Ocena brak

FRANCUSKO-POLSKIE ZWIĄZKI LITERACKIE

Autor /kacperka Dodano /21.02.2012

 

FRANCUSKO-POLSKIE ZWIĄZKI LITERACKIE. Najstarszym bodaj śladem franc.-pol. związków lit. jest list biskupa krak. Mateusza do św. Bernarda z Clairvaux (ok. 1147), napisany po łacinie w oryginalnej manierze stylistycznej. Cytat z łac. poematu franc. odnaleziono w Kazaniach świętokrzyskich. W Paryżu miał studiować Wincenty zw. Kadłubkiem, wnosząc do swego dzieła kulturę tzw. renesansu XII-wiecznego, na pewno zaś studiował jego następca na stolicy biskupiej, Iwo Odrowąż. W epoce odrodzenia stosunki piśmiennictwa pol. i franc. są dwustronne. Dzieło De la Republique J. Bodina dowodzi dobrej znajomości De Republica emendanda A. Frycza Modrzewskiego, podejmuje sugestie pol. reformatora lub z nimi polemizuje. Franc. działacze reformacyjni współpracowali z gimnazjum w > Pińczowie. P. Statorius-Stojeński stworzył Gymnasii Pinczoviensis institutio (program studiów) i ogłosił w Krakowie 1568 pierwszą gramatykę języka pol., zaś J. Thenaud współdziałał przy pol. przekładzie Biblii. Istotna jest sprawa związków z Francją J. Kochanowskiego. Już w Padwie mógł się zetknąć ze studentami z Francji, potem odbył zapewne półroczną podróż do Francji i był także w Paryżu. Elegia VIII z Ks. III (1559), uznawana za dokument spotkania z P. Ronsardem, jest wyrazem podziwu dla sławnego twórcy nowocześnie kształtowanej poezji w języku narodowym. Aczkolwiek odrodzenie pol. formowało się pod przemożnym wpływem Italii, u narodzin poezji pol. był również patronat francuski. W 1573 Henryk de Valois stał się królem pol., lecz rychło wrócił do Francji, by zasiąść tam na tronie jako Henryk III. Fakty owe znalazły odbicie w poezji. Ronsard pisał wiersze na cześć „króla Francji i Polski", Kochanowski - Odę do króla Henryka Walezjusza bawiącego we Francji i Do Henryka Walezjusza przybywającego do Krakowa. Poeta Ph. Desportes pożegnał wszakże Polskę paszkwilem Adieu a la Pologne, co pobudziło Kochanowskiego do ostrej odprawy w łac. satyrze Galio crocitanti. Można też zauważyć wpływy formalne, m. in. w > sonecie (Kochanowski, M. Sęp Szarzyński). W poł. XVI w. przez kilka lat przebywał w Paryżu J. Tęczyński, którego Flamandczyk K. Utenhove nazwał wtedy opiekunem poetów, co mogłoby świadczyć o jego kontaktach z tamtejszymi poetami francuskimi. Rolę źródła informacji o Polsce dla M. Montaigne'a (zatem i jego licznych czytelników) pełniło dzieło M. Kromera Polonia (1577). W XVII w. związki polit. i personalne znalazły echo w działalności pisarzy. Królowa Ludwika Maria Gonzaga jako żona Władysława IV, a później Jana Kazimierza, oraz Maria Kazimiera d Arqu-ien jako małżonka Jana Sobieskiego przyciągnęły rodaków-Francuzów. W 1635-36 odbył podróż po Polsce Ch. Ogier (prawnik i literat), który nast. opisał ją w parokrotnie wydawanej relacji (Iter Polonicum, przekł. pol. E. Jędrkiewicz cz. 1-2 1950-53). M.A. Saint-Amant, który przebywał w Polsce (m. in. w Warszawie), pisał sonety do „Najjaśniejszej Królowej Polski"; opiewał też bojowe sukcesy Czarnieckiego. Sobieski dla pisarzy franc. był obrońcą idei chrzęść, i pogromcą Turków, a nie reprezentantem Polski. Wyjątkiem wśród Francuzów XVII w. orientującym się w roli Polski jako czynnika pokoju w Europie był ks. M. Sully, doradca Henryka IV. Kraj budził raczej ciekawość lub zdumienie, rzadko życzliwość. La Fontaine, który w swych bajkach wyraził sympatię dla Sobieskiego i jego wywodom przyr. poświęcił spory ustęp w wierszowanym Discours a M-me de la Sabliere, w liście poet. Do księżniczki bawarskiej (1669) pisał z przekąsem, że Polska - zamiast oddać tron Wielkiemu Kondeuszowi - obrała króla, „którego nazwisko jest na -ski" (Wiśniowiecki). W pocz. XVII w. w Polsce odnajdujemy wprawdzie ślady znajomości literatury franc. (D. Naborowski był pierwszym chyba pol. czytelnikiem dzieła Rabelais'go i lektura ta odbiła się w jego utworach oryginalnych), ale szlachta niechętnie na ogół odnosiła się do monarchii Ludwików, która była w jej oczach wcieleniem „absolutum dominium". J. Ch. Pasek, zdecydowany frankofob, w Pamiętnikach pisze z uciechą o barbarzyńskim postępku szlachty, która napadła franc. aktorów, goszczących na improwizowanej scenie. W ciągu XVII w. zaznaczył się jednak rosnący wpływ kultury franc. w środowisku zbliżonym do dworu w Warszawie i w niektórych dworach magnackich; poważną rolę odegrały występy franc. trup teatr., przybywających do Polski. Opera i balet otworzyły drzwi pałaców dla wpływów tak wł., jak francuskich. Czołowym przedstawicielem związków z Francją był J.A. Morsztyn; w jego pałacu wystawiono 1669 Le cocu imaginaire Moliera, w niecałe 9 lat po premierze francuskiej. Pomnikiem działalności Morsztyna jako poety, miłośnika dramatu franc., jest jego znakomity przekład Cyda Corneille'a, wyst. w Zamościu 1660 i Warszawie 1662 (o żywym odbiorze arcydzieła w Polsce świadczą dalsze przekł.: L. Osińskiego 1801 i parafraza S. Wyspiańskiego 1907). Zapanowania Jana III, miłośnika literatury franc., wystawiono w Jaworowie 1675 Andromachę Racine'a w przekł. S. Morsztyna. Z poł. XVIII w. pochodzą próby trawestacji komedii Moliera (Mieszczanin szlachcicem i Pocieszne wykwintnisie) pióra U. Radziwiłłowej dla teatru w Nieświeżu. Pojawiły sie też przekł. La Fontaine'a - K. Niemirycza 1699, J.S. Jabłonowskiego 1731, oraz tegoż Jabłonowskiego Historia Telemaka 1726 (przer. z F. Fenelona). Na nowelistyce franc. wzorowany jest obszerny zbiór z przełomu XVII i XVIII w. - Historie świeże i niezwyczajne. Jednym ze źródeł informacji o Polsce dla Francuzów był słownik P. Bayle a (Dictionnaire historique et critique t. 1-2 1695-97), zawierający liczne polonika.

