Ocena brak

FRANCJA, République Française, Republika Francuska - SZTUKA SAKRALNA

Autor /Trofim Dodano /01.10.2012

W historii franc, sztuki
s a k r . , datowanej od czasów Merowingów i Karolingów,
ścierały się upodobania tkwiące w rodzimej tradycji celt.
i germ, z tradycją artyst. kręgu śródziemnomorskiego; ówczesne
ośrodki twórcze Reims, Saint-Denis, Metz i Tours
zapewniły sztuce ciągłość rozwoju w nast. okresie stylowym
(romańskim), zapoczątkowującym drugie 1000-lecie, wykazujące
już jednolitość artyst. koncepcji, dążenie do uporządkowanej
kompozycji i elegancji form oraz skłonność do
monumentalizmu i form klasycyzujących. Typowo franc, cechy
- łączenie pierwiastków duchowych ze zmysłowymi, a
zwł. skłonność do myślenia abstrakcyjnego i jego konsekwencje
w jasnej i zwięzłej wypowiedzi - doprowadziły do
niezwykłych osiągnięć w skali eur. (sztuka rom., got., barokowa,
neoklasyczna, współczesna). Na obraz sztuki franc,
do poł. XVII w. składają się szkoły artyst. odpowiadające
dzielnicom hist.-geogr. (Ile-de-France, Pikardia, Szampania,
Prowansja, Owernia, Andegawenia, Normandia i i n . ) .

A. SZTUKA MEROWIŃSKA (koniec V - poł. VIII w.) - Nazwą
tą obejmuje się sztukę państwa Franków rządzonego przez
dynastię Merowingów, a powstałą na gruncie tradycji gallo-
-rzym., przy wpływie sztuki najeźdźców germ, oraz sztuki
iryjskiej i koptyjskiej; jej architektura nacechowana różnorodnością
planów (także c e n t r . ) , wypowiadała się głównie
w kościołach fundacji król., tj. w bazylikach (Tuluza, Aux
e r r e , Paryż, Autun, Tours) i świątyniach 1-nawowych (zwł.
w VI w.). Większość budowli wskutek późniejszych przekształceń
nie przetrwała w pierwotnej postaci; zachowały się
m.in. oratoria (St. Laurent w Grenoble) oraz małe kaplice
i baptysteria na planie centr. (Aix-en-Provence, Poitiers,
Riez, Fréjus); charakterystyczne były zespoły, tzw. rodziny
kościołów.

Przekryte s t r o p em wnętrza niektórych kościołów
były ozdobione freskami i mozaikami (Notre-Dame de la
D a u r a d e w Tuluzie); bogactwo wzorów ornamentalnych
o sprymitywizowanych formach wypełniało głównie kapitele
( G r e n o b l e , J o u a r r e , Tuluza, Nantes) i płasko dekorowane
sarkofagi (Poitiers, J o u a r r e , Arles, Vienne, Charenton-sur-Cher, Soissons); wyobrażenia człowieka były sporadyczne.
Do najwybitniejszych osiągnięć sztuki merowińskiej należy
złotnictwo (inkrustacja komórkowa, repusowanie); słynnym
złotnikiem był —> Eligiusz, bp Noyon i skarbnik króla Dagoberta
I.

B. SZTUKA KAROLIŃSKA (koniec VIII - X w.) - Charakteryzuje
ją świadome nawiązanie do sztuki IV, a także V i VI w.
(wzory z Rawenny) „państwowość", dworskość, arystokratyczność,
normatywność, co było przydatne w realizowaniu
koncepcji kośc. polityki Karola Wielkiego, która zmierzała
do przejęcia rzym. dziedzictwa Konstantyna Wielkiego.
W postaci dworskiej jest pochodną wczesnośredniow. sztuki
włoskiej.

1. A r c h i t e k t u r a - eklektyczna we wzorach inspiracji
wróciła do wielkich zadań reprezentacyjno-monumentalnych;
przykładem działania scentralizowanego mecenatu
były wielkie bazyliki w Galii (Metz, Auxerre, Lyon, Soissons,
Saint-Denis); opierając się na normatywnych planach
powstawały klasztory j a k o wielkie zespoły kościelno-mieszkalne.
Ogromne znaczenie miał kościół opacki z ok. 790-799
w Saint-Riquier k. Abbeville w Pikardü, zw. Centulą, jako
zupełnie nowy, średniow. typ świątyni (zbudowany przez
opata Angilberta, niezachowany); był 3-nawowy, od wsch.
i zach. miał poprzeczne nawy ( t r a n s e p t y ) , między t r a n s e p t e m
wsch. a apsydą - kwadratowe przęsło prezbiterialne (ważny
element dalszego rozwoju architektonicznego); wysokie
wieże wieńczyły skrzyżowania naw; w narożnikach pomiędzy
nawami poprzecznymi i podłużnymi znajdowały się wieżyczki
mieszczące schody, a rozbudowany wewnątrz, wielopoziomowy
transept zach. tworzył potężny blok części fasadowej,
tzw. westwerk (por. —» fasada), przeznaczony głównie do
liturg. funkcji. Kult relikwii przyczynił się do dalszego rozwoju
sklepionych krypt (St. Medard w Soissons, St. Germain
w A u x e r r e ) , w których pojawiło się obejście. Korpusy
nawowe nakrywał strop; w Saint-Philbert-de-Grandlieu z
ok. poł. IX w. zasklepiony był narteks - w tym kościele,
m.in. także w Soissons, zarysowuje się od wsch. schodkowy
plan 3-apsydowego chóru.

2. R z e ź b a - głównymi dziełami rzeźby są plakiety z kości
słoniowej (od końca VIII w.), zdobiące j a k o oprawy wspaniałe
rękopisy, nawiązujące w ikonografii, kompozycji,
stylu i poszczególnych formach do dyptyków i pyksyd późnoantycznych.

Warsztaty lotaryńskie i pn.franc, ukształtowały
się po śmierci Karola Wielkiego; w Szampanii ok. 870 powstały
dzieła tzw. grupy Liutharda. W dziełach złotnictwa z 2.
poł. IX w. wyróżniał się warsztat w Metzu (oprawa Sakramentarza
Drogona i Ewangeliarza z Metzu) pracujący dla bpa
Drogona; w Reims ok. 860-870 był czynny znakomity twórca
przestrzennie komponowanych reliefów (m.in. oprawa Psałterza
Karola Łysego).

3. M a l a r s t w o - monumentalne przetrwało w niewielu
przykładach, ale źródła pisane mówią o jego znacznym
rozpowszechnieniu. Polichromia krypty St. Germain w Auxerre
(przed 857) świadczy o swobodzie w użyciu ornamentu
oraz umiejętności oddania ruchu i ekspresji (sceny ze św.
Szczepanem). Mozaika z ok. 806 w apsydzie kaplicy bpa
Teodulfa (w Germigny-des-Prés) przedstawia Arkę Przymierza.
Wobec złego stanu zachowania in. zabytków, właściwym
świadectwem epoki jest malarstwo miniaturowe i artyst.
rzemiosło.

