Ocena brak

FUNERALNA LITERATURA

Autor /Boleczest Dodano /02.10.2012

Utwory ż a ł o b n e , najczęściej
typu okolicznościowego, formułujące (we właściwej
epoce konwencji) określone poglądy eschatol.; genologicznie
uzależnione również od stylu religijności.
Starożytność ukształtowała główne funeralne gatunki typu
elegijnego, noszące znamiona pieśni lamentacyjnych. Wywodzące
się z gr. liryki chóralnej epicedium (pieśń żałobna
śpiewana przy łożu zmarłego) miało z czasem określoną
s t r u k t u r ę kompozycyjną zawartą w kolejnych momentach
u k ł a d u (laudes - pochwala; iacturae demonstratio - okazywanie
wielkości straty, luctus - żal, consolatio - pocieszenie,
exhortado - napomnienie); pośród form epicedialnych tradycji
gr.-rzym. najtrwalszy i najbardziej żywotny genologicznie
okazał się tren, utwór wyrażający żal z powodu czyjejś
śmierci, rozpamiętujący czyny i myśli zmarłego oraz
głoszący pochwałę jego zalet i zasług; twórcami trenu byli
m.in. Simonides z Keos i Pindar. Kontynuację gatunku
przyniósł renesans, głównie w twórczości F. Petrarki i G.

P o n t a n o , w Polsce zaś J. —» Kochanowskiego (Treny, Kr
1580), którego uważa się za twórcę nowego gatunku tzw.
cyklu trenologicznego, inicjującego bogaty nurt w literaturze
p o l . , obecny zwł. w poezji XVLXVIII w. (F.S. Klonowie
Żale nagrobne na szlachetnie urodzonego J. Kochanowskiego,
Kr 1585; S. Grochowski Treny na żałosne z świata żeście
i pogrzeb ks. Bernata Maciejowskiego, Kr 1608; M. Lubomski
Treny na śmierć małżonki S. Kochanowskiego, Kr 1611;
W. Potocki Periody, w: Wojna chocimska, Wwa 1880; F.D.
Kniaźnin Żale Orfeusza nad Eurydyką, w: Poezje, Wwa 1787,
II 219-255), z charakterystyczną metaforyką funeralną (śmierć
j a k o sen, zniknięcie, odjazd) oraz bibl. (obalone przez
wicher drzewo, spustoszenie owocującego sadu, upadły
kłos, ziarno wsiane w r o l ę ) , i nast. kontynuowany w romantyzmie
(J. Słowacki W Szwajcarii, P 1839), a także współcześnie
m.in. w cyklu W. Broniewskiego Anka (Wwa 1956)
oraz A. Kamieńskiej Biały rękopis (Wwa 1970). Wyraźnie
panegiryczny charakter ma e p i t a f i u m , forma ukształtowana
w Atenach w V w. prz.Chr. (m.in. Simonides z Keos),
stanowiącą bądź krótki wierszowany napis nagrobny lub
utwór poetycki o epigramatycznej zwięzłości, zdeterminowany
każdorazowo przez kulturową specyfikę religijności
i określony rodzaj refleksji eschatologicznej. W Polsce
do najstarszych należy epitafium Bolesława Chrobrego
(XIV w.), Bolesława Wysokiego (XIII lub XIV w.) i bpa
Prandoty - wszystkie zawierają charakterystyczne dla okresu
laudacje; do najciekawszych zalicza się epitafia Swiatopełka
o bardziej złożonej lit. kompozycji, stanowiącej zapowiedź
stylu renesansowego; podobnie przełomowy charakter mają
tu epitafia autorstwa Adama Świnki (m.in. Epitafium Zawiszy
Czarnego noszące wyraźnie znamiona późnośredniow.
nawrotu do antyku, będące również wyrazem dworskich
upodobań panegirycznych) oraz anonimowe Epitafium
Andrzeja Odrowąża (za typowo jednak średniow. należy
uznać Epitafium Władysława Jagiełły Grzegorza z Sanoka);
wiele epitafiów umieścił J. Długosz w Annales seu cronicae
inclyti regni Poloniae. Autorem tego typu tekstów (łac.
1 pol.) był również Kochanowski (Nagrobek Tęczyńskiemu;
Nagrobek XXVI, XXVII, XXVIII; Epitafium XXX, w: Fragmenta.

