Ocena brak

FRANCJA, République Française, Republika Francuska - MUZYKA SAKRALNA

Autor /Trofim Dodano /01.10.2012

Stanowi jedną z głównych
form muz. w historii kultury europejskiej. Odrębność stylu
nar. muzyki f r a n c , organicznie związanego z językiem, jego
intonacją, rytmiką i kolorytem, zarysowała się już w XIV w.
Szczególnie bogate były dzieje muzyki franc. XIII-XVIII w.,
kiedy uprawiano wszystkie główne kierunki, tendencje i style
muzyki eur. (niektóre z nich były zapoczątkowane w ośrodkach
kultury ówczesnej F . ) ; duży jest też udział kompozytorów
franc, w tworzeniu form muzyki r e i . , która w kulturze
c h r z ę ś ć F. ma swe najwcześniejsze źródła.

1. Formy muzyki j e d n o g ł o s o w e j - stanowią najstarszą,
bogatą i zróżnicowaną dziedzinę; jej początki sięgają
V-VI w., kiedy na terenie zwł. Prowansji i Akwitanii rozwinął
się —» galijski śpiew jako j e d n a z 4 głównych gałęzi
chorału Kościoła zach. (—* chorał gregoriański); nieliczne
kompozycje z tego okresu, zachowane w rękopisach z XI w.
(Tuluza, Narbonne, Aurillac) zbliżone są do śpiewów lud.;
część tych kompozycji, m.in. hymn Crux fidetis (—» Fange
lingua gloriosi praemium certaminis) oraz —* improperia
Wielkiego Tygodnia, weszła do chorału rzym., wprowadzanego
przez Pepina Małego (752-768) pod wpływem dokonanej
przez pap. Grzegorza Wielkiego (590-604) kodyfikacji
śpiewu liturg.; reforma ta docierała na t e r e n pn. F. z Anglii,
a do pd. prowincji z Rzymu. Ośrodkami kultywowania starorzym.
i noworzym. chorału stały się franc, opactwa benedyktyńskie
oraz szkoły biskupie, a do głównych jego teoretyków
należeli m.in. Aurelian z R é o m é i —» Alkuin, założyciel
szkoły w Tours, zasłużonej w tworzeniu ksiąg liturg.;
system notacji za pomocą neum (neuma quadrata) wprowadzony
we F. w XII w. (m.in. dzięki Wilhelmowi z Fecamp)
przyjął się, po niewielkich modyfikacjach, w Kościele powszechnym.
Rozprzestrzenianiu się we F. w XII-XV w. chorału
gregoriańskiego sprzyjała działalność —* cystersów (IV),
m.in. Bernarda z Clairvaux, Alberyka z Cîteaux, Gwidona
z Charlieu i R o b e r t a z Molesmes oraz dominikanów franc,
z Angers i Paryża (reforma chorału rzym., który w zmodyfikowanej
postaci stał się częścią —> dominikańskiego rytu,
przejmującego niektóre elementy galijskiego śpiewu); podobne
modyfikacje wprowadzali także franciszkanie (prekursorzy
formy paraliturg. zw. noël, —» kolędy), kartuzi
i n o r b e r t a n i e .

We F. powstało wiele utworów chorałowych, m.in. zachowane
w notacji akwitańskiej —» hymny (z XI w.) w hymnarzach
z Huesca i Moissac oraz (z XIII w.) w rękopisach
z Cambrai, Evreux, Saint-Omer i Paryża, gdzie w szkole
Notre-Dame śpiewano m.in. —» Ave maris stella na 2 lub 3
głosy; we F. powstawały też —» sekwencje, zwł. komponowane
przez —> wiktorynów z Paryża, A d a m a z B r e t o n u i Hugona
z Orleanu (Laudes crucis attollamus), oraz —» tropy,
zawarte w pierwszym znanym t r o p a r i um z St. Martial w
Limoges w graduale z XI w. z Saint-Denis. Istniejące do
dziś franc, klasztorne ośrodki uprawiania chorału (m.in.
Solesmes) należą do najważniejszych w E u r o p i e .
W nurcie paraliturg. muzyki rei. powstawały —» dramaty
liturgiczne stosujące monodie; z X w. pochodzi dialog Quem
quaeritis, obrazujący scenę poranka wielkanocnego, wykonywany
we Fleury-sur-Loire; dramaty liturg. wykonywano
także z akompaniamentem (np. Jeu de Daniel wystawianą
od XII w. w Beauvais).

