Ocena brak

GAŁCZYŃSKI KONSTANTY ILDEFONS

Autor /jolka01 Dodano /21.02.2012

GAŁCZYŃSKI KONSTANTY ILDEFONS, ur. 23 I 1905 w Warszawie, zm. 6 XII 1953 tamże, poeta. Pochodził z rodziny drobnomieszczańskiej, ojciec był technikiem kolejowym. Ewakuowany z rodzicami po wybuchu wojny, przebywał 1914-18 w Moskwie, uczęszczając do pol. szkoły. Wiersze zaczął pisać ok. 1915, pierwszy utwór drukował 1923 (za swój właściwy debiut poet. uważał wiersz Wiatr w zaułku ogł. pod pseud. Mieczysław Zenon Trzciński w efemerycznym piśmie „Twórczość Młodej Polski"). Przez pewien czas studiował filologię ang. i klas. na UW- Po ukończeniu służby wojsk. (1926-28) rozpoczął systematyczną działalność lit.: przyłączył się do grupy poet. > Kwadryga, z której cyganeryjno-stu-denckim środowiskiem zetknął się w czasie studiów (grupa Smok), współpracował też z tygodnikiem satyr. „Cyrulik Warsz." związanym z grupą „Skamandra". W 1930 ożenił się z Natalią Awałow, liryczną bohaterką większości jego erotyków. W 1931-33 przebywał w Berlinie jako referent kult. konsulatu pol.; wiele podróżował po Niemczech i krajach sąsiednich, pogłębiając swą wiedzę artystyczną. W 1934 osiadł w Wilnie, pisując do miejscowej prasy i radia. Otrzymawszy propozycję współpracy z tyg. —* „Prosto z mostu" przeniósł się 1936 do Warszawy i osiadł w pobliskim Aninie. Zmobilizowany w sierpniu 1939, dostał się 17 IX do niewoli, wojnę spędził w niem. obozach jenieckich, gł. w Altengrabow pod Magdeburgiem. Po wyzwoleniu przebywał przez pewien czas na Zachodzie, m. in. w Paryżu, Brukseli i Rzymie, do kraju powrócił w marcu 1946 i zamieszkał w Krakowie. Nawiązał współpracę z tyg. „Przekrój", „Tygodnikiem Powszechnym", „Odrodzeniem", z krak. kabaretem satyr. „Siedem Kotów". Po krótkim pobycie w Szczecinie (1948) osiadł ną stałe w Warszawie, z przerwami na dłuższe wyjazdy wakacyjne, m. in. do Nieborowa pod Arkadią i do leśniczówki Pranie na Mazurach (nad jez. Nidzkim), gdzie powstały jego najlepsze utwory lat ostatnich. Pochowany został na Cmentarzu Wojsk, na Powązkach.

