Ocena brak

Głowonogi (Cephalopoda)

Autor /IdaD Dodano /23.07.2013

Gromada kręgowców z typu mięczaków, obejmująca wyżnie morskie gatunki w iiczbie około 730, półcześnie dzieli się je na dwie podgromady: ziki i płaszczoobrosłe. Głowonogi pojawiły się w kambrze, spośród form kopalnych najbardziej znane są belemnity i amonity.

Głowonogi posiadają najwyższy spośród mięczaków stopień organizacji ciała. Zbudowane są zawsze z głowy i worka trzewiowego, natomiast noga jest przekształcona w lejek, narząd lokomocyjny. Ciało jest wydłużone w osi grzbieto-brzusznej, która spełnia rolę fizjologicznej .osi przednio-tylnej. Wielkość głowonogów waha się w granicach od kilkunastu milimetrów do ponad 20 m w przypadku kałamarnicy olbrzymiej. Posiadają silnie rozwiniętą głowę, zaopatrzoną w parę oczu, i otwór gębowy. Spośród innych mięczaków wyróżniają się obecnością otaczających głowę ramion.

Początkowo przypuszczano, że ramiona pochodzą z przekształcenia nogi (stąd nazwa gromady), obecnie przyjmuje się, ze są pochodnymi głowy. Lodziki posiadają wiele drobnych ramion, u płaszczoobrosłych występuje 8 (ośmiornice) lub 10 (dziesięciornice) większych ramion, zaopatrzonych w przyssawki i haczyki. Wszystkie one mogą być jednakowej długości, lub dwa są wyraźnie większe (u mątw i kałamarnic). Ramiona pełnią funkcje chwytne. Dziesięciornice posiadają dodatkowo płetwy tworzone przez płaszcz na bokach ciała. Kontakt jamy płaszczowej ze środowiskiem wewnętrznym zachodzi poprzez dwa otwory: szczelinowaty dolny i lejkowaty, przez które, odpowiednio, wpływa i wypływa woda. Wypływająca z lejka na zasadzie odrzutu woda zapewnia ruch ciała głowonogów.

U łodzików muszla obejmuje całe ciało, jest podzielona przegrodami na wiele części i wykazuje symetrię dwuboczną. Zwierzę zamieszkuje ostatnią, największą cześć, reszta komór jest wypełniona gazem o składzie zbliżonym do powietrza. Muszle płaszczoobrosłych są wewnętrzne, obrośnięte płaszczem, spiralne, z komorami lub zredukowane do płytki grzbietowej. Część gatunków muszli nie posiada. Płaszczoobrosłe w górnej części tkanki łącznej płaszcza zaopatrzone są w liczne chromatofoty, komórki baiwniko-we otoczone mięśniami, których ruch indukuje zmianę wielkości chromatoforów. Ich działanie jest sterowane centralną częścią układu nerwowego i układem hormonalnym.

Umożliwia to zwierzętom szybkie i efektowne zmiany zabarwienia ciała w reakcji na różnorakie bodźce. Ponadto w tkance łącznej leżą komórki tęczowe (irydocyty) zawierające kryształki, np, guaniny, powodujące tęczowe zabarwienie ciała licznych głowonogów i ich perłowy połysk. Pewne gatunki, szczególnie głębinowe, mają wykształcone narządy świetlne, rozproszone lub skupione w kilku miejscach. Potrafią emitować światło niebieskie, czerwone, zielone i żółte, służące wabieniu zdobyczy czy partnera. Czasem za produkcję światła odpowiedzialne są symbiotyczne bakterie bioluminescencyjne. Układ nerwowy jest bardzo silnie rozwinięty.

Zlane zwoje mózgowe, trzewiowe, płaszczowe i nożne są osłonięte chrząstką i nazywane mózgiem, najbardziej skomplikowanym wśród wszystkich bezkręgowców. Można w nim wyróżnić wyspecjalizowane centra, np. kierujące zamykaniem przystawek. Układ nerwowy łodzików wykazuje prostszą organizację. Z narządów zmysłów najsilniej rozwinięte są oczy, szczególnie u płaszczoobrosłych. Wykazują one duże podobieństwo do oczu kręgowców, chociaż mają inne pochodzenie tkankowe, jest to znakomity przykład konwergencji. Oczy niektórych gatunków mogą osiągać średnicę 40 cm. Oczy chronione są tkanką chrzęstną.