Od końca XIII w. pojawia się we F.
muzyka towarzysząca —* misteriom (od 1402 w kościele Św.
Trójcy w Paryżu) o męce Pańskiej, k t ó r e w XV w. wykorzystywały
oprócz c h o r a ł u gregoriańskiego także świeckie formy
muz.; do najbardziej znanych należą Le vrai mystère de la
Passion z muzyką Arnoul Grébana, organisty kościoła
Notre-Dame w Paryżu (z ok. 1450) oraz Pasje Aimeriego
z Namur i Eustachego Marcadé w A r r a s .
Na terenie F. w XIII-XV w. powstawały świeckie pieśni
rycerskie (chansons de geste), dworskie (chansons royales)
i żałobne pieśni poetyckie truwerów i t r u b a d u r ów prowansalskich
(chansons dramatiques, chansons d'amour, chansons
de l'aube), ronda, virelais oraz formy taneczne (estampie,
ductia, danse royale). Świecką muzykę monodyczną tworzył
A d am de La Halle, który oprócz muz. motywów do Jeu
de Robin et Marion i Jeu de la Feuillée skomponował 34
pieśni i —> lais.

W tym nurcie muzyki franc, powstawały
też ballady, k t ó r e w X I V w. pisali m.in. J e h a n n o t de Lescurel
i Guillaume de Machault (tworzył już także kompozycje
wielogłosowe), a w XV w. E. Deschamps, autor m.in. teoretycznej
rozprawy L'art de dicter et défaire chansons, ballades,
virelais et rondeaux (1392).

2. Formy muzyki w i e l o g ł o s o w e j (polifonia) - w
okresie XII-XIV w. ośrodki na terenie F. przodowały
w uprawianiu i rozwijaniu najnowszych technik kompozytorskich;
mistrzostwo osiągnęły wówczas pierwsze formy
(gatunki) religijnej muzyki wielogłosowej we wczesnym
s t a d i um eur. polifonii (—> organum i —* m o t e t ) . W 1. poł.
XII w. najważniejszym ośrodkiem uprawiania organum była
szkoła St. Martial w Limoges (zróżnicowanie techniki organalnej
i discantowej), a pod koniec XII w. - paryska szkoła
przy katedrze Notre-Dame; rozpoczął się wówczas okres
zw. ars antiqua, z którego znani są pierwsi kompozytorzy
- Leonin, mistrz o r g a n um 2-głosowego, i j e go następca Pérotin,
mistrz organum 3- i 4-głosowego (kompozycje szkoły
zawarte są w Magnus Liber Organi). W XIII w. rozwinął się
wyłoniony z o r g a n um motet rei. do tekstów łac. - najstarsza,
samodzielna forma muzyki wielogłosowej; najważniejszym
zabytkiem tego okresu, zawierającym również utwory muz.
jest Roman de Fauvel. W epoce tzw. nowej sztuki (ars nova),
której p r e k u r s o r em był Filip z Vitry, F. stała się czołową
potęgą muz. Europy; tu zrodziły się nowe prądy, gatunki
i formy, dokonały się doniosłe doświadczenia, odkrycia
i eksperymenty kompozytorskie (harmoniczne, rytmiczne,
k o n t r a p u n k t y c z n e ) , a w formach poetycko-muzycznych pojawiła
się nowa muzyka, reprezentowana głównie przez
motet izorytmiczny (powstały ze spotkania 2 nurtów muzyki
- rei. i świeckiego) oraz świecką balladę. Najbardziej ważką
i oryginalną kompozycją rei. jest tutaj pierwsza pełna msza
polifoniczna Messe de Nostre-Dame (1364) Machaulta,
poety i pierwszego wielkiego kompozytora franc, muzyki
religijnej.

3. W XV w. historia muzyki franc, związana była ze szkołą
burgundzką (P. Fontaine, J. Vide, R. Morton), w której
zarysowała się nowoż. pod względem współbrzmienia i formy
koncepcja dzieła muz. oparta na technice faux-bourdon.
Najwybitniejszym kompozytorem był w tym czasie G. —» Dufay,
który doprowadził do rozkwitu formę mszy w nowym
stylu polifonicznym.