W początkach twórczości G. wzorował się na poetach Ska-mandra, ale już wówczas zaczyna się kształtować indywidualny styl liryczny poety, zarówno groteskowo-żartobliwy, jak dekadencko-cygański. Debiutem książkowym G. jest poet. powieść Porfirion Osięłek czyli Klub Świętokradców (1929) utrzymana w tonie fantast. groteski. W okresie współpracy z Kwadrygą wyróżnić można w jego twórczości dwa gł. nurty. Pierwszy, któremu patronują Villon i Rimbaud, wiąże się z kreowanym przez G. typem poety-cygana, często również błazna i wesołka, który pragnie uciec od rzeczywistości w krainę poezji (np. Szekspir i chryzantemy czy Serwus, madonna). Nurt drugi daje początek katastroficznej grotesce G.; należy tu zwł. poemat Koniec świata. Wizje świętego Ildefonsa czyli Satyra na Wszechświat (1929), w którym pod maską drwiny i żartu kryją się przeczucia związane z konkretną sytuacją społ. i polit. Polski. Poszukując wartości w naznaczonej piętnem absurdu rzeczywistości G. znajduje je w dobrze wykonanej pracy (toteż jedyną postacią w Końcu świata, która uniknie zagłady jest stolarz - dobry rzemieślnik); motyw ten podjął nast. poeta w Pieśni cherubińskiej, wielkiej pbchwale uczciwego, pracowitego życia. Pobyt berliński owocował poematem Bal u Salomona (1931), przez samego poetę nazwanym „strumieniem natchnienia". Technika tego utworu bliska metodzie nadrealistycznej, charakteryzuje się swobodnym, często alogicznym biegiem skojarzeń, związanych zwł. z marzeniem sennym. W okresie współpracy z „Prosto z mostu" G. wprowadza do swej poezji nową tematykę, której zapowiedzią jest poemat Ludowa zabawa. Komiczniak poetycki (1934). Na bohatera lirycznego zostaje tutaj pasowane drobnomieszczaństwo i lumpenproletariat, a ich autentyczny sposób życia -przeciwstawiony oportunizmowi inteligenta. G. rozpoczyna tutaj swój ostry atak na inteligencję, wielokroć potem ponawiany i kontynuowany również po wojnie. W tym samym okresie powstają wiersze polit. będące satyrą na rzeczywistość sanacyjną: Zima z wypisów szkolnych, Skumbńe w tomacie. Akces do grupy „Prosto z mostu" przyniósł poecie poczucie stabilizacji lit. (edycja Utworów poetyckich, wyd. 1937 nakładem pisma, nagroda lit. 1938), zyskując mu zarazem opinię wyraziciela ideologii prawicowo-nacjonalistycznej; zależność od mecenasa zaczęła jednak rychło ciążyć pisarzowi (dowodem znany wiersz Impresario i poeta, również Nieporozumienia). Okres przedwojenny zamknął G. cyklem lirycznym Noctes Aninenses.

W latach wojny i niewoli powstały popularne wiersze patriot. i nostalgiczne (Pieśń o żołnierzach z Westerplatte, Pieśń o fladze, List jeńca, Matka Boska Stalagów), nawiązujące często do motywów religijno-modlitewnych. Pobyt na obczyźnie upamiętnił się gł. dłuższym wierszem Notatki z nieudanych rekolekcji paryskich, świadczącym o rozterkach pisarza związanych z powrotem do kraju i koniecznością samookreślenia wobec hist. przemian powojennego świata. Popularność poety, poświadczona trzema wyborami wierszy wyd. 1946 (w kraju oraz w Rzymie i Hanowerze), utwierdziła się w okresie krak. (zwł. zbiór > Zaczarowana dorożka 1948). G. określił wówczas swój status poety - „Bacchusa demokracji" (Wjazd na wielorybie), wytykając zarazem konserwatywnej inteligencji apolityczność i tradycjonalizm przekonań (Śmierć inteligenta); w 1945 rozpoczął podobny w intencjach cykl > Zielonych Gęsi, miniatur o niepowtarzalnym typie groteskowego komizmu (jeszcze dalej w kierunku dowcipu absurdalnego poszedł w cyklu felietonów Listy z fiołkiem (druk. pod pseud. Karakuliambro w tyg. „Przekrój" 1946-50, os. wybór wyd. 1964). W l. późniejszych atakom na poezję G. ze strony krytyki oficjalnej (gł. warsz. zjazd ZLP 1950) towarzyszył wysiłek poety, by sprostać zamówieniu na poezję optymistycznego zaangażowania polit. (wiersze publicyst. i okolicznościowe, popularne pieśni, np. Ukochany kraj, wyd. w zbiorach Ślubne obrączki 1949 i Wiersze liryczne 1952). U schyłku życia G. na plan pierwszy wysunął się nurt refleksji związanych z funkcją i rolą sztuki, widoczny w takich wierszach jak Śmierć Andersena, Na śmierć Hałasa (czes. poety-przyjaciela), Wielkanoc Jana Sebastiana Bacha, a szczególnie wyrazisty w poematach: > Niobe (1951), będącym lirycznym wyznaniem wiary w trwałość sztuki i przekazem własnego programu poet., oraz Wit Stwosz (1952), w którym dawny motyw pochwały pracy artys-ty-rzemieślnika osnuty został wokół losów i dzieła twórcy Ołtarza Mariackiego. Swoistym testamentem poetyckim G. jest cykl 10 Pieśni (prwdr. 1953, wyd. os. 1965), podsumowanie własnej twórczości oraz apel do czytelniczej pamięci. W dorobku G. mieszczą się ponadto dłuższe utwory satyr.: poemat Chryzostoma Bulwiecia podróż do Ciemnogrodu (1954), farsa Babcia i wnuczek czyli Noc cudów (1955), sztuka o A. Towiań-skim Noc mistrza Andrzeja (z A. Mauersbergerem, druk. „Dialog" 1956 nr 1), powieść Stadnina im. Stanisława Moniuszki (1955), adaptacja libretta do Orfęusza w piekle, monologi estradowe, teksty piosenek, słuchowiska radiowe, utwory dla dzieci (wiersze, bajka Młynek do kawy), przekłady z Szekspira (m. in. Sen nocy letniej 1952), poetów ros. i in. (F. Schiller, L. Aragon, R. Alberti, P. Neruda).