Dzieła polskie, Wwa 1967, II 55-59) i P. Roizjusz
(Epitafia, w: Carmina, Kr 1900, II 399-405). Wierszowana
epigrafika nagrobkowa szczególnie rozwinęła się w okresie
baroku, w atmosferze zainteresowania kwestiami eschatol.
oraz w kontekście bogatej obrzędowości panegirycznej
i nosi cechy refleksyjnych przemyśleń (Corpus inscriptionum
Poloniae, Ki 1978); w poezji zaś tego okresu istotne miejsce
zajmują Epigramaty (68, 183-187, 193) M.K. Sarbiewskiego
(Poemata omnia, Starawieś 1892); później forma epitafium
mogła również służyć tematyce patriotyczno-symbolicznej
(np. I. Krasicki Epitaphium Libertatis Polonae, w: Materiały
do życiorysu i twórczości I. Krasickiego, PaL 31(1934) 518;
Nagrobek wolności Polski, PaL 50(1959) z. 3-4, 62).

W okresie
oświecenia ranga epitafium wzrosła też ze względu na
usankcjonowany zwyczajowo kult pamiątek materialnych
(wynikających z oświeceniowego historyzmu) zaopatrzonych
w poetyckie inskrypcje. Zafascynowany antycznym o b r a z em
śmierci klasycyzm dawał wyraz przeżyciom w formie spokojnej,
zrównoważonej refleksji i umiarkowanego dystansu,
także wierze w pamięć potomnych j a k o jednej ze specyficznie
rozumianych form wieczności (S. Trembecki Sofiówka,
L 1806).

W tym czasie pojawiają się również epigramaty
nagrobkowe, o charakterze żartobliwym (np. pisany za
życia adresata Nadgrobek Bielawskiemu T.K. Węgierskiego,
w: Pisma wierszem i prozą, Lw 1882, 111) lub szyderczym
(również anonimowe, krążące w postaci rękopiśmiennych
u l o t e k ) , powstające w reakcji na wydarzenia polit, (m.in.
w: J. Nowak-Dtużewski Poezja powstania kościuszkowskiego,
Ki 1946).

Układaniem poetyckich epitafiów nagrobnych
zajmowali się później także Z. Krasiński, T. Lenartowicz,
S. Jachowicz; odrębne miejsce zajmuje tu funeralną epigramatyka
C K . Norwida, mająca charakter poetyckiego
uogólnienia, eschatol. refleksji opartej na chrzęść, interpretacji
życia pozagrobowego (m.in. Na zgon J. Zalewskiego,
w: Dzieła, Wwa 1971, I 380). Jednocześnie w XIX w. biedermajerowski
kult rodzinnej arkadii i „domowej" religijności
zdeterminował charakter subkultury cmentarnej, zapoczątkowując
m.in. dzieje stereotypowego już dziś motywu
„dziecka - a n i o ł k a " (pełniącego funkcję nobilitacyjną i pocieszycielską
zarazem - w ramach danego stylu pobożności);

z końcem wieku w poezji nagrobkowej następuje stopniowe
zrywanie z tradycyjnymi elementami; ulega ona pauperyzacji,
przestaje być reprezentatywna dla kultury elitarnej (umieszczanie
wierszy na pomnikach stało się powszechne), w
związku z czym następuje rezygnacja zwł. z elementów
laudatio; pojawiają się one w swej klasycznej formie jedynie w przypadkach szczególnie znaczącej roli społecznej zmarłego
(często były autorstwa znanych poetów, np. wiersz
Lenartowicza na grobie Ghiera w Stanisławowie); współcześnie
anonimowe wiersze nagrobne są nastawione na całkowicie
intymną relację między zmarłym i jego rodziną,
natomiast tendencja do wyrażania prawd i refleksji o char
a k t e r z e ogólnoludzkim pojawia się w postaci sentencji
bibl. oraz cytatów i parafraz z literatury klasycznej (m.in.
dzieł Kochanowskiego, Mickiewicza, Słowackiego, Konopnickiej,
Norwida, Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, Baczyńskiego);