Z tradycji tej wywodzi się polifonia
szkoły francusko-flamandzkiej, stanowiąca główny nurt eur.
muzyki rei. XV i XVI w. Czołowi twórcy tego nurtu t o : J. —>
Okeghem, J. Obrecht, Josquin des Prés (kantor katedry w
Saint-Quentin) i Orlando di Lasso. Głównymi ośrodkami
szkoły francusko-flamandzkiej były środowiska muz. skupione
przy k a t e d r a c h i większych kościołach, m.in. w Antwerpii,
Gandawie, Lille, Liège, Möns, Tournai.

W okresie renesansu (XVI w.) umocnił się i w pełni dojrzał
nar. styl franc, w muzyce wokalnej, ściśle związanej z
rozwijającą się wówczas poezją (—» Francja X); kierunek
t e n propagowała zał. 1570 Akademia Poezji i Muzyki (zw.
też Ecole de Baïf); wypracowano w niej zasady dla vers
mesuré, musique mesurée, à l'antique; w tym czasie nastąpił
rozkwit przede wszystkim muzyki świeckiej, a reprezentatywnym
gatunkiem była polifoniczna chanson komponowana
do tekstów p o e t ów renesansu, uprawiana w różnych odmianach,
od prostych piosenek do najbardziej kunsztownych
kompozycji polifonicznych, zbliżonych do wł. renesansowego
—* madrygału. Największym mistrzem tego gatunku był
C. Jannequin, który w programowych chansons (najsłynniejsze
La guerre, Chant des oiseaux) wprowadził nowe efekty
ilustracyjne, rozwijając tym samym sferę muz. kolorystyki,
pisał on także motety r e i . , psalmy oraz pieśni o p a r t e na motywach
bibl. (m.in. Proverbes de Salomon). Ważnym nurtem
muzyki świeckiej była kompozycja i gra lutniowa (Thesaurus
harmonicas J.B. Besarda, 1503). Pod wpływem renesansowych
teorii śpiewu sylabicznego Ecole de Baïf uprościła się
- w porównaniu z komplikacjami polifonicznymi mszy i mot
e t ów ówczesnych kompozytorów flamandzkich - struktura
franc, utworów muzyki rei. (Psalmy C. Goudimela); dziedzina
ta stale we F. uprawiana, ale nie znaczona w t ym czasie
szczególnie wybitnymi dziełami, rozszerzyła się (na przełomie
XVI i XVII w.) z jednej strony o nurt muzyki organowej (J. Titelouze), a z drugiej - o psałterz hugenocki (oparty na
tłumaczeniach T. Bezy i C. M a r o t a ) , k t ó r e g o zasady zawarte
w Commandements i Cantiques de Simeon określały wykonanie
śpiewów liturgii protest.; rozwojowi wspólnot hugenockich
towarzyszyły m.in. modyfikacje starych i wprowadzanie
nowych śpiewów, głównie pod wpływem J. Kalwina (Octante-
-trois psaumes, 1551).

4. Początek XVII w. nie przyniósł w muzyce franc, przełomu,
jaki zauważa się np. w muzyce wł.; od poł. tego stulecia
uprawiane były w muzyce rei. formy polifonii uproszczonej,
utrzymane często w technice 2-chórowej (styl monumentalny);
Titelouze, założyciel franc, szkoły organowej,
kanonik i organista w Rouen, uprawiał formy polifoniczne
o wokalnej genezie (Hymnes de l'Eglise); rozwijała się muzyka
lutniowa i pieśń świecka (air de cour). Dopiero w 2. poł.
XVII w. dojrzał w muzyce franc, nowy, barokowy styl wokalno-
instrumentalny (technika koncertująca); rozwinął się też
nowy motet, k a n t a t a rei. uprawiana głównie przez R. Drouarta
de Bousseta (Cantates spirituelles tirées des Psaumes I-II,
P 1735-40), E.C. Jacquet de La Guerre (Cantates françoises
sur de sujets tirez de l'Ecriture I-II, P 1708-11), Ch. Piroye'a
- organisty w kościele św. Jakuba w Paryżu (Cantique pour le
temps de Noël, P 1703, i Messe noële en plain-chant) oraz
N. Reniera (Cantates françoises mellées de symphonies, P
1728). Muzyka franc, tego okresu różnicowała się, wzbogacała
o nowe gatunki i rodzaje, wchodziła w swój złoty wiek -
epokę klasyczną (chronologicznie przypadającą na okres eur.
baroku oraz klasycyzmu), trwającą do rewolucji 1789. W tym
czasie wyodrębniły się 3 równoległe nurty: opery i mniejszych
form wokalno-instrumentalnych, muzyki instrumentalnej
świeckiej i muzyki rei., które wzajemnie na siebie
oddziaływały.

