Ocena brak

FRANCJA, République Française, Republika Francuska - LITERATURA

Autor /Trofim Dodano /01.10.2012

Najstarsze teksty to poematy hagiograficzne,
m.in. Séquence de sainte Eulalie (X w.), Vie de
saint Alexis (XI w.) oraz bibl. La Passion du Christ (X w.);
pierwszy świecki gatunek, epopeja rycerska (chanson de geste)
przeniknięta jest duchem c h r z ę ś ć , zwł. w najstarszym
cyklu, zgrupowanym wokół postaci Karola Wielkiego, ukazanego
j a k o duchowego wodza w walce z muzułmanami; najsłynniejsza
jest jednak Chanson de Roland - zapewne koniec
XI w.; wyd. kryt. P 1922; Pieśń o Rolandzie, Biblioteka Warszawska
7(1866). Inne cykle wiążą się z feudalnym poczuciem
więzi rodzinnej (cykl Wilhelma Orańskiego), waśniami
między panami lennymi i wasalami (cykl „zdrajców") oraz
wyprawami krzyżowymi. W 2. poł. XII w. pojawiła się wierszowana
powieść rycerska, skoncentrowana początkowo na
tematyce staroż. Roman d'Alexandre, Roman d'Enéas, Roman
de Thèbes, Roman de Troie, a nast. wokół mitologii
celt. (tematyka bretońska), której ośrodek stanowi dwór
legendarnego króla Artura (—* Artus) i Rycerzy Okrągłego
Stołu.

Oprócz słynnej opowieści miłosnej Tristan et Iseut
(XII-XIII w.; wyd. kryt. I-II, P 1902-05; Tristan i Izolda, Kr
1917), znanej z kilku wersji, miłość i przygoda rycerska są
przedmiotem twórczości — Chrćtiena de Troyes, m.in.
Perceval le Gallois ou le Conte du Graal (Percewal z Walii,
czyli opowieść o Gralu, w: Arcydzieła francuskiego średniowiecza,
Wwa 1968, 479-623); obecne w niej elementy cudowności
bretońskiej i mistyki c h r z ę ś ć , właściwe są również
licznym XlII-wiecznym kontynuacjom tematu —» Graala.
Miłości poświęcone są także krótkie poematy, zwł. —> lais
(najpiękniejsze są dziełem Marie de France, zm. ok. 1170,
Lais, wyd. kryt. I-II, Str 1921; Opowieści, w: Arcydzieła
francuskiego średniowiecza, Wwa 1968, 301-423).

W XIII w.
poza tę tematykę wykroczyła powieść (Jean Renart, Gautier
d'Arras) i krótkie formy narracyjne, gdzie oprócz lais
pojawiły się dits i fabliaux o treści komiczno-satyrycznej
(apoteoza chytrości, trójkąt małżeński); ulubionym ś r o d k i em
wyrazu stala się alegoria, widoczna zwł. w cyklu Roman de
Renart (XII w., wyd. kryt. LXI, Champion 1948-63),w którym
pod postaciami zwierząt przedstawione jest feudalne społeczeństwo,
oraz Roman de la Rose (ok. 1230, wyd. kryt.
I-III, P 1965-70), dziele napisanym przez 2 a u t o r ów przedstawiających
różne koncepcje miłości i natury; idealną inicjację
miłosną i apoteozę miłości dworskiej ukazał Guillaume de
Lorris (ur. ok. 1210) - jej koncepcję zaczerpnął od trubadurów,
tworzących w XI-XIII w. na pd. w języku okcytańskim,
oraz ich kontynuatorów - truwerów pn. F.; jego kontynuator,
mieszczanin Jean de Meung (zm. ok. 1305) bronił
miłości zgodnej z prawami natury. W X l i i w. liryka miłosna
przeniknęła do kręgów mieszczańskich Arras (J. —» Bodel,
Adam de la Halle, zm. ok. 1288) i Paryża (Rutebeuf), jej
t o n stał się bardziej osobisty i sięgał do tematów dnia powszedniego.

