Ocena brak

FRANKLIN BENJAMIN

Autor /Paschalis Dodano /28.09.2012

ur. 17 I 1706 w Bostonie, zm.
17 IV 1790 w Filadelfii, mąż stanu, współtwórca niepodległości
Stanów Z j e d n . , filozof, fizyk.

W 1724-26 przebywał w Anglii, gdzie doskonalił się w
sztuce drukarskiej i pisał artykuły do gazet; wiele czasu
poświęcał samokształceniu (uznany został za j e d n e g o z najbardziej
wykształconych ludzi epoki); po powrocie do —»
Filadelfii (I) rozpoczął działalność społeczno-oświatową
i polit.; interesował się również przepływem ciepła i elektrycznością
(wyjaśnił strukturę wyładowań atmosferycznych
i 1752 wynalazł piorunochron); był współtwórcą Akademii
(1751), późniejszego University of Pennsylvania.

Od 1754
F. poświęcił się głównie sprawie zjednoczenia i niepodległości
Ameryki; był j e d n ym z pierwszych abolicjonistów (1775 założył
stowarzyszenie zwolenników zniesienia niewolnictwa);
1776 wraz z J. A d a m s em i T. Jeffersonem brał udział w opracowywaniu Deklaracji niepodległości Stanów Zjedn., a
1785-87 w pracach nad Konstytucją amer.; 1790 wystąpił w
Kongresie z wnioskiem o zniesienie niewolnictwa.

J a k o filozof F. uważany jest za przedstawiciela —» utylitaryzmu;
problematyką etyczną i społ. zajmował się w The
Way to the Wealth (Ph 1736; Droga do majątku, w: Wybór
pism moralnych Benjamina F., Wwa 1845, 118-139), Advice
to a Young Tradesman (Ph 1748; Rady młodemu rzemieślnikowi,
w: Życie i pisma Benjamina F., Wwa 1827, 78-81),
Autobiography, 1771-1788 (Ph 1794; Żywot własny, Wwa
1960). Był zwolennikiem —* deizmu i uznawał wiarę w nieśmiertelność
duszy; będąc niepraktykującym prezbiterianinem
uważał jednak, że religia jest pożyteczna dla mas.

Wskazywany przez niego system wartości współtworzył
ideały lansując model człowieka, który sam sobie wszystko
zawdzięcza (self-made man). F. był przeciwny dziedzicznym
przywilejom (pozycja społ. winna być mierzona osobistą
zasługą), a za miarę awansu społ. uważał bogactwo i szacunek
ludzi. Jego poglądy miały duże znaczenie w kształtowaniu
się moralności mieszczańskiej XVIII w., która stopniowo
(m.in. w zależności od postępu ekon.) zmieniała swój
charakter.

Do Polski myśl F. przeniknęła w X I X w. (modyfikowana
w kręgu mentalności kat.) dzięki p r z e k ł a d om jego
kalendarzy i autobiografii, znajdując także wyraz w popularnych
tekstach moralizatorskich (Obrazki Jana Oracza,
Ł 1924 i Gawędy Jana Oracza, Ł po 1924); jej elementy
pojawiały się również w literaturze dla dzieci i młodzieży
(m.in. u S. Jachowicza); przyczyniła się też do wzrostu
samoświadomości mieszczaństwa, przeciwstawiającego się
wzorcom szlacheckim (Z. Urbanowska, Księżniczka, Wwa
1890; W. Berkan, Życiorys własny, Pz 1924). Pełne wydanie
pism F. The Complete Works (LX, NY 1887-88).

 

B. Fay, F. the Apostle of Modern Times, Bs 1929; C. van Doren, Benjamin F., NY 1938; V.W. Crane, Benjamin F. and Rising People, Bs 1945; M. Ossowska, Moralność mieszczańska, Ł 1956, Wr 19852; A.O. Aldridge. Benjamin F. and the Philosophers, Studies on Voltaire and the XVIII Century 24(1963) 43-65; J. Ahrweiler, Benjamin F., premier savant américain, P 1965; B. Kushen. Benjamin F. Oedipus, and the Price of Submission. Literature and Psychology 25(1975) 147-157; B.M. Barbour. Benjamin F. A Collection of Critical Essays, EC 1979.

Podobne prace

Do góry