Strefa związków między obu krajami obejmowała do poł. XVIII w. cienką warstwę elity intelektualnej. Dopiero oświecenie przyniosło związki głębsze, ogarniające tak sprawy istotnego znaczenia, jak i szersze już środowiska, do czego przyczyniała się też coraz powszechniejsza znajomość języka francuskiego. Przemiany kult. i ustrojowe Polski, postulowane od poł. XVIII w., przedsiębrane gł. za Stanisława Augusta, dokonywały się przy walnej pomocy kultury franc., a w późnych latach w korelacji z procesami polit. Francji - coraz bliższej Wielkiej Rewolucji. Wkładem pol. do kultury franc. była działalność Leszczyńskiego w Lotaryngii. Eks-król Polski, teść króla Francji, a władca Lotaryngii, przyczynił się znacznie do zintegrowania pogranicznej prowincji z krajem i pozostawił wiele śladów swej mądrej działalności kult. na jej gruncie (szczególnie w Nancy), był także autorem szeregu pism w języku francuskim. Mimo że wpływ Francji na kulturę stanisławowską był silny, pisarze franc. tej doby nie zawsze byli przychylni Polsce: Wolter i D. Diderot wielbili raczej Katarzynę II czy prus. Fryderyka. Inne było stanowisko J.J. Rousseau, który (z pol. inicjatywy) rozważał ustrój Rzplitej i możliwości przetrwania narodu polskiego. Jego Uwagi nad rządem Polski (1722, wyd. pol. 1789) przynosiły jednostronną interpretację demokracji szlach. (pozytywnie oceniały np. liberum veto), lecz wyrażały zainteresowanie losem Polski i chęć przekazania idei zmian ustrojowych. Mimo niechętnej Polsce postawy J. d'Alemberta Wielka encyklopedia francuska zawiera wiele ibardżo ciekawych poloników, niejednokrotnie pełnych uznania np. dla tolerancji w Polsce (za Zygmunta Starego), przeciwstawianej Francji, prześladującej protestantów. Dzieło to, a także rzeczowa i bardzo obszerna korespondencja z Polski zamieszczana w „Journal encyclopedique" miały znaczny wpływ na ukształtowanie się obrazu Polski we Francji aż do czasów Napoleona. Niezależnie od postawy poszczególnych „encyklopedystów" sama Wielka encyklopedia francuska odegrała poważną rolę w rozwoju nowych idei w Polsce. Funkcję pośrednika pełnił m. in. —* „Monitor". Promieniowanie Encyklopedii zaznaczyło się w pracach i wydawnictwach KEN, m. in. w Przepisie Komisji Edukacji Narodowej na szkoły wojewódzkie, ułożonym przez I. Potockiego i G. Piramowicza. Pogłębiająca się penetracja klasycyzmu franc., jak i idei oświecenia przyniosła w 2 poł. XVIII w. wielką liczbę przekładów (a także przeróbek) z literatury franc.; nie dają one wprawdzie pełnego obrazu recepcji piśmiennictwa franc., gdyż szybkie rozszerzanie się znajomości tego języka pozwalało na poznawanie dzieł w oryginale, były jednak dowodem zaprawy w nowym typie ekspresji literackiej. Wybór bajek La Fontaine'a wydał w swym tłum. W. Jakubowski (1774), a znakomitym ich adaptatorem był S.Trembecki (nadto tłumaczył Woltera). Repertuar sceny nar. oparty był gł. na przeróbkach i adaptacjach sztuk franc.; zainteresowanie budziły utwory Diderota, liczne były przeróbki komedii Moliera -m. in. J. Baudouina, W. Bogusławskiego, F.S. Dmochowskiego, J.N. Kamińskiego, F. Zabłockiego (Amfitrion wyst. 1782), a także P. Marivaux, P.A. Beaumarchais'ego (Wesele Figara w przekł. M. Wolskiego wyst. w Wilnie 1786 a w przekł. F. Zabłockiego w Warszawie 1787). W 1787 ukazał się przekł. W. Turskiego Fedry J. Racine'a a 1805 J.U. Niemcewicz tłumaczył Atalię. Przełożono 12 utworów dram. Woltera i powiastki filoz. (wśród tłumaczy i propagatorów twórczości Woltera znajdowali się A. Naruszewicz, J. Szymanowski, T.K. Węgierski i S. Trembecki). Z prozy przetłumaczono m. in. utwory A.R. Lesa-ge'a (Przypadki Idziego Blasa 1769, Diabeł kulawy 1777), A.F. Prevosta (Manon Lescaut 1769), oraz J. Bernardin de Saint-Pierre'a (Paweł i Wirginia 1793). Z pism polit. wielkiej doniosłości Węgierski przełożył 1778 Listy perskie Montesąuieugo (Węgierski zasłynął także poet. przekł. Pigmaliona Rousseau). Przeróbki i adaptacje z literatury franc. pomagały w zaszczepianiu nowych idei i form na gruncie rodzimym (J. Baudouin, W. Bogusławski, F. Bohomolec, A.K. Czartoryski, F. Zabłocki). Dla kodyfikacji klas. norm poet. ogromne znaczenie miała Sztuka rymotwórcza (1788) F. K. Dmochowskiego, będąca adaptacją L'art poetiąue (1674) N. Boileau. Szeroki był zasięg wzoru poematu opisowego J. Delille' a. Tłumaczono go i przejmowano jego metodę twórczą dla własnych zamierzeń; Ogrody przełożył F. Karpiński (1783,1790), L homme des champs-A. Feliński (1816 pt. Ziemianin) i F.K. Chomiński (1818 pt. Człowiek wiejski). Naśladował Delille'a D. Bończa-Tomaszewski (Rolnictwo 1801), a wiele analogii wykazywały poematy opisowe Trembeckiego, także J.P. Woronicza Świątynia Sybilli, J.U. Niemcewicza Puławy, Dumanie w Ursynowie - aż po Okolice Krakowa F. Wężyka, a nawet ZiemiaństwoK. Koźmiana. Osobno wymienić należy > J. Potockiego, wybitnego erudytę i podróżnika, Polaka piszącego wyłącznie w języku francuskim.