Malarstwo książkowe wykazuje różnorodność
kierunków artyst.; jego główną zdobyczą (por. -*
Biblii ilustracja I 2) było ponowne podjęcie zamkniętego
kompozycyjnie obrazu figuralnego i harmonijnej formy wg
wzorów późnoantycznych i wczesnobizant., a w ornamencie
i budowie inicjałów - iryjskich. W malarstwie zach.frankijskim
samodzielny styl najwcześniej ujawniły dzieła
skryptoriów diec. Reims; podjęty z dorobku Szkoły Pałacowej
typ ewangelisty siedzącego na tle krajobrazu (—>
ewangelista II B 3) został przekształcony w duchu ekspresyjnym
i linearnym (Ewangeliarz Ebona z 816-845, Bibliothèque Municipale, Epernay); arcydziełem jest Psałterz
utrechcki z 832 (Bibliothek der Rijksuniversiteit, Utrecht),
w którym użyto techniki czystego rysunku, impresyjnego
i gwałtownego, o stylu wywodzącym się z antyku. Artyści
szkoły w Tours (2. ćwierć IX w.) przejmując ze Szkoły
Pałacowej tematy i układ miniatur (dekoracja marginesowa)
zaczęli samodzielnie zdobić wielkie formatem kodeksy z
pełnym tekstem Biblii (2 Biblie Karola II Łysego, BN Paryż).
Mniejszy ośrodek znajdował się w Metzu (ok. pol. IX w.); w
Sakramentarzu Drogona (BN Paryż) sceny figuralne są
wplecione w monumentalne inicjały. W 2. poł. IX w. przodowało
skryptorium Karola II Łysego o nie ustalonej lokalizacji;
w programach ikonograficznych jego dzieł charakterystyczne
jest częste występowanie wizerunku króla, a w
stylu - wartości dekoracyjnych.

C. ROMANIZM (od końca X - poł. X I I w.; od 1140 współistniał
z gotykiem, a we F. pd.-zach. przez część X I I I w.) -
chociaż kształtował się na kilku obszarach, uchodzi za twór
franc; głównym terenem jego krystalizacji była oprócz
Katalonii i Lombardii, Prowansja i Dolina Rodanu aż po
Burgundie; tu wykształcił się zasób cech materiałowo-technicznych
i stylowych.

1. A r c h i t e k t u r a - Program przestrzenny kościoła rom.
w stosunku do wcześniejszych uległ uproszczeniu i stał się
bardziej przejrzysty; zanika 2-chórowość i westwerk, krypta
rozciąga się pod całą częścią wsch. (Chartres, po 1020),
relacje strukturalnych jednostek przestrzennych stały się
proste i stopniowane, czytelne wewnątrz i w bryle; zasadą
kształtowania jest addycyjność.

W okresie „pierwszej" sztuki
rom., tj. do poł. XI w., wznoszono niewielkie kościoły z kamienia
łamanego lub małych ciosów, o gładkich ścianach
rozczłonkowanych niekiedy płaskimi arkadami, z małymi
oknami. Wyróżniały się 3 wzajemnie na siebie oddziałujące
regiony: Burgundia, Langwedocja i Normandia, dążące do
ujednolicenia i powiększenia wnętrza kościoła, z jednoczesnym
rozbudowaniem (pod wpływem potrzeb liturg.)
chóru. Burgundia z kongr. kluniacką rozwinęła 2 jego podstawowe
układy - obejściowy z promienistymi kaplicami
(St. Philibert w Tournus z 1019) oraz schodkowy, zaopatrzony
w uporządkowane równolegle apsydy (Cluny I I ,
954-981), które nast. upowszechniły się jako odmiany ponadregionalne.

Budowle „właściwej" sztuki rom., zwł. od końca XI w.
odznaczają się użyciem jako budulca dużych bloków ciosowych,
plastycznym rozczłonkowaniem, manifestowaniem
materialności muru (sprawiającego wrażenie kamiennej
tafli) i pełnym przesklepieniem (chór w Saint-Benoît-sur-
-Loire, od 1067; St. Etienne w Nevers, po 1063 i 1083-97).
Zjawiskiem ponadregionalnym są kościoły pielgrzymkowe
na franc, trasach do Santiago de Compostela, odpowiadające
rom. typowi w całości sklepionej katedry - wielonawowe
bazyliki (umożliwiające przechodzenie wiernych wokół
transeptu), z przesklepionymi emporami (również okrężnymi),
obejściowym chórem i wieżą transeptową. Punktem
wyjścia dla tego typu był (jeszcze stropowy) kościół St.
Martin w Tours (997-1015; nie istnieje) z jednym z najwcześniej
ukształtowanych obejść chórowych; rozwijały go
kościoły: w Limoges (1025-80, zniszczony), Conques (ok.
1050 - ok. 1130), Tuluzie (St. Sernin, ok. 1080 - poł. X I I w.).
Znaczna liczba regionalnych, zmiennych w czasie odmian
pozwala, mimo wszystkich zastrzeżeń i zakłóceń, pogrupować
je w „szkoły" architektoniczne. Niezależne znaczenie od
„pierwszej" sztuki rom. miała Dolina Loary z wielkimi
założeniami obejściowymi (Saint-Benoît-sur-Loire; nie
istniejące kościoły w Orleanie). Główną budowlą Burgundu
był gigantyczny (181 m długości) kościół Cluny I I I (1088-
-1131), 5-nawowy, 2-transeptowy, całkowicie sklepiony (nawa
główna zaostrzona kolebką); plan części wsch. zespalał układ
obejściowy ze schodkowym; kościół ten oddziałał silnie na
kościoły benedyktyńskie i katedralne. Drugi typ - kościół Ste Madeleine w Vézelay (1096- ok. 1150), sklepiony krzyżowo
na gurtach, spokrewniony z Cluny dekoracją o motywach
antykizujących, różnił się brakiem triforium. W Normandii
burgundzki chór schodkowy został przejęty w opackim
kościele w Jumièges (1037-67); dla tego regionu charakterystyczne
było (od 3. ćwierci XI w.) plastyczne rozczłonkowanie,
przęsłowa rytmizacja wnętrza oraz 2-wieżowa
fasada; na pocz. X I I w. w emporowych bazylikach transeptowych
pojawiło się 6-polowe sklepienie krzyżowo-żebrowe,
któremu odpowiada alternacja podpór, tzw. „system wiązany"
(St. Etienne i Ste Trinité w Caen). W Poitou typowym
kościołem była 3-nawowa hala o zwartej przestrzeni (czasem
połączona z chórem obejściowym) i fasadzie traktowanej
jako samodzielna płaszczyzna dekoracyjna (np. w Saint
Savin-sur-Gartempe, ok. 1080; Notre-Dame-la-Grande
w Poitiers, 2. ćwierć X I I w.). Dla Owernii, której odrębność
trwała od 2. poł. XI w. do końca X I I w., wzorcowym
był kościół Notre-Dame-du-Port w Clermont, będący halą
z niskimi emporami, chórem obejściowym na kolumnach
i transeptem z kilku spiętrzonych części, kulminującym w
wieży nad skrzyżowaniem. W pd.-zach. F. znajduje się
grupa (ok. 60) akwitańskich kościołów kopułowych z 1. poł.
X I I w.; 1-nawowe, czasem na planie krzyża, składają się
jakby z kubusów przekrytych kopułą na pendentywach,
często eliptyczną w przekroju (katedry w Périgueux i Angoulêmel.

