Ocena brak

Geneza instytucji NIK w Polsce

Autor /Maksym Dodano /23.12.2011

W okresie zaborów w księstwie warszawskim dekretem Fryderyka Augusta z 14 grudnia 1808 r powołano Główną Izbę Obrachunkową, jako wyspecjalizowany organ kontroli skarbowości Księstwa. Była jednym centralnym organem kontroli z siedzibą w Warszawie w pełni podlegającej królowi. Do kompetencji GIO należała kontrola następcza wydawanych przez kasy publiczne rachunków rocznych przewyższających dochód lub rozchód o kwotę 500 zł. W przypadku dostrzeżenia deficytu lub fałszu GIO zawiadamiała odpowiedniego ministra. Izba upoważniona była do kontroli gospodarności a nawet celowości wydatków.

Po odzyskaniu niepodległości dekretem Naczelnika Państwa z 7 lutego 1919 r ustanowiono Najwyższą Izbę Kontroli Państwa jej powstanie było poprzedzone powołaniem w 1917 r Urzędu Obrachunkowego przy Departamencie Skarbu Tymczasowej Rady Stanu, której zadaniem miało być prowadzenie wszechstronnej kontroli finansów publicznych. Izba kontrolowała: rachunki władz cywilnych i wojskowych, urzędów, zakładów, i przedsiębiorstw państwowych, rachunki instytucji, zakładów, fundacji, rachunki wydatków i dochodów, majątków i długów wyższych jednostek samorządowych oraz większych miast.

Konstytucja marcowa z 1921 dokonała konstytucjonalizacji NIK oraz ustanowiła ściślejsze powiązania Izby z władzą ustawodawczą. NIK została uznana za władzę działającą kolegialnie niezależną do rządu i podległą bezpośrednio Prezydentowi Rzeczypospolitej. Kryteriami kontroli były: legalność, oszczędność i gospodarność podmiotów kontrolowanych. Ustawa z 1921 r obowiązywała do końca II Rzeczypospolitej. W początkowym okresie funkcjonowania Polski Ludowej nie powołano odrębnego organu kontroli państwowej do czasu NIKP uprawnienia izby przysługują Prezydium Krajowej Rady Narodowej spełniającemu je za pośrednictwem Biura Kontroli.

W dwóch pierwszych latach Sejmu Ustawodawczego pozycja organów kontrolnych nie uległą większym zmianom. Mała kostyt. Z 19 lutego 1947 r przewidywała powołanie NIK. Do czasu wejścia w życie ustawy działało Biuro Kontroli przy Radzie Państwa- badało działalność władz instytucji i przedsiębiorstw państwowych pod względem finansowym i gospodarczym. Spoczywało na nim coroczne badanie zamknięcia rachunków państwowych i przedkładanie Sejmowi wniosku w przedmiocie udzielania lub odmówienia rządowi absolutorium. Ustawa z dnia 9 marca 1949 rozszerzyła zakres kontroli ustalono że ma być przeprowadzona zgodnie z wytycznymi polityki państwowej i planami gospodarczymi, oraz pod względem organizacyjno- administracyjnym. Postanowienia ustawy wskazują na silne związki z NIK. Konstytucja PRL z 22 lutego 1952 r zlikwidowano NIK i utworzono Ministerstwo Kontroli Państwa.

Obowiązujący w latach 1952- 1957 model kontroli państwowej spotkał się z ostrą krytyką w okresie narastającego procesu demokratycznych przemian w 1956 r. Sejm uchwalił 13 grudnia 1957 ustawę i NIK znowelizowana ustawa ustaliła podległość NIK Sejmowi oraz wprowadziła nadzór Rady państwa nad NIK w zakresie określonym ustawą. Do zadań NIK należało przeprowadzenie kontroli działalności gospodarczej finansowej i organizacyjno- admin. naczelnych terenowych organów administracji państwowej z punktu widzenia legalności gospodarności celowości i rzetelności. Głównym zadaniem było wykonanie budżetu państwa i NPG oraz kontrolę zabezpieczenia własności społecznej.

NIK jako organ w 1957-76 był to organ współpracujący z rządem w zakresie kontroli jednostek podporządkowanych rządowi. NIK uległa przeobrażeniom w wyniku nowelizacji konstytucji dokonanej 10 lutego 1976 r. Przepisy stanowiły że Prezes NIK wchodzi w skład RM a nadzór nad NIK sprawuje Prezes RM. Prezes NIK był powoływany przez Sejm lecz na wniosek prezesa RM złożony w porozumieniu z przewodniczącym RM. Prezes RM powoływał i odwoływał wiceprezesów NIK, zatwierdzał plany okresowe NIK, określał zakres działania NIK, zasady Bi tryb sprawowania przez NIK funkcji koordynacyjnej wobec działalności kontrolnej innych jednostek kontroli. NIK w okresie 1976-80 stanowiła część składową aparatu administracji państwowej. W 1980 r była nowelizacja Konstytucji PRL z dnia 8 października 1980 i uchwalenie ustawy o NIK.

NIK uległa przekształceniu w organ kontroli nad działalnością rządu oraz elementami składającymi się na pojęcie rządu. NIK podlegała sejmowi. Wprowadzono obowiązek uczestniczenia Prezesa NIK w posiedzeniach Sejmu oraz jego odpowiedzialność przed Sejmem za sprawowanie swojego urzędu. Sejm miał prawo zlecania NIK określonych kontroli. Przedmiotowy zakres kontroli sprawowanej przez NIK obejmował działalność gospodarczą finansową i organizacyjno- prawną. Kryteriami kontroli przez NIK były: legalność celowość rzetelność i gospodarczość.

Podobne prace

Do góry