W. XIX przyniósł jakościową odmianę w stosunkach między obu krajami. We Francji pojawiały się sporadycznie sprawozdania z wydarzeń, których przedmiotem była Polska u schyłku XVIII w.; gł. informatorem o stosunkach w Rzplitej stał się C.C. Rulhiere, autor ogł. na polecenie Napoleona Histoire de l'anarchie de la Pologne et du demembrement de cette Republique (1807), gdzie w sposób życzliwy, lecz często świadczący o niezrozumieniu dokonujących się w naszym kraju procesów pisał o konfederacji barskiej i I rozbiorze Polski. Rozbudzone przez wydarzenia hist. (powstanie legionów i Księstwa Warsz.) zainteresowanie Polską w opinii franc. znalazło wyraz w szeregu wierszy (m. in. P.J. Berangera), a tworząca się legenda napoleońska odegrała ważną rolę w literaturach obu narodów (Francuzi przez cały niemal w. XIX przechowali pamięć o ks. Józefie Poniatowskim, marszałku Francji). Postępujące zbliżenie weszło w nową fazę wraz z romantyzmem. W Polsce u progu romantyzmu zaznaczył się sprzeciw młodych wobec wzorów klasycyst. literatury franc., niemniej Szekspira poznawano w Polsce w dalszym ciągu w przeróbkach franc. J.F. Ducisa, a młody Mickiewicz przekładał Woltera (Darczanka) i La Fontaine'a. W infiltracji idei romant. ważną rolę odegrały franc. pisma G. de Stael, które oddziałały m. in. na K. Brodzińskiego (-» O klasyczności i romantyczności). Przekłady dzieł współtwórców romantyzmu we Francji ukazywały się wkrótce po ich opublikowaniu i miały znaczny wpływ na tworzenie się atmosfery epoki (Duch wiary chrześcijańskiej F. R. de Chate-aubrianda 1816, Meditations poetiques A. de Lamartine'a 1822, Hernani V. Hugo 1830). Powstanie 1830-31 spotkało się we Francji z dowodami sympatii i solidarności szerokich rzesz, pozostających w opozycji do oportunizmu rządu Ludwika Filipa. Polonofilska produkcja poet. przewyższała swą powszechnością niem. Polenlieder. Obok poetów znanych odezwały się głosy autorów dziś zapomnianych, czasem nawet bezim. z całego obszaru Francji. Wiersze te są dokumentem solidarności ze sprawą Polaków. Trwały wyraz dał jej C. Delavigne, twórca Dies irae de Kościuszko, a przede wszystkim La Varsovienne (lub La Polonaise), znanej > Warszawianki, która stała się pol. pieśnią rewolucyjno-bojową. W Paryżu powstał Komitet Franc.-Pol., którym kierował M.J. de La Fayette; w obronie Polski występowali publicyści i pisarze (H.F.R. de Lamennais, Ch.R. de Montalembert), V. Hugo wygłaszał płomienne mowy, pisał petycje o pomoc dla prześladowanego kraju, odbywały się manifestacje, powstawały utwory poet. (m. in. V. Hugo, G. de Nervala, Th. Gautiera, A. de Musseta). Utworzenie się we Francji gł. ośrodka emigr., pobyt w tym kraju wielkich twórców pol. romantyzmu - Mickiewicza, Słowackiego, Krasińskiego, później Norwida - to, że Paryż właśnie stał się centrum bujnie rozwijającego się pol. życia polit. i lit., działalność wielu ugrupowań i towarzystw, ukazywanie się periodyków pol. w języku franc., osobiste kontakty między pisarzami - pogłębiły wzajemną znajomość obu literatur, Montalembert firmował (opracował dosłowne tłum. B. Jańskiego) przekł. franc. Ksiąg narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego (1833, ze wstępem Montalemberta i Hymne a la Pologne Lamennais go); stylizacja i idee Paroles d'un croyant (1834, wyd. pol. Słowa wieszcze 1834) Lamenna-is'go uderzają analogią z Księgami. Przekłady utworów Mickiewicza wydawano we Francji od 1829; w tymże roku J.H. Burgaud des Marets przełożył Konrada Wallenroda, a nast. Dziady (1834); ukazało się kilka wydań Oeuvres poetiques completes (w przekł. K. Ostrowskiego 1841,1845,1849,1859). W ,,Revue encyclopedique" A. d'Herbelot ogłosił Notice sur la vie etles oeuvres d'Adam Mickiewicz. Apologii doczekały się Dziady ze strony George Sand. Jej Essai surle dramę fantasticque. Goethe-Byron-Mickiewicz (,,Revue des Deux Mondes" 1839, wyd. pol. w: Eseje 1958) wyznaczał pol. poecie miejsce wśród największych twórców epoki. Powszechne było we Francji uznanie dla Mickiewicza jako bojownika wolności. Poeta próbował wystawić dramaty pisane po francusku (Konfederaci barscy, Jakub Jasiński), w czym wspierała go -bezskutecznie - George Sand. Wykłady Mickiewicza w College de France (> Literatura słowiańska), spotkały się z żywym zainteresowaniem artystów i intelektualistów francuskich. Mickiewicz, który w Księgach dał wyraz swemu krytycyzmowi wobec franc. warstw rządzących, w prelekcjach wysoko podnosił rolę Francji w dziejach i kulturze. Wykłady te korelowały chronologicznie, po części też ideowo, z wykładami franc. historyków J. Micheleta i E. Quineta. Obaj ci wybitni historycy, usunięci z katedry w College de France (Quinet 1846, Michelet 1848) za swe radykalne poglądy, występowali w obronie Polski i swej postawie dali wyraz w pismach (Michelet - Kościuszko i legenda demokratyczna, przekł. pol. F.K. Godebskiego 1851, Pologne et Russie 1854, La Pologne martyre 1863, Quinet - Pologne et Rome 1863). Staraniem franc. młodzieży studenckiej wybito 1845 medal pamiątkowy przedstawiający Mickiewicza wraz z obu historykami. W języku franc. redagował poeta pismo >Trybuna Ludów" (1849). Trudniej ustalić efekty późniejszego oddziaływania Mickiewicza na poezję franc. - motywy dostrzegano u Lautre-amonta, nawet w Illuminations J.A. Rimbauda, wywarł też wpływ na Ch. Peguy. W Paryżu wystawiono pomnik (1919) Mickiewicza-pielgrzyma, dłuta EA. Bourdelle'a, jak się zdaje - jedyny wśród obych stolic. J. Słowacki, choć wychowany w sferze franc. wpływów kult. i również piszący utwory po francusku (Le Roi de Ladawa, także sztuka o Beatrix Cenci, którą starał się umieścić w teatrze Porte-Saint-Martin), nie czuł sympatii do Francji współcz. (napisał wszakże świetny wiersz Paryż). Słowacki pozostawał pod silnym wrażeniem franc. teatru, zwł. sztuki inscenizacji, która zaważyła na teatr, aspektach jego dramaturgii (począwszy od Kordiana). Odnajdujemy w jego twórczości świadectwa zbliżeń ideowych lub artyst. do V. Hugo, de Chateaubrianda, A. de Vigny'ego (w Anhellim) i in. Przekładał też z franc. (Lamartine'a). Przekłady utworów Słowackiego zaczęły się ukazywać we Francji w l. czterdziestych (Anhelli 1847 przekł. K. Gaszyńskiego, 1862 E. de Noailles); późniejsze przekł. utworów Słowackiego (Anhelli, Balladyna i fragm. in. dzieł) powstały po II wojnie świat, pod piórem > J. Bourrilly'ego. O związkach z myślą i literaturą franc. świadczy również twórczość Z. Krasińskiego, który wyniósłszy znajomość języka i literatury franc. z domu ojcowskiego, pisywał i w tym języku. W Irydionie dostrzegano pewien wpływ Quineta, a Nie-Boska komedia świadczy o stosunku polemicznym do myśli Saint-Simona i działalności saint-simo-nistów. Wrósł w atmosferę franc. myśli C. Norwid (znał poezję Ch. Baudelaire'a, pisma Nervala, z którym się nawet porównywał w 1858); późno poznany, był też poźno tłumaczony; 1932 przekładu wszystkich jego nowel dokonał P. Cazin, a autorem przekł. Fortepianu Chopina jest J. Cassou (także F. Konopka). Refleksji nad dziejami i przyszłością Francji nie brak u T. Lenartowicza, twórcy wierszy Na kolumnę Wandomską w Paryżu, Paryż 1855, Wieża Eiffel. W szerzeniu wiedzy o Polsce we Francji zasłużył się L. Chodźko, wydawca cennych publikacji o Polsce w języku franc., jak —> La Pologne historique (1836-38, 1842) La Pologne illustree (1839, 1840); K.B. Hoffman, współred. czasopisma —> „Souvenirs de la Pologne" był też wydawcą franc. broszur propagandowych. Informatorem o sprawach pol. był ponadto M. Podczaszyński, autor artykułów w „Revue encyclopedique". K. Ostrowski nie tylko przekładał poezje pol. (Mickiewicz) na franc., ale publikował własne tomiki w tym języku (Les nuits d'exil 1836 i in.). W. Budzyński jako P. de Saint-Vincent tłumaczył Mickiewicza dla „Revue contemporaine" (1859,1860) i tamże pisał o literaturze pol. (o Mickiewiczu, Goszczyńskim, Krasińskim). O literaturze pol. pisał także J. Klaczko, ceniony współprac. „Revue des Deux Mondes". W rozbudzeniu życia lit. w Aix-en-Provence poważną rolę odegrał K. Gaszyński, red. dziennika „Memoriał d'Aix" (tłumaczył także poezję pol. na franc., m. in. 1863 Przedświt Krasińskiego). Znaczną rolę we franc. środowisku kult. odegrał E. Chojecki, jako Charles Edmond - pisarz i dziennikarz franc., współzałożyciel dzień. „Le Temps", bliski elitarnym kręgom artyst. i polit. Paryża; z jego książki La Pologne captive etses trois poetes (1864), zawierającej m. in. przekł. I rapsodu Króla-Ducha, czerpali informacje o poezji pol. tacy pisarze, jak P. Merimee, G. Flaubert, George Sand, E. Renan.