Na pograniczu gotyku znajduje się architektura cysterska
(—* cystersi V), oparta na popularnej odmianie kościoła
burgundzkiego, w którym nastąpiło uporządkowanie elementarnych
form przy rezygnacji z nadmiaru dekoracji plastycznej,
a wykluczeniu figuralnej; świątynie nie mają obejścia
ani wieńca kaplic (z najstarszych zachował się kościół w
Fontenay 1139-47). W Pontigny ok. 1150 pojawiło się sklepienie
krzyżowo-żebrowe.

2. R z e ź b a - Po kilkuwiekowej przerwie odradza się
pełnoplastyczna rzeźba monumentalna, u której początków są
statuy MB; za najstarszą uchodzi niezachowana figurka z
Clermont z 1. poł. X w. Najwcześniejszy zachowany posążek
relikwiarzowy św. Fides (Conques, koniec X w.) wykonano
ze złotej blachy wysadzanej kamieniami i perłami. W pocz.
XI w. pojawiły się pierwociny rzeźby architektonicznej w
płaskim reliefie (fryzy figuralne w arkadkach, praformy
portalu) oraz rozpoczął się, trwający przez całe stulecie,
rozwój kapitelu figuralnego (St. Philibert w Tournus; St.
Benigne w Dijon, 1001-18; Saint-Benoît-sur-Loire); w końcu
XI w. dekoracja figuralna objęła tympanony (St. Fortunat
w Charlieu, ok. 1090). Od końca XI w. w kilku regionach
nastąpił zróżnicowany rozwój architektonicznej dekoracji
rzeźbiarskiej, z programem treściowym porządkującym świat
pojęć i zjawisk. Od pocz. X I I w. można wyróżnić regiony.
W Langwedocji, pozostającej we wzajemnych relacjach z
Hiszpanią, po okresie wpływów antycznych (St. Sernin w
Tuluzie) rozwinął się monumentalny styl figuralny o wizjonerskiej
potędze wyrazu (Moissac).

Bogactwem dzieł (także
ikonograficznym) odznacza się Burgundia, przeżywająca
rozkwit 1080-1150; niezwykle bogaty portal zach. w Cluny
z ok. 1109-13 (nie istniejący) był pierwszym w sztuce średniow.
portalem kolumnowym; ekstatyczna transcendentalność
i rysunkowy styl cechuje rzeźby portalowe kościoła
Ste Madeleine w Vézelay (ok. 1115-20) i katedry w Autun
(ok. 1125-30). W pd.-zach. F. rzeźba zajmuje niekiedy całą
powierzchnię fasad tworząc rodzaj ściany obrazowej (Angoulême,
ok. 1115-35; Notre-Dame-la-Grande w Poitiers,
ok. 1145). W rzeźbie Prowansji żywy pozostał antycznorzym.
ideał figuralny i kompozycyjny (Saint-Gilles, 1150-60, St.
Trophime w Arles, ok. 1170).

3. M a l a r s t w o - gatunkiem decydującym, zarówno
ikonograficznie jak i stylistycznie, stało się malarstwo ścienne
wywodzące się z tradycji karolińskiej i dekorujące płaszczyzny
ścian i krzywizny sklepień; zabytki dzieli się na 4 grupy:
w Poitou i Basenie Loary dominują kompozycje o przyciszonym kolorycie na j a s n ym tle (Tavant, Vic, Poitiers, Saint-
-Savin-sur-Gartempe, ok. 1100); w Burgundu i na pd.-wsch.
przeważają jasne malowidła na błękitnym tle, wykazujące
wpływy bizant. (Berzé-la-Ville, pocz. XII w.); w Owernii
t ł o jest ciemne (katedra w Le Puy); malarstwo wsch. Pirenejów
związane jest z hiszp. Katalonią.

D. GOTYK i PÓŹNY GOTYK (ok. 1140 - pocz. XVI w.) -
Zasady nowego stylu (—* gotyk) ukształtowały się w Ile-de-
-France, początkowo w architekturze. Podstawowym temat
em sztuki got. byla katedra, wszechstronne chrzęść, dzieło
sztuki, łączące kilka gatunków artyst. - a r c h i t e k t u r ę , rzeźbę,
malarstwo - witraż, małą sztukę. Systemowe zastosowanie
p r o s t o k ą t n e g o przęsła nawy głównej, łuku ostrego, sklepienia
krzyżowo-żebrowego i a p a r a t u filarowo-skarpowego umożliwiło
redukcję masy muru i stworzenie nowej konstrukcji;
widzialna architektura wnętrza jest iluzyjna, odmaterializowana;
każdy element jej struktury bierze udział w większej
całości, w ramach tej samej konwencji form plastycznych,
których zasadą jest wzajemne przekraczanie, przecinanie
poziomów poszczególnych kondygnacji fasad. Architektura
katedry jest także przedstawiającym dziełem sztuki - zapewne
obrazem Niebieskiego Jeruzalem - jej forma i treść
tworzą idealną jedność.

1. A r c h i t e k t u r a - Prototypem katedr domeny król.
stał się opacki kościół w Saint-Denis (głównym twórcą był
opat Suger; chór 1141-44); do końca XII w. ukończono budowle
w Sens (zapoczątkowana 1140), Senlis, Noyon, Laon,
Paryżu.