Wieki XIV i XV pozostawały pod wpływem
szkoły wielkich retoryków, dbających o cyzelowanie formy,
bogactwo słownictwa i wersyfikacji, tworzących wiele nowych
gatunków lirycznych (Guillaume de Machault, ok.
1300-77, Eustachę Deschamps, ok. 1340-1410, oraz Alain
Chartier, 1385-1433, i Ch. de —» Pisan); ich poezja jest różnorodna
(miłosna, okolicznościowa, mor., obyczajowa),
zawiera też motywy rei., zwł. maryjne. W tym czasie wysławianiu
Matki Bożej poświęcone były liczne konkursy poetyckie;
w poezji narracyjnej hołd oddawał jej —* Gautier z
Coincy w zbiorze Miracles de Notre-Dame (pocz. XIII w.),
a także 2 najwięksi poeci XV w., wykraczający dzięki swej
indywidualności twórczej poza ramy retoryki - Karol, książę
Orleański (twórca subtelnych, alegor. i osobistych ballad
i rond) i F. —* Villon, którego główne dzieło Testament
(1464; Testament, Kr 1917) jest p o e m a t em wielowarstwowym,
łączącym wyznania osobiste z satyrą, barwnym obrazem różnych
warstw społ. i przejmującą refleksją nad przemijaniem
życia, starzeniem się i śmiercią.

Kościół odegrał doniosłą rolę w powstaniu i rozwoju
średniow. teatru. Z liturgią świąt Bożego Narodzenia i Wielkanocy
związane są pierwsze teksty dramatyczne, najpierw
ł a c , p o t em f r a n c , wystawiane początkowo w kościołach. Z
XII w. pochodzi najstarszy dramat oparty na tematach ST,
anonimowy Jeu d'Adam (-* dramat religijny I). W XIV i
XV w. wydarzenia bibl. ukazywano w rozbudowanych misteriach,
składających się nieraz z kilkudziesięciu tysięcy wersów
i wprowadzających kilkaset postaci. Czołowymi twórcami
XV-wiecznych Pasji byli A. —* Gréban i Jean Michel (ok.
1430-1501), z dużą wrażliwością ukazujący szczególnie cierpienia
Matki Chrystusa; powstały również -» mirakle, często
wzorujące się na poematach Gautiera z Coincy (z XIII w.
pochodzi Miracle de Théophile Rutebeufa; w XIV i XV w.
stały się one bardzo liczne).

Na pograniczu między t e a t r em
rei. i świeckim znalazły się m.in. Jeu de saint Nicolas Bodela
i anonimowy Courtois d'Arras (pocz. XIII w.), rozwijający
temat ewangelicznego syna marnotrawnego. Równolegle powstały
już w XIII w. sztuki świeckie o charakterze komicznym,
m.in. Adama de la Halle'a - Jeu de la feuillée (1276)
i Jeu de Robin et de Marion (1282); anonimowy Garçon et
l'Aveugle (1266) stał się prototypem farsy (bujnie rozkwitła
w XV i XVI w.), a jej szczytowym osiągnięciem jest Farce
de Maitre Pathelin (Ly 1486; Mistrz Piotr Pathelin, Wwa
1953). Inne świeckie gatunki dramatyczne to błazeńskie i
satyryczne monologi oraz sotties, a także alegor. i dydaktyczne
—» moralitety.

Od XIII w. zaczęła zaznaczać się przewaga
prozy, najpierw w nowych wersjach utworów epickich i powieści,
później w oryginalnych utworach narracyjnych, np.
anonimowe, antyfeministyczne z pocz. XV w. Les quinze
joyes de mariage (Ly 1430; Piętnaście uciech stanu małżeńskiego,
w: Powiastki ucieszne a swawolne, Wwa 1963, 19-73),
frywolne Cent Nouvelles nouvelles (P 1486; Sto nowych
nowel, w: Powiastki ucieszne a swawolne, Wwa 1963, 75-103)
i dydaktyczno-satyryczny Le petit Jehan de Saintré et la dame
des Belles-Cousines (P 1518) A. de La Sale'a (1386-1462). Na
peryferiach literatury powstawały w XII-XV w. dzieła hist.,
m.in. J. de Joinville'a (1225-1317) Vie de Saint Louis (napisane
1309; Poitiers 1547) oraz bogata l i t e r a t u r a dydaktyczno-
-moralna; dzieła filoz. pisane były po łacinie.