W dobie pozytywizmu literatura pol. znalazła .się pod wpływem powieści franc. (choć już wcześniej można mówić o powiązaniach twórczości J.I. Kraszewskiego, J. Dzierzkowskie-go, a zwł. J. Korzeniowskiego - z realist. powieściopisarstwem francuskim). Dotyczy to przede wszystkim naturalizmu, postulatów teoret. A. Comte a i H. Taine a. O Nowym zwrocie literatury francuskiej pisała S. Pruszakowa (1854), o Obecnym powieściopisarstwie francuskim L. Rettel (1859), informacje dot. prac Comte'a przyniosły publikacje A. Świętochowskiego, J. Ochorowicza, B. Limanowskiego. Zasadnicze znaczenie miały świetne studia A. Sygietyńskiego Współczesna powieść we Francji („Ateneum" 1881-83), stanowiące kompetentne wprowadzenie do realizmu i naturalizmu w prozie francuskiej. Sam Sygietyński w swej powieści Na skałach Calvados dał dowód ścisłych związków między powstającym naturalizmem w Polsce a rozwojem powieści naturalist. we Francji (ze szczególnym kultem dla Flauberta). O naturalizmie franc. pisali też S. Rzewuski, J. Kotarbiński, J.T. Hodi (Tokarzewicz), I. Matuszewski i in. Z założeniami naturalizmu i E. Zolą polemizował Sienkiewicz (O naturalizmie w powieści, „Niwa" 1881, Listy o Zoli,Słowo" 1893). Pod silnym wpływem tego kierunku była zarówno powieściopisarska, jak i dramatyczna twórczość G. Zapolskiej, która 1889-95 przebywała w Paryżu. Ważnym czynnikiem łączności była częsta znajomość języka franc. wśród inteligencji pol., zwł. w zaborze ros. z Warszawą, a także podróże i pobyty we Francji, gdzie krzyżowały się wszelkie tendencje nowej sztuki. Przekładów z literatury franc. (bardzo różnej wartości) było wiele, często ukazywały się niemal jednocześnie z wydaniami franc. i cieszyły się ogromną poczytnością (z wcześniejszych - powieści E. Sue, Dumasa-ojca, później wielkich realistów, J. Verne'a i wielu pisarzy dziś już zapomnianych). Stosunkowo wcześnie, bo w l. trzydziestych, zaczęły się ukazywać przekł. powieści Balzaca; wiele utworów drukował F.S. Dmochowski w seriach: Czytelnia Najnowszych Powieści (1834) i Gabinet Powieści i Romansów (1835); wybór jego dzieł (8 t.) ukazał się w Bibliotece Najcelniejszych Utworów (1880-84). Pierwszą tłumaczką Stendhala na język pol. była J. Sawicka; w jej przekł. ukazał się Wybór powieści (1889-90). Dla twórczości Stendhala znaczne są zasługi pisarza pol.-franc. K. Stryjeń-skiego, prof. Sorbony i współpracownika „LaRevueblanche"; był nie tylko wydawcą ineditów Stendhala (Journal 1888, Lamiel 1889, Życie Henryka Brulard 1890, Pamiętnik egotysty 1892), ale także pozostawił cenne prace o jego twórczości.