Dla fazy wczesnej (do pocz. XIII w.) typowe były
kościoły 3-kondygnacyjne o sklepieniu jeszcze 6-dzielnym
ze zmiennymi podporami; w Noyon (1185-1200) prócz arkad
międzynawowych, empor i okien pojawił się ważny czwarty
element - triforium, akcentujące warstwowo-przeźroczowy
c h a r a k t e r ściany ( k a n o n em stało się d o p i e r o od 4-kondygnacyjnej
katedry w Laon, 1178-1205). Pionierskim dziełem
okresu klasycznego (ok. 1180-1270) jest katedra w Chartres
(1194 - ok. 1230); jej 4-dzielne przęsła sklepienne na planie
p r o s t o k ą t a ujednolicają przestrzeń, a nowy system przekroju
(obowiązujący do końca fazy klasycznej) rygorystycznie
łączy 3 kondygnacje; po raz pierwszy okna zajęły całą płaszczyznę
ściany; w fasadzie pojawiła się rozeta. Jednym ze
szczytowych dzieł ewolucji planu i przekroju jest katedra
w Amiens (R. de Luzarches, korpus 1220-36), 3-nawowa
bazylika z silnie wystającym 3-nawowym transeptem i 5-nawowym
prezbiterium obejściowym oraz 2 wieżami od zach.,
zwiastująca typowe dla późniejszej fazy ujednolicenie rozczłonkowania
na wszystkich kondygnacjach oraz przebicie na
wylot triforium (chór, ok. 1265).

W Beauvais (1247-72)
rozwiązanie triforium jako maswerku dało system 2-kondygnacyjny
i pełne prześwietlenie catej ściany. Ok. poł.
XIII w. wokół fundacji króla Ludwika IX wytworzył się
styl dworski z charakterystyczną formą kaplicy wolnostojącej,
ukształtowanej jako szklana hala (Ste Chapelle w Paryżu,
ok. 1243-48), będącej m.in. wynikiem rozparcelowania
całościowej struktury katedralnej. W korpusie kościoła
Saint-Denis (ok. 1230-45) triforium zostało przeprute na
wylot i włączone podziałami w system okien, a filar ujednolicony
ze służką sklepienną.

Szkoły regionalne nie różnią się zbytnio od siebie; budowle
o czystości stylu Ile-de-France rozsiane są także w in. regionach.
O rozwoju architektury Szampanii zadecydował
obszar między Noyon a Reims, gdzie wykorzystano doświadczenia
Ile-de-France wzbogacone tradycjami Burgundu. Najwspanialszym
dziełem jest k a t e d r a w Reims (1211 - ok. 1300),
klasyczna budowla got., w której kaplicach chórowych ok.
1220 zastosowano pierwsze maswerki.

Odrębny charakter
ma styl Plantagenetów na obszarze Dolnej Loary; rom.
schemat halowy przekształcony w duchu got. dał wnętrza
lekkie i przejrzyste, sklepione kopulasto na cienkich żebrach
(część wsch. katedry w Poitiers, ok. 1170-90; St. Serge w
Angers, ok. 1200). W pd. F. panuje kataloński typ salowy z bocznymi płytkimi kaplicami (chór katedry w Albi, 1282,
1330-40) lub surowa „antykatedrałna" mendykancka hala
2-nawowa (I kościół Dominikanów w Tuluzie, 1230-80) manifestująca
funkcjonalny, „zeświecczony" charakter miejsca
zebrań i antycypująca późnogot. rozwiązania. Gotyk poklasyczny
zw. rayonnant (ok. 1275 - ok. 1370) interpretuje
osiągnięcia okresu klasycznego w formach linearnych. Wersja
franc, późnego gotyku określana jest typem maswerku flamboyant,
gdyż plany i układy przestrzenne kościołów pozostają
klasycznogot. (katedra w Rouen, 1485-1507 oraz zach.
fasada St. Maclou, ok. 1480-1514; kościół opacki w Vendôme,
przed 1506), a sklepienia dekoracyjne pojawiły się stosunkowo
późno; gotyk flamboyant akcentuje malarskie aspekty
stylu, dekoracyjny detal przerasta strukturę. W rozwoju
idei przestrzennych późnego gotyku dużą rolę odegrała pd.
F. z nowym o ś r o d k i em w Awinionie ( P a ł a c P a p . , 1335-60).

2. R z e ź b a - Monumentalny pełnoplastyczny styl figuralny
w rzeźbie zainicjowały figury ościeżowe oraz reliefy tympanonów
w Saint-Denis (zniszczone) i Chartres (portal
król., 1140-65); p u n k t em wyjścia ich stylu była Burgundia,
a motywu statui ościeżowych - prawdopodobnie Prowansja.

U początku procesu stopniowego urealnienia wyrazu i organicznego
ożywienia ciała znajduje się scena Koronacji Maryi
u portalu katedry w Senlis (ok. 1170). Nowy styl figuralny
i klasyczny kanon piękna zainicjował warsztat zach. fasady
katedry paryskiej (od ok. 1210).

O majestacie wyrazu portalu
katedry w Amiens (1220-35) decyduje wzniosły i surowy
rygor oraz bogaty program ikonograficzny - portal środk.
zawiera scenę Sądu ostatecznego, prawy poświęcony jest
NMP, lewy lokalnym świętym i wydarzeniom hist.; w czteroliściach
strefy cokołowej przedstawiono m.in. wydarzenia
bibl. i tematy świeckie. Najlepiej zachowany zespół znajduje
się na potrójnych portalach pn. i pd. transeptu katedry w
Chartres (wkrótce po 1194-1230); w pd. zespole postacie
n a t u r a l n e w proporcjach, geście i ruchu zostały wyemancypowane
z architektury, inaugurując okres klasycyzmu got.,
przepojonego tu formalną antykizacją (odmiana wytwornych
delikatnych form); podobne bogactwo formalne cechuje
rzeźby katedralne w Reims (ok. 1220-60; zawdzięcza się je
m.in. Mistrzowi figur antycznych i Mistrzowi Nawiedzenia
NMP).

W kapitelowej rzeźbie roślinnej osiągnięto naturalistyczną
doskonałość, a całkowicie zintegrowane ościeża
wejść zach. stanowią najwyższe osiągnięcie w rozwoju got.
założenia 3-portalowego. W XIV w. (w miejsce rzeźby monumentalnej)
większe znaczenie zyskały pełnoplastyczne
posągi dewocyjne; osiągnięciem szczytowym są leżące figury
nagrobkowe szkoły paryskiej i J. Pépina de Huy. Na dworach
książąt de Berry w Bourges i Karola V czynny był malarz
i rzeźbiarz A. Beauneveu, a na dworze burgundzkim J. de
Marville. Do międzynar. rozpowszechnienia got. języka
form przyczyniły się wyroby z kości słoniowej.