W XVI w. m.in. wynalazek druku i odkrycia geogr. wywołały
w całej Europie duże zmiany polit., spot., kulturalne
i materialne; prądy wł. odrodzenia i humanizmu znalazły
we F. twórczą kontynuację; wzmogło się zainteresowanie
kulturą antyczną, wyraźny był proces laicyzacji i tendencje
racjonalistyczne; zagadnienia rei. koncentrowały się początkowo
wokół prób reformy Kościoła, a nast. rozłamu spowodowanego
przez reformację (ukształtowała ją we F. m.in.
myśl —» E r a z m a z R o t t e r d a m u oraz J. —* F a b e r a Stapulensis)
oraz krwawych wojen rei. w 2. poł. XVI w.; doktryna franc,
reformacji zawarta została w Institutio religionis christianae
(1536), dziele J. Kalwina, przetłumaczonym przez niego na
franc. (Institution de la religion chrétienne, P 1541); miało
ono doniosłe znaczenie dla rozwoju filoz. i lit. prozy franc,
(podobną rolę spełniły kat. i protest, przekłady Biblii).

Atmosfera nietolerancji i prześladowań powodowała, że wielu
pisarzy wyrażało swe poglądy rei. w sposób niejasny, zakamuflowany,
a nawet wewnętrznie sprzeczny; dotyczy to m.in.
czołowego prozaika 1. poł. XVI w. F. —* Rabelais'go (pozostawał
w Kościele k a t . , lecz jego dzieła były potępiane przez
teologów Sorbony), w którego powieści Gargantua et Pantagruel
(I-V, Ly 1532-64; Gargantua i Pantagruel, Kr 1915)
fantastyczne przygody legendarnych olbrzymów i zwykłych
ludzi łączą się z rozważaniami na tematy rei., mor., polit,
i pedagog, w duchu humanizmu. Bardziej kontrowersyjna
była rei. wymowa alegor. pamfletu (w formie dialogu),
kwestionującego podstawowe dogmaty - Cymbalum mundi
(1538) Bonaventure des Périersa (1510-44), który napisał
także zbiór opowiadań humorystycznych Les nouvelles récréations
et joyeux devis (Ly 1558); franc, odpowiednikiem Dekameronu Boccaccia miał być niedokończony L'Heptaméron
(P 1558; Heptameron, w: Pierwiastki ucieszne a swawolne,
Wwa 1963, 157-210) -» Małgorzaty z Nawarry, protektorki
humanistów i pisarzy, która w komentarzach postulowała
powrót do lektury Pisma św. i zastanawiała się nad
niszczącą siłą namiętności. Wśród nowelistów wyróżniali się
Noël du Fail (1520-91) i Jacques Yver (1520-70).

Teatr 1.
pol. XVI w. kontynuował tradycje średniowieczne. Zakaz
parlamentu paryskiego wystawiania misteriów (1548), wywołany
krytyką p r o t e s t a n t ów (zeświecczenie) i humanistów
(estetyka) spowodował stopniowy zmierzch dawnego t e a t r u ,
który dłużej utrzymał się jedynie na prowincji (mirakle,
moralitety); najtrwalszym gatunkiem była farsa (sięgnie do
niej jeszcze w XVII w. Moliere). Pojawiały się też próby
stworzenia teatru bibl., np. tetralogia Małgorzaty z Nawarry
(La Nativité, Les Trois Rois, Les Innocents, Le Désert,
Ly 1547) oraz Abraham sacrifiant T. —* Bezy. Tematyka
bibl. występowała, oprócz tematów antycznych, u przedstawicieli
nowej, arystotelesowskiej teorii sztuki dramatycznej
z kręgów kat. i protestanckich. Na Biblii opierali też swe
tragedie Jean de La Taille (1540-1607) i Louis Desmasures
(ok. 1515-74), antyk zaś wprowadzał na scenę Etienne Jodelle
(1532-73), któremu sławę przyniosło wystawienie
Cléopâtre captive (1553).