W okresie Młodej Polski silne związki łączyły poezję i dramat modernist. z dekadentyzmem i symbolizmem francusko-belgijskim. Wybitnymi informatorami o literaturze franc. byli m. in. A. Lange (Symbolizm, „Przegl. Tyg." 1887, Dekadenci, „Życie" 1890), E. Przewóski, Z. Przesmycki, J. Lorentowicz (Nowa Francja literacka 1911), później Z. Czerny (Rozwój poezji francuskiej po, 1900 r,,Nowy Przegląd Literatury i Sztuki" 1921). Pierwsze ślady wpływu Baudelaire'a na poezję pol. widoczne są w 1. sześćdziesiątych (pierwszy przekł. W, Gomulicki 1869). Krytycznie pisała o nim Z. Węgierska (autorka stałego felietonu Kronika paryska w „Bibl. Warsz.") już 1869, entuzjastycznie Lange 1888. Szybko, dzięki Miriamowi i jego „Chimerze", zdobył miłośników P. Verlaine, znacznie wolniej S. Mallarmś; Miriam był także wydawcą (i autorem przekładów) antologii poezji franc. U poetów (1921). Ogromne zasługi dla poszerzenia wiedzy o poezji franc. w Polsce położył E. Porębowicz, autor późniejszych ujęć syntet. (m. in. w Wielkiej literaturze powszecłmęj 1933), i tłumacz zwł. poezji prowansalskiej (Antologia prowansalska. Wybór poezji trubadurów i felibrów XI-XIX wieku 1887). W Paryżu osiadł na stałe A. Potocki, redagował (od 1904) pisma > „Sztuka", „La Pologne contemporaine", „La Revue de Pologne", organizował szereg wystaw pol. i publikował w języku franc. (France et Pologne 1921, Mickiewicz, l'homme etsa legende 1930). Po 1902 przez czas dłuższy był we Francji W. S. Reymont (w Bretanii pracował nad Chłopami). Podróże do Paryża miały niewątpliwe znaczenie dla koncepcji teatr. Wyspiańskiego. W pocz. XX w. odegrał znaczną rolę wzór kabaretu artyst. i piosenki paryskiej (—» „Zielony Balonik"). Wzrastającemu autorytetowi kultury krajów języka niem. oraz fascynacji dramatem skand, przeciwstawił się T. Boy-Żeleński, jako świetny popularyzator wiedzy o literaturze franc. i tłumacz jej dzieł. -W jego przekł. ukazały się arcydzieła piśmiennictwa franc. od Pieśni o Rolandzie i F. Villona po dzieło M. Prousta, m. in. wszystkie utwory Moliera, większość powieści Balzaca; w znacznej większości przekłady te znalazły się w serii zw. Biblioteką Boya. Predyle-kcja Boya zwracała się ku racjonalizmowi i realizmowi, Boy dokonał jakby włączenia dorobku piśmiennictwa franc. o tych cechach do świadomości polskiej. Antologię przekładów pt. Lirycy francuscy (1924) wydał L. Staff. Miłośnikiem Francji był też S. Żeromski, m. in. autor szkicu ku czci żołnierzy franc. poległych 1914. W poezji pol. lat międzywojennych zaznaczyło się oddziaływanie franc. surrealizmu. Pewne znaczenie miało też zainteresowanie populizmem. Popularne wśród czytelników były wielotomowe cykle powieściowe, jak Ludzie dobrej woli J. Romains, Rodzina Thibault R. Martin du Garda, czy saga rodzinna Duhamela. Ówczesna proza franc. szybko znajdowała i tłumaczy i odbiorców, przełożono wówczas m. in. utwory: A. France'a, R. Rollanda, A. Gide'a, A. Malraux, G. Duhamela, F. Mauriaca, G. Bernanosa oraz utwory sceniczne J. Giraudaux, J. Cocteau i in. Zainteresowanie dla poezji franc. znalazło odbicie m. in. w zbiorze szkiców kryt.lit. S. Napierskiego Od Baudelaire a do nadrealistów (1932). W 1926-36 ukazywało się w Warszawie pismo w języku franc. -», .Pologne litteraire".