3. M a l a r s t w o - jako integralny składnik architektury
rozwijał się witraż. Okna zach. fasady katedry w Chartres
(XII w.) zostały podzielone ornamentalnie na kwadratowe
i koliste pola, w których dominuje czerwień i błękit. W Poitiers,
Le Mans i Châlons-sur-Marne (koniec XII w.) kompozycje
są bardziej monumentalne, wielkofigurowe. Największy
zachowany zespół (152 okna) znajduje się w katedrze w
Chartres (1200-40). Dla XIII w. charakterystyczne są okna
medalionowe z drobnymi scenami (Sens, Bourges), kolory
stają się jaśniejsze, wzbogacone o żółcień, zieleń, brąz
i tony fioletowe. Wrażenie „samoświecącej ściany" wzmacnia
pozorna identyczność źródła światła i przedstawień (Ste
Chapelle w Paryżu).

Rola przodująca przypada gotyckiemu miniatorstwu;
zdobywało ono samodzielność od poł. XIII w., rozwijając
się w świeckich skryptoriach. Mecenat króla Ludwika IX
owocował rękopisami (Biblie, psałterze, brewiarze) z dużą
liczbą ilustracji o konturowym rysunku, zależnym od kompozycji
witrażowych; najważniejszym dziełem stylu dworskiego jest Psałterz św. Ludwika (po 1253, BN Paryż).
Od końca XIII w. pierwszeństwo zyskała szkoła paryska;
jej najwybitniejszy przedstawiciel J. Pucelle wprowadził
wł. modelunek światłocieniowy i konstrukcję przestrzenną
wnętrza.

Od poł. XIV w. przybysze z Flandrii i jej pogranicza
- J. Bondol, J. de Hesdin, Beauneveu (szkoła franko-
-flamandzka), w dojrzałej fazie stylu miękkiego wnieśli
bardziej realistyczną charakterystykę i plastyczność. W latach
80-tych X I V w. głównymi ośrodkami stały się Bourges
i Dijon; na rzecz związanego z tymi siedzibami kolekcjonera
i mecenasa księcia J. de Berry pracował Beauneveu. Na
dworach franc, powstał styl międzynar., łączący linearną
manierę paryską z italianizującym modelunkiem (Mistrz
Godzinek marszałka Boucicaut). Arcydziełem stylu są
wykonane przez braci P., H. i J. Limburg Godzinki z Chantilly
(prawdopodobnie 1413-16), ilustrowane m.in. tematami
z Pisma Św.; w ich miniaturach, epokowych dla dziejów
malarstwa pejzażowego, postać ludzka wiąże się z krajobrazem
w jedną całość. Po 1440 Paryż utracił przodującą pozycję
na rzecz miast środk.franc, i prowansalskich. Ostatnim
wielkim miniaturzystą (także malarzem tablicowym)
był J. Fouquet (Dyptyk z Melun, ok. 1451, Godzinki Etienne
Chevaliera).

Na dworze króla Renata Andegaweńskiego
w Angers powstał rps Livre du coeur d'amour épris; jego
anonimowy autor (czynny ok. 1440-65) był śmiałym nowator
em w kolorystyce, efektach światłocieniowych (nokturn)
i bryłowatości postaci. Do głównych dzieł szkoły prowansalskiej,
oscylujących między weryzmem a idealizacją należy
Ołtarz zwiastowania (1443-45) z Aix-en-Provence o niderl.
genezie stylu, lecz franc, operowaniu światłem. Po poł.
XV w. w Awinionie działał E. Quarton (Koronacja NMP
1453-54 z kartuzji w Villeneuve-lès-Avignon i Pieta z Awinionu,
1454-56, Luwr).

E. RENESANS i MANIERYZM - We F. renesans w wersji
pn.wł. pojawiał się sporadycznie w 2. poł. XV w.; jego
dalsza recepcja i coraz silniejszy wpływ sztuki flamandzkiej
(od 2. poł. XVI w.) oraz miejscowa silna tradycja późnogot.
sprawiły, że sztuka franc, utraciła swą j e d n o r o d n o ś ć . W końcu
XVI w. w środowisku dworskim zwyciężyło upodobanie do
sztuki harmonijnej i eleganckiej, a w środowiskach prow,
bardziej ekspresywnej.

1. A r c h i t e k t u r a - P r z y k ł a d em renesansu wł. jest kaplica
St. Lazare w katedrze w Marsylii (F. Laurana, 1471-81);
w fazie późniejszej architekci franc. - nie wyrzekając się
gotyku - nawiązali bądź do romanizmu przy zastosowaniu
porządków klasycznych (np. 2-wieżowa fasada St. Michael
w Dijon, po 1537), bądź - j a k król. architekt Ph. Delorme
w swych dziełach z poł. XVI w. - do wczesnego renesansu
(np. St. Nazaire w Lyonie, fasada i chór w Forte-Milon,
kaplica Mariacka w Solesmes, ok. 1535-55); nadto Delorme
w rezydencji Diany z Poitiers w Anet wzniósł centr, kaplicę
z eliptycznie wirującym u k ł a d em żeber w kopule, a w St.
Etienne-du-Mont w Paryżu ażurowe l e k t o r i um (1545). Jedyną
italianizującą budowlą było centr, mauzoleum kopułowe
Walezjuszy w Saint-Denis, zaprojektowane przez F. Primaticcia,
a wykonane przez J. Bullanta i B. Du Cerceau (rozebrane
w XVIII w.).

2. R z e ź b a - Inwazja wojska franc, na Włochy (1494-
-1559) spowodowała przyjazd wł. artystów do F. i import
wielu dzieł sztuki; nastąpił rozkwit rzeźby, zwł. sepulkralnej,
łączącej gotyk płomienisty (flamboyant) z wł. quattrocento
(Folleville, Narbonne). W 1. poł. XVI w. powstał w Saint-
-Denis zespół 2-kondygnacyjnych nagrobków król. z przedstawieniem
zmarłych jako klęczących w adoracji oraz jako
stojących in transitu (Ludwik XII, Franciszek I ) . L. Richter
wyrzeźbił 1547 stojącą postać księcia René de Chalón in
transitu (St. Pierre w Bar-le Duc), G. Pilon - 1580 grobowiec
Henryka II i Katarzyny Medycejskiej w Saint-Denis oraz
kanclerza René de Birague; Pilon łączył klasyczne piękno z dramatyzmem wyrażanych uczuć (Pieta, Złożenie do grobu,
koniec XVI w., Luwr). W Bretonu powstawały charakterystyczne
zespoły rzeźbiarskie kalwarii (Guimiliau, ok. 200 figur,
po 1580).

3. M a l a r s t w o - Do największych osiągnięć należy dramatyczna
Pieta pędzla G.B. Rossa (po 1537). Miedzioryty
J. Duveta, zwł. do Apokalipsy (1560), mają charakter mist,
i wizjonerski. W XVII w. przedstawicielami późnego manieryzmu
w Lotaryngii byli graficy J. Bellange i J. Callot.

