Ocena brak

Georg Büchner - Woyzeck

Autor /xperia10 Dodano /19.04.2012

W swej niedokończonej sztuce zatytułowanej Woyzeck, niemiecki pisarz Georg Büchner stworzył pierwszą w literaturze postać anty-bohatera. Realizm, nowatorska tematyka i oryginalny język stanowią, ze Woyzeck uważany jest za pierwszy współczesny dramat.

Georg Büchner urodził się 17 października 1813 roku w miejscowości Goddelau niedaleko Darmstadt w Niemczech. Był najstarszym synem w rodzinie lekarza. Kilkoro spośród jego rodzeństwa wykazywało zainteresowanie medycyną i literaturą - siostra Louise, na przykład, pisała książki feministyczne, natomiast brat Ludwig zrobił błyskotliwą karierę jako lekarz oraz autor znaczących prac na temat psychologii zwierząt i historii ewolucji.

Georg również studiował medycynę, jednak już podczas nauki na uniwersytecie w Strasburgu zaangażował się w radykalną politykę. W 1834 roku wraz z przywódcą liberałów, pastorem Friedrichem Ludwigiem Weidigiem, założył nielegalne ugrupowanie - Towarzystwo Praw Człowieka. W opublikowanym później manifeście politycznym swojej partii, nazwanym Goniec heski, Büchner nawoływał chłopów do powstania przeciwko rządzącym. Nakład został wstrzymany przez władze, Büchnera przesłuchano, natomiast pastor Weidig został aresztowany za nielegalną działalność polityczną. Aby zdobyć pieniądze i pomóc pastorowi w ucieczce z aresztu, Büchner napisał sztukę Śmierć Dantona. Niestety nie udało mu się zdobyć funduszy na czas, Weidig torturowany i wyczerpany popełnił w więzieniu samobójstwo.

Wkrótce wydano również nakaz aresztowania samego Büchnera, więc pisarz uciekł do Francji, do Strasburga, gdzie mógł czuć się bezpieczny i gdzie miał możliwość kontynuowania swych badań nad układem nerwowym człowieka. Tam napisał opowiadanie Lenz - oparte na motywach zaczerpniętych z życia Lenza, pisarza z okresu burzy i naporu - oraz satyryczną komedię polityczną Leonce i Lena, w której niemieckiej rzeczywistości nadaje baśniowe cechy. W roku 1836 rozpoczął pracę nad swym najznakomitszym dziełem, sztuką Woyzeck, oraz przyjął posadę wykładowcy na uniwersytecie w Zurychu w Szwajcarii.

Jeszcze w Strasburgu, Büchner w sekrecie zaręczył się z córką pewnego pastora, Minną Jaegle. Niestety, ich ślub nie doszedł do skutku. Georg Büchner, osłabiony przez liczne, przebyte wcześniej choroby, między innymi poważne zapalenie opon mózgowych, zmarł w Zurychu na tyfus 19 lutego 1837 roku. Miał zaledwie 24 lata.

Woyzeck

Sztuka opowiada historię żołnierza o imieniu Woyzeck, który nie wytrzymuje presji obowiązujących norm społecznych i popada w obłęd. Bohater żyje w konkubinacie z Marie, z którą ma dziecko. Kapitan - jego przełożony w wojsku - nie kryje pogardy dla biednego i niewykształconego żołnierza. Chcąc dorobić na życie Woyzeck poddaje się podejrzanym eksperymentom naukowym. Prowadzący je doktor zmusza pacjenta, by ten przez trzy miesiące żywił się wyłącznie grochem i zawsze z zimną obojętnością krytykuje jego postępowanie.

Marie, przerażona nasilaniem się choroby u Woyzecka, szuka pocieszenia w ramionach kochanka. Gdy Woyzeck odkrywa zdradę, upija się z rozpaczy i zabija niewierną kochankę podrzynając jej gardło. Sztuka nie ma zakończenia. Jedna z wersji krytyków mówi, że Büchner  zamierzał postawić swego bohatera przed sądem pod zarzutem morderstwa, inni twierdzą, że Woyzeck miał utopić się w stawie, próbując odzyskać porzucone tam narzędzie zbrodni.

Niezwykłe w Woyzecku jest to, że Büchner, jako dramaturg zachodni, po raz pierwszy wprowadza do tragedii bohatera pochodzącego z proletariatu. Zgodnie z zasadami Arystotelesa, tragedia opowiada losy postaci możnych i wpływowych; „zwykli ludzie" mogli być jedynie bohaterami komedii.

Akcja dramatu rozgrywa się w małym, zamkniętym środowisku. Nieprzyjemne poczucie klaustrofobii przepowiada nadchodzącą tragedię. Ludzie żyją blisko siebie i każde ich działanie jest oceniane przez innych. Woyzeck to człowiek uwięziony w ramach obowiązujących norm społecznych, od których nie ma ucieczki; człowiek skazany na biedę, bez szans na samorealizację.