Linię specyficznie franc, opery (tragédie lyrique,
opéra comique) wyznacza twórczość J.B. Lully'ego
1 J . P h . Rameau, który napisał m.in. motety Deus noster refugium
(ok. 1716), Exsultet coelum laudibus (ok. 1720)
i Laboravi (1722). O sile i indywidualności muzyki franc,
w jej epoce klasycznej decydowała głównie muzyka instrumentalna
- klawesynowa, organowa i kameralna.

W kompozycji
klawesynistów franc. 3 pokoleń osiągnęła muzyka
swe apogeum, zwł. w utworach F. —» Couperina, twórcy
w zakresie muzyki rei., m.in. Pièces d'orgue consistant en
deux Messes (P 1690) oraz dzieł wokalnych Laudate pueri
Dominum (1697), Benedixisti Domine terram tuam (1704)
i Qui regis Israel (1697); muzyka ta skupiła najcenniejsze
wartości franc, stylu muz.: poetycki polot, zwięzłość wypowiedzi,
przejrzystość konstrukcji, doskonałość formy, urozmaicenie
toku narracji, wytworność kształtu i rysunku,
cyzelację szczegółu, wysokie poczucie estetycznego waloru
barwy dźwięku, wdzięk i dowcip. Szkoła organowa, należąca
do muzyki rei., związana była ściśle z dziedziną muzyki
klawesynowej.

Muzyka rei. różnicowała się na 3 style: monumentalno-
dworski styl motetu wersalskiego (Lully, M.R.
D e l a l a n d e ) , styl liryki rei. - k a n t a t a (motet) solistyczna lub
solistyczno-chóralna o dużej bezpośredniości wyrazu uczuciowego
(Couperin - motety i Leçons de ténèbres), styl kompozycji
szkoły organowej (przygrywki mszalne, msze, kolędy,
a zwł. 2 wczesne msze organowe C o u p e r i n a ) . D o p e ł n i e n i e m
i intelektualnym ukoronowaniem złotego wieku muzyki
franc, jest twórczość teor. Rameau - Traité de l'harmonie
réduite à ses principes naturels (P 1722) oraz Dissertation sur
les différentes méthodes d' accompagnements pour le clavecin
et l'orgue (P 1732).

5. Wraz z rewolucją 1789 załamała się wielka linia muzyki
francuskiej. W XIX w. główną dziedziną twórczości muz.
stała się opera, zróżnicowana na 3 gatunki: wielką operę
hist., liryczną i komiczną. Czołowi kompozytorzy oper
uprawiali też muzykę rei.: G. Meyerbeer napisał m.in. 12
psalmów na chór a cappella, Stabat Mater, Te Deum i Miserere,
Ch. —> Gounod - m.in. Hymne à Sainte Cécile (P
1865), Ave Maria (1859), 15 mszy, Requiem, trylogię La rédemption (1882) i Mors et vita (1884) oraz muzykę do
Drames sacrés (1893). J . E . F . —» Massenet - m.in. pieśni
Ave maris Stella (1886), Pie Jesu (1893), Ave Maria (1894),
Paniš angelicas (1910). Najwybitniejszymi zaś kompozytorami
byli wówczas H. —» Berlioz - twórca nowego stylu symfonicznego,
a w muzyce rei. nowych form monumentalnego
oratorium (Requiem, trylogia bibl. L'Enfance du Christ
z elementami stylizacji muzyki dawnej) oraz C. —» Franek -
twórca przede wszystkim nowego stylu muzyki organowej,
kompozytor oratoriów o treści rei. (Ruth, 1845; Les Béatitudes,
1879).