F. BAROK (pocz. XVII w. - ok. 1770) - Po 1600 głównym
c e n t r um sztuki stał się Paryż. Rozwój król. Akademii
i centralizm życia artyst. na dworze Ludwika X I V spowodował
znaczną unifikację form stylowych oraz dominację klasycyzującego
nurtu baroku; w XVIII w., chociaż odrodziły
się tendencje antyklasyczne, w architekturze sakr. panował
nadal nurt klasycyzujący.

1. A r c h i t e k t u r a - Przejście z renesansu do stylu klasycznego
(grand style) nastąpiło w fasadzie kolumnowej
kościoła St. Gervais w Paryżu wg projektu S. de Brosse'a
z 1616-21, którą cechuje równocześnie got. wertykalizm
i superpozycja porządków. Italianizującymi przykładami
powielania jez. typu II Gesù są m.in. St. Joseph-des-Carmes
z 1613-20 i St. Paul i St. Louis w Paryżu z 1627-42 ( E . Martellange).

J. Lemercier wzniósł z fundacji kard. Richelieu
kościół Sorbony (1635-53) na planie krzyża gr. o przedłużonych
ramionach, mający fasadę od ulicy, a elewację od
dziedzińca kolegium. F. Mansart dla wizytek w Paryżu
zaprojektował 1632-34 kościół centr, z obejściem kaplicowym;
kościół Val-de-Grâce, wzniesiony 1585-1654 wg proj
e k t u Mansarta i Lemerciera, dekorowali M. Anguier i P.
Mignard - w filarach kościoła podtrzymujących kopułę
wykrojono kaplice połączone z rzędem kaplic obiegających
nawę; L. Le Vau zaprojektował m.in. 1662 College des Quat
r e Nations z centr, kościołem usytuowanym osiowo wobec
półkolistych pawilonów; wielkie założenie Les-Invalides
z kościołem St. Louis (pierwotnie mauzoleum Burbonów)
o wysokiej zaostrzonej kopule rozpoczął L. Bruant, ukończył
J . H . Mansart (1675-1706); 2-poziomowa kaplica król.
w Wersalu, projektu Mansarta (1689-1708), z galerią kolumnową
dostępną z król. apartamentów, stała się wzorem dla
wielu eur. budowli. W XVIII-wiecznej teorii architektury
( L . G . de Cordemoy, M.A. Laugier) starano się pogodzić
szlachetne formy gr. architektury z got. lekkością; jej przyk
ł a d em jest m.in. kaplica zamkowa w Lunéville (projektu
G. Boffranda z 1709, zrealizowana ok. 1750). W XVIII w.
powstał nowy typ fasady horyzontalnej ujętej niskimi dzwonnicami,
np. Saint-Sulpice w Paryżu, 1733-44 (projektu
G.N. Servandoniego), katedra w Wersalu (projektu M. de
Sagonne'a).

2. R z e ź b a - Na uwagę zasługują zabytki sepulkralne
w Paryżu - nagrobki: Jana Kazimierza Wazy (Gaspard
1 Balthazar de Marsy, 1672, kościół St. Germain-des-Prés)
oraz kard. Richelieu ( F . Girardon, 1676-77, kościół Sorbony).

3. M a l a r s t w o - Impulsy czerpano z osiągnięć Caravaggia
i klasycyzujących dzieł N. Poussina; powsz. symboliką
barokową posługiwano się bez propagandowych akcentów.

Dzieła rei. Poussina zawdzięczają swój nowoczesny, realny
c h a r a k t e r harmonijnej kompozycji i poezji ładu, np. Chrystus
uzdrawia niewidomych (Luwr); sceny Historii biblijnej
Poussina rozgrywają się w surowych, chłodnych wnętrzach.
Szczera pobożność cechuje twórczość jego następcy E. Le
Sueura (cykl 22 obrazów z życia św. Brunona, dla k a r t u z ó w
paryskich, obecnie w Luwrze), powaga i mistycyzm - dzieła
G. de La Toura (Św. Józef i młodociany Jezus, Luwr; Odnalezienie
ciała św. Sebastiana, Muzea Państw., Berlin) oraz
związanego z jansenizmem Ph. de Champaigne'a (Dobry
Pasterz, Ecce Homo, obrazy modlących się zakonnic). Pod
wpływem caravaggionistów i szkoły bolońskiej byli S. Vouet,
bracia A. i L. Le Nain, Ch. Le Brun i J. Jouvenet wiążący
tematykę rei. z dziejami B u r b o n ów i ich portretami. Epigońskie malarstwo rei. XVIII w. rozwinęło się wg wzorów flamandzkich
i bolońskich XVII w.

G. NEOKLASYCYZM (ok. 1760-1840) - W okresie surowych
form klasycyzmu opartego na nauk. stosunku do budowli
antycznych (np. J.G. Soufflot, traktat Suite de plans [...]
de trois temples antiques à Pestum, P 1764) zastosowano
kształty świątyni do architektury świeckiej; masowe rabunki
związane z rewolucją franc, spowodowały uszkodzenia fasad
oraz demontaż nagrobków, doprowadzając do zmiany funkcji
kościołów i zagłady opactw (Cluny); surowa i monumentalna
forma centr, kościoła Ste Geneviève (wg wzorów Soufflota),
która powstawała od 1758 z fundacji Ludwika XV, ostatecznie
stała się Panteonem; w kościele St. Philippe-du-Roule
w Paryżu, zrealizowanym 1784 wg projektu J. Chalgrina z
1764, występuje układ pseudobazylikowy z kolumnami podtrzymującymi
belkowanie z kasetonową kolebką; La Madeleine
- świecką świątynię Sławy Wielkiej Armii z 1806 (surowy
perípteros projektu P.A. Vignona) przekształcono 1842 na
kościół; architekci-wizjonerzy E.L. Boullée i C.N. Ledoux
projektowali budowle gigantyczne, zapowiadające idee
architektury nowoczesnej; Boullée zaprojektował m.in.
świątynię w formie hemisfery (1793) i pomnik Najwyższej
Istoty, złożony z budowli przypominających formy natury,
a położonych u podnóża gór, natomiast Ch. de Wailly -
świątynię Salomona i kościół wypełniony światłem bijącym
z ołtarza, symbolizującym obecność Boga.
Tematyka rei. zanika na salonach paryskich od 1791, aby
rozwinąć się po 1820. W rzeźbie najwspanialszym dziełem
jest J.B. Pigalle'a nagrobek Maurycego Saskiego (przed
1777), ukazujący go jako zwycięzcę schodzącego na tle
piramidy do grobu (St. Thomas, Strasburg).

H . HISTORYZM (po 1840 - pocz. XX w.) - Późny klasycyzm
i późny romantyzm przechodzą w historyzm. Wraz z gwałtownym
rozwojem Paryża zaistniała, pomimo zeświecczenia jego
ludności, konieczność budowy nowych kościołów i renowacji
starych.