G. stworzył indywidualny wzór liryki oraz typ poety-cygana tylko dla niej charakterystyczny. Swobodnie operował rozmaitymi konwencjami, przechodząc od liryki prostych wzruszeń i nastrojów (wiersze opiewające uroki spraw powszednich, życia rodzinnego i przyrody, erotyki), do groteski, drwiny i absurdalnego żartu, od rodzajowego realizmu do baśniowej fantastyki. Łączył umiejętność wyczuwania klimatu społ. oraz oczekiwań czytelnika (i mecenasa) ze sceptyczno-ironicznym dystansem do wszelkich mitologizacji ideowych. Respektował tradycję, szczególnie często odwołując się do dziedzictwa renesansowo-barokowego (liczne reminiscencje lit., piast, i muz.), sięgał do folkloru miejskiego, przywracał poet. wartość zbanalizowanym motywom i rekwizytom lirycznym. Jego wyjątkowa we współcz. poezji popularność wyraziła się w licznych imprezach recytatorskich, inscenizacjach (zwł. w teatrach studenckich i lalkowych), opracowaniach muz., wysoko-nakładowych wznowieniach (m. in. wybory Satyra. Groteska. Żart liryczny i Wiersze w oprac. Z. Fedeckiego, Liryka 1926-1953 w oprać. A. Międzyrzeckiego, wybory N. Gałczyńskiej w masowych seriach wydawn.). Utwory G. tłumaczone były na języki słow. (os. wybory ros., czes., słowac., bułg., serb.--chorw.) i niemiecki.

Dzieła, oprac, zbiór., 1.1-5, W. 1957-60; Wybór poezji, oprac, i wstęp M. Wyka, wyd. 3 Wr. 1973 BNI189 (wyd. 11967); Dzieła, oprac, zbiór., t. 1-5, W. 1979.

K. WYKA Poeta i partyjnictwo, w: Rzecz wyobraźni, wyd. 2 rozsz. W. 1977 (prwdr. 1938); A. SANDAUER Poeta ,,świętej powszedniości'', w: Poeci czterech pokoleń, Kr. 1977 (prwdr. 1953); J. BŁOŃSKI K.I.G., w: Poeci i inni Kr. 1956; A. STAWAR O G., W. 1959; Wspomnienia o KI. G., wstęp i red. A. Kamieńska, J. Śpiewak, W. 1961; A. SANDAUER OG.- tym razem... bez taryfy ulgowej, w: Liryka i logika, wyd. 2 W. 1971 (prwdr. 1966); A. DRAWICZ K.I. G„ wyd. 2 W. 1973 (wyd. 11968); M. WYKA G. a wzory literackie, W. 1970; W.P. SZYMAŃSKI ff.I.G., W. 1972} A. KULAWIK K.I.G., Kr. 1977 NdW.

Marta Wyka

Podobne prace

Do góry