Rozwijała się również komedia,
o p a r t a na wzorach staroż., częściowo wł. oraz na rodzimej
farsie, np. Jodelle'a Eugène (P 1552), J. Grévina Les Ebahis
(P 1561), de La Taille'a Les corrivaux (P 1573), O. de Turnèb
e ' a Les contents (P 1584). Tragedie antyczne, wzorowane
na teatrze Seneki, często odzwierciedlające t r u d n e problemy
epoki, pisał R. —» Garnier, największy dramaturg doby
wojen rei.; sięgał on również do Biblii, pisząc Les Juives,
a do wzorów wł. w pierwszej tragikomedii Bradamante.

Poezja początków wieku pozostawała pod wpływem wielkiej
retoryki, otwierając się stopniowo na nową poetykę w twórczości
J. Lemaire de Belges'a (piszącego także prozą, m.in.
legendarne Illustrations de Gaule et singularités de Troie
I-III, P 1509-13), a zwł. C. -» Marota, poety krótkich form
(ekloga, epigramat, elegia, sonet, rondo, list poetycki),
a u t o r a również poezji okolicznościowej, miłosnej i religijnej.
O ś r o d k i em poezji stał się nast. Lyon, gdzie wyróżnił się
Maurice Scève (1510-64), petrarkizujący i platonizujący
autor Délie objet de plus haute vertu (P 1544) oraz Louise
Labé (1526-66), opiewająca w swojej poezji doznania i udręki
miłości zmysłowej.

W połowie XVI w. rozpoczęła się twórcza
aktywność grupy poetyckiej Plejada, której manifest
Défense et illustration de la langue française (P 1549), zapowiadający
totalną odnowę poezji (chociaż byt tylko jedną z
licznych sztuk poetyckich epoki), zyskał sławę; w jego duchu
tworzyli - autor manifestu Joachim du Bellay (1522-60),
mistrz sonetu miłosnego (L'Olive, P 1549) oraz refleksyjno-
-obyczajowego (Les regrets, P 1558; Antiquités de Rome,
P 1558), a zwł. P. de — Ronsard, mający ambicję zilustrowania
wszystkich postulowanych przez Plejadę rejestrów
poetyckich, autor Odes (P 1550), filoz. Hymnes (P 1555)
oraz rymowanych Discours sur les misères de ce temps (P
1562), w których bronił sprawy kat. w dobie gwałtownych
polemik i pamfletów rei.; w tym nurcie powstał również
poemat Les tragiques T.A. ď—> Aubigné (dramatyczna
i sugestywna anatema rzucona na katolików i apoteoza
męczeństwa protestantów), stanowiący zapowiedź estetyki
barokowej; w podobnym duchu (poezja gwałtownych kontrastów,
hiperboli i metamorfoz, zdominowana przez tematykę
śmierci i niepokoju) tworzyli J. de —» La C e p p è d e , Jean
Baptiste Chassignet (1578-1635) i Jean de Sponde (1557-95)
oraz G. du —» Sartas. W prozie okresu wojen rei. zaznaczył
się przede wszystkim M.E. de —» Montaigne, twórca Essais
( I - I I , Bordeaux 1580, IILV, P 1588; Próby, w: Pisma LV,
Kr 1917), zbioru esejów prezentujących refleksje nad sztuką
życia, śmiercią, miłością, przyjaźnią, polityką, historią i wychowaniem; jego poglądy rei. są i n t e r p r e t o w a n e różnorodnie
(od fideizmu do skrajnej negacji).
Rozkwit myśli chrzęść, we F. przypada na przetom XVI
i XVII w.; tworzył wówczas m.in. P. —» Charron, —» Franciszek
Salezy, który w Introduction à la vie dévote ukazał
ideał świętości dostępny dla ludzi świeckich, a w Traité de
l'amour de Dieu łączył mistykę z chrzęść, humanizmem, —>
Wincenty a Paulo, propagujący nowy, prosty styl kazań, oraz
P. de —> Beruhe, interesujący się reformą duchowieństwa
i zagadnieniami życia wewnętrznego. Przeciwwagę myśli
chrzęść, stanowił prąd libertyński, sceptyczny wobec religii
(G. Naudé, F. de La Mothe Le Vayer) lub starający się pogodzić
ją z epikureizmem (P. —» Gassendi). Ważne miejsce
w tym czasie zajmował racjonalizm R. —* Descartes'a.