Na rozwoju historyzmu zaważyła działalność E.E.
Viollet-le-Duca; przeprowadzona przez niego purystyczna
restauracja got. kościołów (Ste Madeleine w Vézelay, Notre-
Dame w Paryżu) i katedr (Amiens, Notre-Dame w Beaune,
St. Sernin w Tuluzie) zniszczyła ślady przekształceń
w in. stylach. Odmianą historyzmu franc, były formy rom.-
-bizant., wywodzące się z tradycji J.N.L. Duranda, a zrealizowane
w katedrze w Marsylii (L. Vaudoyer, od 1845) i bazylice
Sacré-Coeur na Montmartre w Paryżu (P. Abadie,
1876-1919). '

W okresie II cesarstwa rozwinęło się malarstwo, będące
klasycyzująco-romantyczną wizją religii, np. J.A.D. Ingres
Sw. Joanna d'Arc (1854), E. Delacroix, freski rozwijające
wątek Walki anioła z Jakubem (od 1847, kaplica Ste
Agnès w Saint-Sulpice, Paryż), H.J. Flandrin, Jezus błogosławiący
dzieci (1838, muzeum w Lisieux), P. de Chavannes,
cykl ilustrujący życie św. Genowefy (polichromia z 1876-78,
Panteon II, Paryż).

I. SZTUKA WSPÓŁCZESNA „WI E K U TECHNIKI- (XX w.)

1. A r c h i t e k t u r a - Do rozwiązań w stylu techn., sprowadzającym
się do konstruktywizmu (żelbetowy lub stalowy
szkielet pełniący funkcję nośną) bądź funkcjonalizmu (formy
dostosowane ściśle do wymogów użytkowania), budownictwo
sakr. nawiązało dopiero pod koniec 1. ćwierci XX w. (zwł.
kościół Notre-Dame w Le Raincy pod Paryżem z 1923, o żelbetowej
konstrukcji i monumentalnej sylwetce, projektu
A. Perreta).

Od poł. stulecia natomiast trwa nieprzerwany
rozwój architektury sakr., podyktowany zarówno koniecznością
wyrównania zniszczeń II wojny świat., jak i eksplozją
urbanistyczną (do 1974 - 2500 kościołów par., a 1964-74
w samej aglomeracji paryskiej - 88); awangardowe kościoły
franc, (m.in. w Vence z 1951 projektu H. Matisse'a, w Ronchamp
z 1955 i Evaux z 1959 projektu Le Corbusiera, w podziemnej bazylice w Lourdes z 1950-60 projektu P. Vago)
stały się natchnieniem do tworzenia nowych form i zindywidualizowanych
rozwiązań.

Posoborowy postulat 1-przestrzennego
wnętrza (z 1 ołtarzem) we F. rozwiązywany jest
najczęściej na planie kwadratu (St. Esprit z 1967 w Bordeaux,
Notre-Dame z 1973 w Evry) lub zbliżonego do kwadratu
prostokąta (St. François d'Assise z 1972 w Antony, St. Paul
z 1973 w Saint-Gratien, La Grande Borne z 1974 w Grigny),
a postulat integracji kościoła z otoczeniem na zasadzie kontrastu
- w dzielnicach o wysokiej zabudowie stawia się świątynie
niskie i płaskie (St. Adalbert Le Grand z 1967 w Paryżu,
St. Etienne z 1972 w Nantes), natomiast o zabudowie niskiej
- wysokie (Notre-Dame w Royan, 1965). Kościoły, stające
się członami urbanistycznego zespołu, izoluje się od miejskiego
gwaru wyciszającym krytym portykiem (Notre-Dame-
-de-Nazareth z 1965 w Vitry-sur-Seine), długą galerią (St.
Roch w Gap) bądź pasmem zadrzewionej zieleni (Notre-Dame
de la Résurrection z 1970 w Le Chesnay k. Wersalu);
w in. sytuacjach przestrzennych umieszcza się patio (wewn.
ogródek), np. w Bordeaux - w Ste Trinité z 1967, a nawet
więcej ogródków między ołtarzami, jak w zespole kaplic
Notre-Dame de Grand Lebrun z 1966; w ekum. ośrodku
St. Esprit z 1968 w Chamrousse (Alpy) zachowano górską
przyrodę we wnętrzu kościoła.

Poza kościołami, których
zewn. forma wynika z ich wewn. konstrukcji, powstają niekiedy
kościoły-rzeźby (jak w Ronchamp), monolity zawdzięczające
swój kształt twórczej wyobraźni architekta, zainspirowanego
grą brył i światłocieni, np. Stella Matutina z 1965
w Saint-Cloud pod Paryżem (projekt A. Bourbonnais'a),
klasztor Karmelitanek z 1966 w Saint-Saulve k. Valenciennes
(projekt G. i C. Guislainów oraz rzeźbiarza P. Szekelya).

Oprócz postulatów formalnych i przestrzennych oddziałują
także soborowe tendencje teol. - pod ich wpływem następuje
zerwanie z „triumfalizmem" katedr-pomników ku czci Boga
na rzecz kościołów niewielkich, sprzyjających wytworzeniu
klimatu wspólnoty (St. Michel z 1966 w Nantes, St. Joseph
z 1968 w Creil); prostota i przejrzystość ich koncepcji architektonicznej
przypomina —» domowy kościół (2).

2. R z e ź b a - Formy nielicznych pełnoplastycznych figur
upraszczają się (M. Gaumont, fasady kośc. w Felsquieres,
Villers, Aboncourt), ekspresyjnie deformują (A.M. Roux
Serce Jezusa, bazylika Sacré-Coeur na Montmartre w Paryżu),
wreszcie stają się abstrakcyjne (J. Lipchitz Madonna,
Assy; R. Desserprit Ukrzyżowanie, plastyka w miedzi, St.
Jacques w Amiens); dekoracja plastyczna ambon i chrzcielnic
sprowadza się do nieokreślonego ornamentu.

Droga
krzyżowa (o ile nie została zakomponowana jako fresk wraz
z całością wnętrza i wyprawą ścian) bywa wykonywana w
reliefie; m.in. L. Zack sporządzał poszczególne stacje w formie
kwadratów zawierających jedynie różnie ukierunkowane
wyobrażenia krzyża i napisy, np. do kościoła w Manche -
w reliefie wypukłym, do kościoła w La Bastide de Besplas
(dep. Ariège) - rytowane w cemencie. Restauracja wnętrz
dokonywana w średniow. kościołach (np. w diec. Dijon -
w Saint-Marc-sur-Seine, w Précy-sous-Thil) ma na uwadze
ich modernizację także przez rzeźbiarskie wyposażenie
(ołtarz, tabernakulum, niekiedy figura patrona czy patronki);
w tej dziedzinie duże zasługi ma Ph. Kaeppelin, twórca nowoczesnych
ołtarzy harmonizujących z zabytkową architekturą,
np. ołtarz w cynie, pozłacany z 1976 (w kościele Notre-
-Dame du Port w Clermont-Ferrand z XII w.), w ołowiu,
złocony z 1977 (w kościele d'Aubert z XIV w.), czy tabernakulum
w cynie ze złoconymi partiami z 1979 (w Précy-sous-
-Thil).