6. Pod koniec XIX w. muzykę franc, nurtowały nowe tendencje
(grupa młodych kompozytorów skupiona wokół G.
—> F a u r é ) . Z impresjonistycznej aury stylistycznej wywodzi
się również twórczość jednego z największych kompozytorów-
nowatorów doby nowoż. C. —» Debussy'ego, którego
uważa się, podobnie j a k M. —> Ravela, za odnowiciela muzyki
franc. XX w. Z początkiem tego wieku kultura franc, zogniskowała
w sobie ponownie najnowsze prądy muz., a Paryż
stał się międzynar. ośrodkiem ówczesnej awangardy muzycznej.

Dzieje muzyki franc. XX w. znamionuje intensywny
ciąg przemian stylistycznych, obfitość i rozwój talentów
kompozytorskich; w okresie międzywojennym dominował
neoklasycyzm, inspirowany przez Ravela, A. —> Roussela,
I. —» Strawińskiego, Grupę Sześciu (A. Honegger,
D. Milhaud, G. Auric, G. Tailleferre, L. Durey, F. Poulenc),
szkołę kompozytorską N. Boulanger oraz grupę kompozytorów
Młoda F. Po II wojnie świat. Paryż stal się centrum
awangardy muz., którą reprezentują m.in. P. Boulez - kompozytor
(m.in. 3 Psalmodie, 1945), dyrygent i organizator życia
muz., twórca techniki dodekafonii serialnej i punktualistycznej,
P. Schaeffer i P. Henry - twórcy muzyki konkretnej
(generowanej elektronicznie), a także działający we F. Yannis
Xenakis - kompozytor i architekt, inicjator metody stochastycznej
w kompozycji.

W wielości prądów, tendencji i kierunków wyodrębnia się
muzyka o tematyce rei.; w formach oratoryjno-kantatowych
i organowych uprawiali ją: A. Honegger - oratoria
Le roi David (1921), Jeanne d'Arc au bûcher (1938), Une
Cantate de Noël (1953), F. Poulenc - msza, opera Les dialogues
des carmélites (1956/57).

Największym współcz. kompozytorem
we F. jest O. Messiaen, twórca m.in. Trois petites
liturgies de la Présence Divine (1944), oratorium La transfiguration
i dzieł instrumentalnych Méditation sur le Mystère
de la Sainte Trinité (1969), Et exspecto resurrectionem mortuorum
(1964); uprawia on różne gatunki i dziedziny muzyki,
a z elementów kultur, także p o z a e u r . , zbudował własny, oryginalny
system kompozytorski, charakteryzujący się odrębną
rytmiką, melodyką, kolorystyką i tonalnością; system ten
(język kompozytorski Messiaena) ma podłoże symboliczno-
-teologiczne (muzyka jest dla Messiaena szczególnie symboliczną
ekspresją stanów, sytuacji i stadiów życia rei.) oraz
liczne powiązania z liturgią.

Związki swej muzyki z religią
i mistyką objaśnia kompozytor w poetycko-teologicznych
komentarzach do poszczególnych utworów. Główne obszary
rei. twórczości Messiaena to muzyka organowa (kilkadziesiąt
utworów), w której wykształcił oryginalny, brzmieniowo-
kolorystyczno-przestrzenny styl, ponadto fortepianowa
(Vingt regards sur l'Enfant Jésus, 1944), zespołowa,
instrumentalna, orkiestrowa i wielkich form oratoryjnych,
a o s t a t n i o także o p e r a (o św. Franciszku z Asyżu).

 

F. Bovet. Histoire du Psautier des Eglises réformées. Neh 1872; A. Lângfors, Recueil général de jeux-partis I-II, P 1926; N. Dufourcq, La musique française, P 1949; La musique religieuse française de ses origines à nos jours, P 1954; C. Rostand. La musique française contemporaine, P 1957; J.F. Paillard. La musique française classique. P 1960; P.R. Evans, The Early Tropes Repertory of Saint-Martial de Limoges I-II. Pri 1969-70; B. Pociej, Klawesyniści francuscy, Kr 1969; G. Weiss. Die Introitus-Tropen der südfranzösischen Handschriften, Kas 1970; Encyclopédie des musiques sacrées III, P 1971; F. Stein. Liturgische Dramen, w: Geschichte der katholischen Kirchenmusik I. Kas 1972; T. Kaczyński, Messiaen, Kr 1984.

Podobne prace

Do góry