jednym z częstych elementów współcz. epigrafiki
cmentarnej zdaje się być topos: ocalającej pamięci (również
we współcz. poezji tematycznie związanej ze śmiercią), boskiego
„wezwania" do nieba, a także „śmierci j a k o snu" (tu
najczęściej wyrażany w konwencji kołysankowej, sugeruje
spotkanie po „ p r z e b u d z e n i u " ) , który wywodzi się z chrzęść,
koncepcji śmierci (Paweł Apostoł, Ignacy, Grzegorz z Nysy,
J a n Chryzostom, Ambroży, Hieronim) i pojawiał się już w inskrypcjach
nagrobnych pierwszych chrześcijan, p o t em często
w poezji renesansowej (u Kochanowskiego np. sen j a k o namiastka
śmierci - Do snu, w: Dzieła polskie, Wwa 1967,1 180)
i romantycznej, ugruntowany przez formuły pożegnalne
(„spoczywać w p o k o j u " ) obrządków pogrzebowych.

Szczególne znaczenie posiada antyczna tradycja konsolacyjna,
której chrzęść, profil zapoczątkowały pisma autorów
wczesnochrześc. (głównie listy konsolacyjne i mowy pogrzebowe);
staroż. teoria pocieszania zakładała 2 elementy
(pouczanie - praecepta, przykłady - exempta), główną zaś
r o l ę spełniały zgodnie z określoną filozofią, odpowiednie
argumenta consolatoria wypracowane w celu uodpornienia
człowieka na nieszczęście (—> konsolacyjna l i t e r a t u r a ) .

W tradycji antycznej mają też początek mowy pogrzebowe
(gr. epitafios, rzym. laudatio funebris) wygłaszane przez
wyznaczonego mówcę podczas uroczystości ku czci poległych
w walkach za ojczyznę (np. mowa Peryklesa ku czci
poległych w bitwie salamińskiej w roku 440 p r z . C h r . ) ; z
czasem wygłaszano je także ku czci wybitnych obywateli;
w Polsce w nawiązaniu do nich (zwł. w warstwie stylistycznej)
powstawały często, głównie w okresie staropol., oracje
typu homiletycznego wygłaszane w kościołach lub nad
mogiłą, najczęściej przez najbliższych zmarłego; do najwybitniejszych
zalicza się mowę Kochanowskiego na pogrzebie
b r a t a Kacpra Przy pogrzebie rzecz (B. Nadolski Wybór
pism staropolskich, Wr 1961, BN I 175, 169-172), Jakuba
Sobieskiego na pogrzebie S. Żółkiewskiego (w: J. Daneykowicz
Swada polska i łacińska I, Lb 1745) i Sarbiewskiego
Laska marszałkowska na pogrzebie J.W.P. Jego Mości J.S.
Sapiehy (w: Daneykowicz Swada polska i łacińska).

Tradycja
dostojnej oracji pogrzebowej w specyficznej formie odżyła
w X I X i XX w., zwł. gdy chodzi o wybitne postacie ze świata
kultury i sztuki, np. przemówienie I. Paderewskiego na pogrzebie
H. Sienkiewicza (w: J. Czempiński Na Ojczyzny
lono, Wwa 1927, 16-21), W. Sieroszewskiego przy trumnie
S. Żeromskiego (Hold pamięci Żeromskiego, Kurier Polski
(1925) z. 323) oraz J. Piłsudskiego w czasie pol. pogrzebu
J. Słowackiego (w: J. Wiśniowski Pochód na Wawel, pamiątka
z pogrzebu J. Słowackiego, Kr 1927, 108-113); przemówienia
te były nacechowane inwokatywnym stylem, intymnymi
zwrotami do zmarłego i nosiły znamiona popisu oratorskiego
o dużej wartości estetyczno-literackiej.