Powszechnie występują też statocy-sty (u łodzików osfradia), narządy równowagi. Komórki dotykowe i chemoreceptory znajdują się na powierzchni ramion. Smak jest odbierany narządem podtarkowym. Za węch u nielicznych gatunków odpowiadają brodawki mieszczące się w okolicach oczu. U płaszczoobrosłych obok odbytu ujście ma gruczoł sepiowy, z którego zwierzę wypuszcza chmurę brunatnej wydzieliny w sytuacji zagrożenia. Interesującą cechą tej gromady bezkręgowców jest obecność wewnętrznego szkieletu. Dobrze rozwinięty szkielet płaszczoobrosłych składa się z chrząstki głowowej, otaczającej mózg, chrząstek oczodołowych, lejkowej i chrząstki podpierającej płetwy.

Układ oddechowy tworzą jedna lub dwie pary typowych skrzel. W tej gromadzie ob-seiwujemy także dobrze rozwinięty, prawie zamknięty układ krwionośny. Serce jest podzielone na przedsionki, których liczba odpowiada ilości skrzeli, i komorę. Ośmiornice posiadają komorę podzieloną na dwie części. Naczynia tętnicze otwierają się do jam balstocelu lub przechodzą w naczynia włosowate, które łączą się w żyły, zbierające także krew z jam ciała i prowadzące ją do przedsionków. Za wydalanie odpowiedzialne są metane-frydia, występujące jako jedna para u łodzików i jako dwie pary u pozostałych głowonogów.

Głowonogi zasadniczo są rozdzielnopłciowe. Wyraźnie zaznaczony jest dymorfizm płciowy, którego najwyraźniejszą' oznaką jest hektokotyius, narząd kopulacyjny wykształcony z ramion, służący do przenoszenia spermatoforów. Nieparzyste gonady położone są w tylnej części worka trzewiowego i połączone z jamą osierdziową, komórki rozrodcze wyprowadzane są przez gonodukty do jamy płaszczowej.

Jaja, przechodząc przez jajowody, otaczane są śluzową otoczką, dodatkowe otoczki produkuje gruczoł nidamentalny, Nasieniowód jest długi i poskręcany, przechodzi następnie w pęcherzyk nasienny, do którego uchodzą gruczoły prostaty, W końcowym odcinku zwęża się i łączy z kieszenią Needhama, miejscem składania spermatoforów. Zaplemnienie jest wewnętrzne, często poprzedzone zachowaniem godowym. W czasie kopulacji samiec przenosi spermatofor do jamy płaszczowej samicy.

Z reguły występuje jajorodność. Jaja składane są na podłożu, lub w przypadku form peiagicznych unoszą się swobodnie w toni wodnej. Niektóre gatunki opiekują się złożonymi jajami. Bogate w żółtko jaja bruzdkują częściowo tarczowo, w rozwoju brak larwy.

Głowonogi zasiedlają głównie ciepłe morza, są bez wyjątku drapieżnikami, prowadzą aktywny tryb życia. Ich łupem padają małże, ryby, skorupiaki, ślimaki. Chwytają je za pomocą ramion, zabijając rogowymi szczękami. Pewne gatunki, odżywiające się mięczakami, potrafią drążyć w ich muszlach otwory. Technika odrzutowa, stosowana przez formy pływające, pozwala im osiągać znaczne prędkości, nawet do 40 km/h u niektórych kałamar-nic.

Gatunki bentoniczne, jak ośmiornice, do poruszania się wykorzystują przyssawki rozmieszczone na ramionach. Ochronę przed drapieżnikami zapewnia im doskonała zdolność do aktywnej mimikry, pozwalająca szybko dostosować kolor ciała do podłoża. Cechę tę wykorzystują również dla wyrażenia emocji w zachowaniach między-osobniczych. Mątwy w sytuacji zagrożenia wypuszczają obłok sepii, -» pigmentu wykorzystywanego od dawna przez ludzi w malarstwie.

Niektóre ka-łamarnice wyrzucają w takiej chwili obłok świecącego śluzu, dezorientującego napastnika. Głowonogi stanowią istotną część pożywienia dla wielu waleni, szczególnie dla kaszalotów. Wiele gatunków jest poławianych i spożywanych przez ludzi, szczególnie cenione są kalmary. Wewnętrzna muszla mątw jest szeroko rozpowszechniona w terrarystyce jako źródło wapna dla hodowlanych zwierząt.

Podobne prace

Do góry