W zakresie recepcji literatury pol. we Francji na przełomie XIX i XX w. wyjątkowym zjawiskiem stała się popularność Quo vadis Sienkiewicza (2 mln sprzedanych egz. w różnych przekł. i przeróbkach 1900-16), mimo bardzo zróżnicowanych opinii krytyków. Życzliwą wypowiedź dał H. de Montherlant, podkreślając wpływ Sienkiewicza na własną osobowość twór-. czą. Przekłady Trylogii, Krzyżakowi in. utworów (B. Kozakiewicza i in.) nie spotkały się z takim zainteresowaniem. W 1904-14 ukazało się kilka przekł. nowel Żeromskiego, Dumy o hetmanie, fragm. Urody żyda (w tłum. P. Cazina). Z prac o literaturze pol. z początku wieku zasługuje na wymie nienie książka G. Sarrazina Les grands poetes romantiąues de la Pologne: Mickiewicz-Słowacki-Krasiński (1906), a także monografia o P. Skardze A. Bergi Un predicateur de la Cour (1916). Zasługi dla przyjaźni obu narodów i znajomości literatury pol. we Francji położyła —» R. Bailly, założycielka dwutygodnika „Les amis de la Pologne" (1921-39)*. Temat polski pojawia się w twórczości P. Claudela (Pieśń o Polsce, przekł. S. Miłaszewskiego 1913),