W posoborowym programie ikonograficznym kościoła
jego centr, elementem treściowym i plastycznym jest krucyfiks
umieszczony w prezbiterium, np. krucyfiksy Kaeppelina
- mosiądz pozłacany z 1970 (wiszący nad ołtarzem
kaplicy złotników w katedrze Notre-Dame w Paryżu), brąz
z 1971 (na ścianie apsydy w kartuzji Auray), czy Zacka -
brąz pozłacany z 1977 (bazylika Ste Jeanne d'Arc w Paryżu).

3 . M a l a r s t w o - P o c z ą t k o w o nawiązywano d o monumentalno-
dekoracyjnej spuścizny Chavannesa oraz symbolizmu
wizyjnego O. Redona i G. Moreau. Osiągnięciem współcz.
sztuki sakr. (—» ekspresjonizm III 2) jest wystrój plastyczny
kościołów: w Assy z 1945-47 (G. Rouault, M. Chagall,
F. Léger, J. Bazaine, J. Lurçat, G. Richier), w Audincourt
z 1951 (Léger, Bazaine), w Vence (Matisse). Malarstwo
sztalugowe ma niewielkie zastosowanie (P. Bonnard Św.
Franciszek Salezy, Assy) - jego mecenasem stały się muzea;
z dzieł współcz. malarza rei. - R o u a u l t a (zm. 1958), twórcy
przejmujących obrazów męki Pańskiej (liczne Ukrzyżowania),
w kościołach znajdują się jedynie witraże w Assy
i obraz Oblicza Chrystusa w wiejskim kościółku Ste Thérèse
de Lisieux w H e m k. Roubaix. W okresie przedsoborowym
uprawiano malarstwo ścienne figuratywne (o formach skrótowych,
uproszczonych), korzystające z tradycyjnych motywów
ikonograficznych i tym samym wypełniające swą funkcję
theologiae monumentalis („zwiastującą"), a także abstrakcyjne
(nie przedstawiające), wzmacniające mist, charakter liturgii
samą barwą i linią (M. Denis w Le Vésinet i Vincennes;
G. Desvallières w kaplicy zamkowej w Saint-Privat).

W kościołach nowo wzniesionych stosuje się mury-witraże,
montowane techniką betonową (P. Gaudin w Saint-Walfroy,
A. Manessier w Les Bresieux, Arles, H e m ) ; Zack, zw. „poetą
lirycznym szkła", zaprojektował do 30 kościołów abstrakcyjne
kompozycje witrażowe o medytacyjnym charakterze
i subtelnej kolorystyce; w oknach przeznaczonych do kościołów
średniow. (choć zmodernizowanych) stosował tradycyjną
siatkę ołowianą (St. Louis w Brest, kościół Franciszkanów w
Boulogne-sur-Mer, kaplica zamkowa w C h â t e a u b r i a n t ) , a w
kościołach nowych mury-witraże (Strasbourg-Le Meneaux,
Notre-Dame des Pauvres w Issy-les-Moulineaux, j a k o długi
fryz w Sacré-Coeur w Miluzie).

 

Mâle Ad; J. Hubert, L'Art pré-roman, P 1938; R. Gobillot, L'architecture
religieuse moderne et contemporaine, P 1943; L. Hautecoeur, Histoire de l'architecture classique en F. 1-VU, P 1943-57; H. Sedlmayer, Entstehung der Kathedrale, Z 1950; J. Białostocki, Nicolas Poussin i teoria klasycyzmu, Wr 1953; A.F. Blunt, Art and Architecture in F., 1500 to 1700, Lo 1953, Harmondsworth 1970; J. Pichard, Les églises nouvelles à travers le monde, P 1960; M. Pobé, J. Roubier, Das klassische F. Die drei Jahrhunderte vor Ausbruch der Revolution, W 1963; Histoire generale des églises de F., Belgique, Luxembourg, Suisse I-V, P 1966-68; W. Braunfels, Die Welt der Karolinger und ihre Kunst, Mn 1968; J. Hubert, J. Porcher, W.F. Volbách, L'empire carolingien, P 1968; G. Mercier, L'architecture religieuse contemporaine en F., Tours 1968; O. von Simson, Die gotische Kathedrale. Beiträge zu ihrer Entstehung und Bedeutung, Da 1968; W. Sauerländer, Gotische Skulptur in Frankreich 1140-1270, Mn 1970; K. Secomska, Mistrzowie i książęta. Malarstwo francuskie XV i XVI wieku, Wwa 1972; P. Skubiszewski, Malarstwo karolińskie i przedromańskie, Wwa 1973; Z. Świechowski, La sculpture romane d'Auvergne, Clermont-Ferrand 1973; G. Chazal, L'art dans l'Eglise après Vatican II, Revue de l'Art 24(1974) 72-80; French Painting 1774-1830. The Age of Revolution Paris - Detroit - New York, NY 1975 (katalog); B. Rupprecht, Romanische Skulptur in F., Mn 1975; G. Duby, Saint Bernard. L'art cistercien, P 1976, 1981; H. Rosenau, Boullée and Visionary Architecture, Lo 1976; Z. Świechowski, L. Nowak, B. Gumińska, Sztuka romańska, Wwa 1976; The Second Empire 1852-1870. Art in F. under Napoleon III, Ph 1978-79 (katalog); K.J. Conant, Carolingian and Romanesque Architecture 800-1200, Harmondsworth 1979; M.É. Rosier-Siedlecka, Posoborowa architektura sakralna. Aktualne problemy projektowania architektury kościelnej, Lb 1979; J. Taralon, La F. des abbayes, P 1979; J.M. Geron, L'oeuvre vitrail chez le peintre Léon Zack. Hommage à un grand artiste chrétien (1892-1980), Art d'Eglise 48(1980) 117-143; C. Heitz, L'architecture religieuse carolingienne, P 1980; Viollet-le-Duc, P 1980 (katalog); Les Fastes du Gothique. Le siècle de Charles V, P 1981 (katalog wystawy); M.F. Hearn, Romanesque Sculpture - The Revival of Monumental Stone Sculpture in the Eleventh and Twelfth Centuries, NY 1981; Le Temple. Représentation de l'architecture sacrée, Nice 1982, Nice 1982 (katalog); K. Secomska, Malarstwo francuskie XVII wieku, Wwa 1985.

Podobne prace

Do góry