Ocena brak

Gatunki Średniowiecza ; mist., kaz. + , ,,Legenda o.‘’, ,,Rozmowa Mistrza Polikarpa ’’

Autor /dezerter Dodano /14.04.2011

W epoce średniowiecza tworzono w uniwersalnym  języku  Kościoła, łacinie, oraz w dopiero formujących  się  językach  narodowych, które mozolnie dopracowywały się  poziomu  odpowiedniego  do wyrażania rozmaitych, nieraz bardzo skomplikowanych treści. Formowanie się własnego języka umacniało poczucie tożsamości narodowej.  Jednakże średniowieczna twórczość łacińska mogła trafić poza  granice kraju. Średniowiecze wypracowało dla swej twórczości pewne  reguły pisarskie. Dotyczyły one zasad budowy wierszy, konstruowania  dobrej prozy. Pojawiły się nowe gatunki (oprócz starożytnych): misterium, dramat liturgiczny.

a) Misterium - przeznaczone było  do  wystawienia  na  scenie.     

  Prezentowało jakiś fragment historii biblijnej, konstruowane  były z myślą o ukazaniu akcji jako wielkiego  dramatu  chrześcijańskich dziejów ludzkości. Początek  tego  dramatu  to  upadek  człowieka, punkt kulminacyjny to odkupienie, a koniec -  mający  nadejść  sąd ostateczny. Na scenie wszystkie elementy, które miały  wystąpić  w późniejszych scenach były od razu umieszczane i stały obok siebie.  Często następowało mieszanie się scen poważnych z  komicznymi,  bo zakładano bosko-ludzką naturę Chrystusa i pozwalało to  na  ścisłe połączenie ziemskości i świętości.

b)  Dramaty liturgiczne - wystawiane w kościołach w święto wielkanocne; były to wplecione w obrzęd nabożeństwa  sceny prezentujące przybycie trzech Marii do grobu już zmartwychwstałego Jezusa

c) Moralitety - zadaniem ich  było  skierowanie  człowieka  na właściwą  drogę;  pierwotnym  bohaterem  moralitetu  był  człowiek (ktoś) usytuowany między niebem, a piekłem,  dokonujący  odpowiedniej linii życia, toczący wewnętrzną walkę między siłami  dobra  i zła; walka wyrażana była za pomocą alegorii, tj. uosobionych  cnót i grzechów, a jej zakończenie wieńczone było nagrodą (karą);

d) kazanie - (homilia) przemówienie o treści  religijnej,  wygłaszane podczas nabożeństwa, objaśniające teksty  religijne i  zawierające pouczenia moralne; kazania  średniowieczne  (np.  Kazania gnieźnieńskie) wprowadzały realia życia codziennego w  celu  ilustrowania nauk moralnych; w okresie  reformacji  kazania  przybrały charakter utworów  literackich  niekoniecznie  pełniącychfunkcje użytkowe.

e)  Utwór hagiograficzny - opis życia świętego;  typ  ten kształtował się już w pierwszych wiekach chrześcijaństwa na Wschodzie, gdzie w języku greckim spisywano żywoty pustelników; w przekazach dziejów i czynów świętych podkreślano zwłaszcza cnoty praktykowane przez nich w stopniu heroicznym, celowo  przy  tym  wyolbrzymiając działania, postępki oraz umartwienia bohaterów tworząc w ten sposób wzór osobowy.  

**Przykładem utworu hagiograficznego jest „Legenda o św. Aleksym”. Opisuje ona Aleksego, syna rzymskiego patrycjusza, rozdającego majątek biedakom. Odrzuca on szczęście rodzinne, opuszcza dom i ojczyznę, żyje w biedzie, całe dnie poświęcając modlitwie i  religijnej kontemplacji. Gdy jego pobożność nabiera rozgłosu, ucieka z miejsca pobytu, aby, jak przystało na człowieka prawdziwie oddanego jedynie Bogu, żyć w skromności i zapomnieniu. Po  siedemnastu latach wraca do domu ojcowskiego i nie  rozpoznany  przez  nikogo, pędzi życie żebraka. Przed śmiercią spisuje historię swego żywota, a po zgonie znaczonym licznymi cudami zostaje rozpoznany i kanonizowany. św. Aleksy jest przykładem ascety.

 Z kręgiem kultury kościelnej związane są  także  wiersze  o śmierci „Rozmowa mistrza Polikarpa ze śmiercią” (XV wiek) napisana została w typowym dla średniowiecza gatunku dialogu. W utworze tym uwidacznia się proces przechodzenia od wiersza asylabicznego,  nie liczącego się z rachunkiem sylab w wersie, do sylabizmu  względne-go, który  wprowadza  zdecydowaną  przewagę  określonego  rozmiaru zgłoskowego wersów. Rytmika zostaje wzbogacona poprzez  wprowadzenie nie tylko rymów parzystych (aa, bb), lecz także  ogarniających szereg sąsiadujących wersów.           

   Literacką wartość „Rozmowy  ...”  pogłębia  naturalistyczne przedstawienie śmierci oraz realistyczno-satyryczne obrazki z  życia różnych stanów i zawodów: duchowieństwa, zakonników,  sędziów, kupców.**   Żywot, legenda - opowieść narracyjna o  przeszłości,  wierszem lub prozą, wprowadzająca elementy  fantastyki   i   cudowności, zwłaszcza w rozpowszechnionych w średniowieczu legendach  o  życiu świętych;

f) Utwór parenetyczny - to utwór mający charakter  pouczający, moralizatorski; Przykładem utworu parenetycznego jest „Pieśń o  Rolandzie”. 

g) kronika - gatunek prozy historiograficznej,  opowieść o przeszłości, najczęściej z pozycji świadka lub na podstawie bezpośredniej relacji, podająca wypadki w sposób chronologiczny,  łącząca relację o wydarzeniach z rozważaniami  moralnymi,  sięgająca po legendy i wiedzę historyczną; w kronice pojawiają się pewne cechy literackie: pierwiastki fikcji, narracyjność, niektóre obiegowe wątki epiki rycerskiej;

h) psałterz - zbiór pieśni religijnych (psalmów); psalm- pieśń biblijna przeznaczona do śpiewania z towarzyszeniem instrumentów strunowych, opiewająca wielkość i dobroć  Boga, wyrażająca podziękowanie, prośbę, błaganie, niekiedy sięgająca w przeszłość i wyciągająca z niej nauki (psalmy  historyczne)  lub mówiąca o przyszłości aż po  koniec  świata  (psalmy  mesjańskie), często o treści pouczającej lub pokutnej, zwrócona do Boga lub  do zbiorowości, którą wzywa do wspólnej modlitwy, często również sławiąca Boga w formie trzecioosobowej;

i) dialog - w  literaturze  staropolskiej  gatunek  stanowiący rozmowę dwóch lub więcej osób, przeznaczony dla teatru;

Średniowieczna literatura służyła wyraźnie  określonym  celom.    A N O N I M O W O Ś Ć ,  D W U J Ę Z Y C Z N O ś Ć , M O R A L I Z O W A N I E ,    D Y D A K T Y Z M ,    A L E G O R Y Z M (skłonność do obrazowego przedstawiania zjawisk i pojęć).

Do góry