Rok 1925 przyniósł franc. przekład Chłopów laureata Nobla - Reymonta, dokonany przez —» F. L. Schoella. Wśród tłumaczy - Francuzów szczególne miejsce zajął —» P. Cazin, tłumacz Pamiętników Paska, Pana Tadeusza, Żywych kamieni Berenta, autor monografii I. Krasickiego. Badacz franc. J. Langlade opracował cenną monografię J. Kochanowskiego (1932). Aby „pomóc" literaturze pol. na rynku franc., J.A. Teslar zainicjował Collection de Litterature Polonaise (1932-39 wydano 12 tomów). Wielkie były zasługi J. Lorentowicza -długoletniego informatora o literaturze pol. w „Mercure de France", autora m. in. znakomitej bibliografii La Pologne en France (t. 1-3 1935-41), a także Z. Lubicz-Zaleskiego prowadzącego dział literatury pol. w „Mercure de France" po Loren-towiczu, autora książki o lit. stosunkach pol.-franc. Attitudes et destinśes (1932), i A. Łady-Cybulskiego, tłumacza i propagatora teatru Wyspiańskiego we Francji, a także A. Wodzińskiego. Pisarzem pol. i franc. jest J. Brzękowski, współwydawca dwujęzycznego pisma „L'Art Contemporain - Sztuka Współczesna" (1929-30). Lubicz-Zaleski ma także znaczne zasługi jako organizator lektoratów języka pol. na uczelniach franc.; 1918-39 lektoraty utworzono na dziewięciu uniwersytetach (pierwszy na uniw. w Lille - uczestnikami byli m. in. językoznawca A. Martel i wieloletni prof. literatury pol. i ros. > M. Herman. W tym okresie o kulturze pol. pisali: P. Francastel, A. Jobert, J. Fabre. Od 1934 pracuje we Francji Z. Markiewicz podejmujący problemy związków lit. polsko-francuskich.

Po II wojnie świat, ogromne zainteresowanie w Polsce wywołała twórczość przedstawicieli egzystencjalizmu: J.P. Sartre'a i A. Camusa, a w zakresie techniki prozy narracyjnej utwory N. Sarraute i A. Robbe-Grilleta. Ukazało się wiele przekładów dzieł pisarzy współcz. pióra wybitnych tłumaczy (X Rogozińskiego i in.), a także cennych antologii: Antologia współczesnej poezji francuskiej (1947) i Od Rimbauda do Eluarda (1965) w oprać, i częściowo przekładach A. Ważyka, Symboliści francuscy (1965 BN II 146) w oprać. M. Jastruna oraz dwujęzyczna Antologia poezji francuskiej w oprać. J. Lisowskiego, będąca bardzo obszernym chronol. przeglądem poezji franc. (dotychczas ukazały się 2 t. 1966 i 1970). Na uwagę zasługują także popularne monografie J. Hartwig (Apollinaire 1962, Gerard de Nerval 1972). We Francji powojennej wydano wiele tłumaczeń pol. prozy współcz., przełożono m. in. utwory J. Andrzejewskiego (Popiół i diament, Bramy raju i in.), T. Brezy (Spiżowa brama, Urząd), L. Kruczkowskiego (Niemcy), duże zainteresowanie wywołała twórczość S.I. Witkiewicza, B. Schulza, S. Mrożka, Cz. Miłosza, W. Gombrowicza, A. Kuśniewicza, T. Konwickiego, S. Lema. Ukazało się też kilkanaście antologii, zarówno poezji, jak i prozy, wśród których najcenniejsza jest obszerna Anthologie de la poesie polonaise (1965, oprać, przez K. Jeleńskiego), ambitny przegląd poezji pol. (od J. Gałki z Dobczyna po poezję współcz.) w przekładach Francuzów. Tłumaczami literatury pol. na język franc. są m. in.: G. Grepy, S; Deligne, J.I. Erhel, > A. Posner, G. Sedir, E. Veaux, a także Polacy - T. Dzieduszycka, KA. Jeleński, J. Kukułczanka, J. Lisowski. We Francji działają 4 katedry języka, literatury i kultury pol. - w Paryżu na uniw. Paris-Sorbonne (gdzie slawistyką kieruje M. Aubin, a sekcją polonist. od 1978 J. Trznadel; tu literaturę pol. wykładali J. Fabre i J. Bourilly, Z. Markiewicz) i w Instytucie Języków i Kultur Wschodnich (najstarsza katedra we Francji powst. 1924, gdzie wykładali H. Grappin, J. Delobel, F. De-caux, oraz wykłada J. Lajarrige, działający w kilku ośrodkach akad.), Lille (sekcją polonist. kierował E. Marek, od 1979 D. Beauvois, od 1972 ośrodek ten ściśle współpracuje z UWr.) i w Nancy (do 1978 kierował tą katedrą Z. Markiewicz, nast. D. Beauvois); nadto na 9 uczelniach Francji prowadzone są lektoraty języka pol. (w: Aix-Marseille, Bordeaux, Caen, Clermont-Ferrand, Dijon, Grenoble, Lyonie, Strasburgu i Tuluzie). Przy uniw. Paris-Sorbonne działa od 1962 Ośrodek Kultury Pol. (od 1977 wydaje „Cahiers franco-polonais"). Od 1968 Instytut Literatury Pol. i Instytut Romanistyki UW prowadzą stałą wymianę nauk. z ośrodkami akad. we Francji, organizując konferencje nauk. w Warszawie, w przygotowaniu których czynny udział bierze Ośrodek Kultury Franc., działający w Warszawie.