Ważne miejsce
w obrębie l.f. polskiej zajmują pieśni pogrzebowe (m.in.
znana Pieśń przy grobie F. Karpińskiego, w: Pieśni nabożne,
Supraśl 1792), wyrażające prośby o miłosierdzie Boże (Pieśni
za dusze zmarłych, w: Śpiewnik kościelny i domowy, Cz 1887,
916-925) czy też niekiedy o pośrednictwo Maryi (Do Najświętszej
Maryi Panny, w: Śpiewnik kościelny, czyli pieśni
nabożne w kościele katolickim używane, Kr 1838, 237);
pojawiają się również niezwykle sugestywne obrazy sądu
ostatecznego (O sądzie ostatecznym, w: J. Siedlecki Śpiewnik
kościelny, Lw 1928, 328), zwł. w tradycji lud. (m.in. O straszliwym
sądzie, w: F. Kotula Znaki przeszłości. Odchodzące
ślady zatrzymać w pamięci, Wwa 1976, 275).

Zwyczajowo wy lansowane przez wiek X I X rozpowszechniły
się też wiersze będące bezpośrednią reakcją na śmierć
wybitnego człowieka (po śmierci księcia J. Poniatowskiego,
Kościuszki, Mickiewicza, Konopnickiej, Orzeszkowej, Sienkiewicza,
Żeromskiego); ich poetykę określa w dużej mierze
eskalacja patetycznych pytań do zmarłego (Norwid Cóż ty
Atenom zrobił Sokratesie, w: Dzieła I 255; K. Ujejski Wieść
o A. Mickiewiczu, Lw 1856; J. Wittlin Rapsod żałobny ku
czci Żeromskiego, Wiadomości Literackie (1925) z. 51, 1)
akcentujących dramatyczność jego odejścia w określonej
sytuacji społ. i narodowej.

 

T. Kruszewska, Funeralną poezja 3. Kochanowskiego na tle poetyki renesansowej. Zeszyty Naukowe UBB, Seria A (1956) z. 2, 173-201; S. Zabłocki, Antyczne epicedium i elegia żałobna, Wr 1965; L. Małunowiczówna, Pokłosie konsolacyjnej literatury łacińskiej, RH 14(1966) z. 3. 97-107; S. Zabłocki, Polsko-tacińskie epicedium renesansowe na tle europejskim, Wr 1968; L. Małunowiczówna. Stare i nowe w greckiej konsolacji chrześcijańskiej, RH 19(1971) z. 3. 73-84; M. Kosman, Litewskie kazania pogrzebowe z pierwszej polowy Xli wieku. ORP 17(1972) 87-114; J. Ziomek, Renesans, Wwa 1973, 19762 , 253-261; R. Przybylski, Grób klasycystyczny, Teksty 8(1979) z. 3, 22-39; J. Kolbuszewski, O typologii współczesnych wierszy nagrobnych, RuL 23(1982) z. 1-2, 39-56; tenże, Topika śmierci we współczesnych wierszach nagrobnych, PHum 26(1982) z. 3-4, 81-104; A. Siomkajlo, Ewolucje epigramatu (do początków romantyzmu w Polsce), Wr 1983, 81-90; A. Nowicka-Jeżowa, Siedemnastowieczna poezja funeralną w kręgu tradycji renesansowej. Przekształcenia i przewartościowania, w: Przełom wieków XVI i XVII w literaturze polskiej, Wr 1984, 193-210; A. Bednarek, Stówo pogrzebowe (mowa i wiersz), Akcent (1985) z. 2-3, 133-137; J. Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice cmentarnej, Wr 1985.

Podobne prace

Do góry