziejami tzw. koiońskich klasztorów cysterskich w Wielkopolsce w świetle źródeł, w: Historia i kultura cystersów w dawnej Polsce i ich europejskie związki, Pz 1987, 181-192; A.M. Wyrwa, Klasztor cysterski pod wezwaniem NMP i św. Piotra w Łeknie- stan badań architektoniczno-archeologicznych (komunikat), w; Historia i kultura cystersów w dawnej Polsce i ich europejskie związki, Pz 1987, 305-320.

Podobne prace

Do góry