Pierwsza katedra filologii romańskiej w Polsce powstała 1892 na UJ i powierzono ją M. Kawczyńskiemu, a 1910 S. Strońskiemu, nast. na Uniw. Lwow. 1899 (prowadził ją E. Porębowicz). W okresie międzywojennym wykładali: w Krakowie - S. Wędkiewicz, W. Folkierski, M. Brahmer, we Lwowie - E. Porębowicz, Z. Czerny, K. Jarecki, w Warszawie - M. Mann, J. Reinhold, S. Wędkiewicz (od 1932) i M. Brahmer, w Poznaniu - J. Morawski (krótko też B. Orłowski), w Wilnie -S. Glixelli, w Lublinie - M. Paciorkiewicz, potem S. Stroński. Po II wojnie świat, do wybitnych badaczy literatury franc. należą: Z. Czerny, M. Brahmer, E. Rzadkowska, M. Żurowski. Badania porówn. w dziedzinie związków między literaturą pol. i franc. prowadzą też poloniści i historycy kultury: Z. Szmydtowa, S. Skwarczyńska, J. Nowakowski, J. Kulczycka-Saloni, Z. Markiewicz, W. Weintraub, Z. Stefanowska, M. Podraza-Kwiatkowska, M. Straszewska, M. Głowiński, K. Targosz, Z. Libiszowska, F. Ziejka. Wybitnymi tłumaczami i autorami licznych esejów są: Rogoziński, Z. Bieńkowski, A. Ważyk, R. Kołoniecki, B. Korzeniewski, Lisowski, J. Błoński. Znaczny jest także dorobek przekładowy J. Guze, K. Dolatowskiej, H. Szumańskiej-Grossowej, W. Rogowicza, H. Olędzkiej.

B. Szulc -Golska Bibliografia przekładów polskich z literatury francuskiej, Poz. 1926; J. Lorentowicz, A.M. Chmurski La Pologne en France, Par. 1935; W. Folkierski Sonet polski XVI w. a francuska Plejada, „Przegl. Warsz." 1924; S. Skwarczyńska Słowacki i Chateaubriand, „Ruch Lit." 1932 nr 4; A. Załuska Poezja opisowa Delille a w Polsce, Kr. 1934; J. Krzyżanowski Nowela francuska w Polsce czasów Sobieskiego, w: Od średniowiecza do baroku, W. 1938; W. Borowy O poezji polskiej w. XVIII, Kr. 1948; Z. Libiszowska z dziejów francuskich wpływów literackich w Polsce w XVII w., Prace Polonist. 9 (1951); Z. Markiewicz Teatr J. Słowackiego w l. 1832—42 a wpływy francuskie, w: Juliusz Słowacki (zbiór.), Londyn 1951; J. Nowakowski Spór o Zolę w Polsce, Wr. 1951; E. Rzadkowska Encyklopedyści i Diderot w polskim Oświeceniu, Wr. 1955; Z. Stefanowska Mickiewicz a Lamennais, W. 1956; Z. Szmydtowa Rousseau-Mickiewicz, W. 1961; Z. Markiewicz Mickiewicz i George Sand. Dzieje przyjaźni i jej odbicie w literaturze, „Pam. Lit." 1961 z. 3; J. Brzękowski W Krakowie i w Paryżu, W. 1968; M. Podraza-Kwiatkowska Młodopolskie harmonie i dysonanse, W. 1969; M. Straszewska Życie literackie Wielkiej Emigracji we Francji 1831-1840, W. 1970; J. Nowakowski Symbolizm i dramaturgia Wyspiańskiego, w: Wyspiański. Studia o dramatach, Kr. 1972; Z. Markiewicz, t. sivert Melpomena polska na paryskim bruku, W. 1973; J. Woronczak Wpływy francuskie w piśmiennictwie polskim do końca XIII w., w: Literatura staropolska i jej związki europejskie (zbiór.), Wr. 1973; J. Kulczycka-Saloni Literatura polska lat 1876-1902 a inspiracja Emila Zoli, Wr. 1974; W. Weintraub Profecja i profesura. Mickiewicz, Michelet i Ouinet, W. 1975; Z. Markiewicz Spotkania polsko-francuskie, Kr. 1975; K. Targosz Uczony dwór Ludwiki Marii Gonzagi (1646-1667), w: Z dziejów polsko-francuskich stosunków naukowych, Wr. 1975,-W. Natanson z różą czerwoną przez Paryż, wyd. 2 Kr. 1975; J. PELC Jana Kochanowskiego wycieczki do Francji, Prace Polonist. S. XXXII 1976; F. ZIEJKA Studia polsko-prowansalskie, Wr. 1977; J. STARNAWSKI W kręgu zainteresowań literaturą polską we Francji w XIX wieku, Łódź 1978; T. SIVERT Polacy w Paryżu, W. 1980.

 Jan Nowakowski

Podobne prace

Do góry