Büchner nie wymyślił swojego bohatera. Jego losy oparł na autentycznej historii człowieka sądzonego w latach dwudziestych za morderstwo. Więzień był również obiektem badań naukowych doktora Clarusa, pseudonaukowca-kryminologa, który usiłował znaleźć racjonalne wyjaśnienie motywów zbrodni w sferze psychologii oraz naturalnych skłonności przestępcy. Büchner nie zdążył ukończyć swego dzieła; pozostawił luźne fragmenty, pisane pod wpływem przedśmiertnych halucynacji. Dramat został dopracowany i opublikowany dopiero w 1879 r., natomiast na swą sceniczną premierę musiał czekać aż 67 lat - do roku 1913. Język dialogów Büchnera i niekonwencjonalna tematyka dramatu to pierwsze zwiastuny naturalizmu w literaturze i teatrze absurdu. Po pierwszej wojnie światowej do inspiracji Woyzeckiem przyznawali się niemieccy ekspresjoniści, wśród nich między innymi, Bertolt Brecht.

Od pierwszej premiery sztuka Büchnera jest niemal bez przerwy wystawiana na scenach teatrów w wielu krajach, zaś każde pokolenie znajduje w tym klasycznym dziele współczesnego dramatu coś dla siebie i interpretuje je w nowy sposób. Woyzeck pozostaje w awangardzie utworów scenicznych i stanowi wyzwanie dla młodych, niepokornych reżyserów.

Adaptacja operowa i ekranizacje

Austriacki kompozytor, Alban Berg (1885-1935) miał okazję oglądać wiedeńską premierę Woyzecka w roku 1914. Już niebawem, służąc w austriackim wojsku, rozpoczął pracę nad muzyką do libretta opartego na sztuce Büchnera. Jej charakter był równie nowatorski, jak oryginalne dzieło niemieckiego pisarza. Berg wybrał do swego trzyczęściowego libretta fragmenty sztuki, które najbardziej odpowiadały jego koncepcji. Akt pierwszy stanowi suita opisująca wzajemne relacje Woyzecka i otaczających go postaci; część druga to utwór symfoniczny, oddający rozpad związku głównego bohatera z jego partnerką, Marie; w akcie trzecim, i ostatnim, kompozytor wykorzystuje technikę zwaną ostinato, czyli uporczywie powtarza określoną frazę, wywołując w ten sposób niepokój i budując powoli napięcie, które ostatecznie prowadzi do dramatycznego rozwiązania.

Ta ponura w charakterze opera nosi tytuł Wozzeck. Oryginalny tytuł został zmieniony w wyniku zwykłej pomyłki. Berg ukończył swe dzieło w roku 1921, natomiast jego premiera miała miejsce w Berlinie cztery lata później. Wozzeck jest przykładem utworu operowego napisanego w systemie atonalnym. Muzyka Berga opiera się głównie na dwunastotonowej skali chromatycznej z jednakową emfazą na wszystkie nuty, nie brakuje tu także elementów tradycyjnej harmoniki diatonicznej. Alban Berg w znacznej mierze przyczynił się do popularności Woyzecka w całej Europie i, podobnie jak Büchner sto lat wcześniej, był prześladowany przez niemieckich nazistów za tworzenie i popularyzowanie muzyki „zdegenerowanej".

Spośród licznych adaptacji filmowych i telewizyjnych Woyzecka, największym uznaniem cieszyła się ekranizacja z roku 1978 stworzona przez niemieckiego reżysera Wernera Herzoga. Ten znakomity twórca pozostał wierny oryginałowi Georga Büchnera, a jego świetny scenariusz wykorzystuje dialogi w znacznej mierze zainspirowane tekstem sztuki. Mocną stroną dzieła jest kreowana przez Klausa Kińskiego psychotyczna postać bohatera tytułowego oraz specyficzna atmosfera charakterystyczna dla filmów reżyserowanych przez Wernera Herzoga.

WAŻNIEJSZE DATY

1813

Narodziny pisarza 17 października, niedaleko Darmstadt w Niemczech

1834-1835

Büchner angażuje się w wywrotową działalność polityczną, w wyniku której poszukiwany jest listem gończym; pisze Śmierć Dantona

1836

Büchner rozpoczyna pracę nad Woyzeckiem; posada wykładowcy na uniwersytecie w Zurychu

1837

Śmierć w Zurychu

1879

Woyzeck zostaje opublikowany po raz pierwszy

1913

Światowa prapremiera Woyzecka

1917

Alban Berg rozpoczyna pracę nad atonalną operą, której libretto oparte jest na sztuce Büchnera

1925

Premiera opery Berga w Berlinie

1978

Niemiecki reżyser Werner Herzog przenosi Woyzecka na ekran

Podobne prace

Do góry