W pocz. XVII w. występowały we franc, literaturze cechy
charakterystyczne dla baroku (poczucie niepewności, nietrwałości,
zmienności, przekonanie o słabości natury i znikomości
wiedzy ludzkiej); racjonalne zasady sztuki poetyckiej
propagował François de Malherbe (1555-1628), zapowiadając
tym samym klasycyzm; jego przeciwnikami byli Théophile de
Viau (1590-1626), Antoine de Saint-Amant (1594-1661)
i François Tristan L'Hermite (1601-65). Nastąpił rozwój
poezji miłosnej; miłości poświęcona była także powieść pasterska
L'Astrée (I-V, P 1607-27; Astrea, Wwa 1978) Honoré
d'Urfégo (1567-1625) oraz powieść bohaterska Gauthiera de
La Calprenède (1610-63) i Madeleine de Scudéry (1607-1701).
Reprezentantami nurtu realistycznego w tym czasie byli:
Charles Sorel (Histoire comique de Francion, P 1623;
Przygody Francjona. Opowieść ucieszna, Wwa 1986), Paul
Scarron (Le roman comique I-II, P 1651-57; Opowieść ucieszna,
Wwa 1954) i Antoine Furetière (Le roman bourgeois, P
1666); fantastyczną powieść utopijną stworzy! libertyn Cyrano
de Bergerac (L'autre monde LII, P 1657-62; Tamten świat,
Wwa 1956). W 2. poł. XVII w. powstała powieść Marie
Madeleine de Lafayette La princesse de Cleves (P 1678;
Księżna de Cleves, Wwa 1928), zawierająca koncepcję miłości
wysublimowanej, zdolnej do wyrzeczeń (na wzór popularnego
prądu préciosité). Oprócz Malherbe'a klasyczną teorię
poetyki głosili J.L. Guez de —* Balzac i j e d e n z pierwszych
członków Akademii Franc, (zał. 1634) J e a n Chapelain
(1595-1674). Poezję tego okresu reprezentowali J. de —» La
Fontaine, autor słynnych zbiorów Fables (LXII, P 1668-94;
Bajki Aezopowe, Krosno 1699) i frywolnych Contes et nouvelles
(I-IV, P 1655-74), oraz Nicolas Boileau-Despréaux
(1636-1711), autor Satires (P 1666; Satyry, Wwa 1805) i rymowanej
L'art poétique (P 1674; Sztuka poetycka, Wwa 1826),
kodeksu zasad klasycyzmu (na wzór poetyk starożytności).

Walka o zwycięstwo klasycyzmu była najbardziej znamienna
w dziedzinie teatru; na początku stulecia rozwijała się
tragikomedia i dramat pasterski nie przestrzegające reguły
3 jedności: czasu, miejsca i akcji (Alexandre Hardy, 1570-
-1632); pierwszymi dramaturgami klasycznymi byli J e a n Mairet
(1604-86) i Jean de Rotrou (1609-50), najwybitniejszym
zaś P. —» Corneille. W tragedii problematykę niszczycielskiej
siły namiętności podjął J. —> Racine, gorący zwolennik
dramatu antycznego, wprowadzając bohatera - odmiennego
od postaci Corneille'a - poddanego namiętnościom i fatalnemu
tragizmowi ludzkiej egzystencji - Andromaque (P
1667; Andromacha, bmw po 1704) i Phèdre (P 1677; Fedra,
Wwa 1787) sięgają po tematy antyczne; późniejsze sztuki
Esther (P 1689) i Athalie (P 1691; Atalia, Wwa 1803) to „tragedie
święte" oparte na wzorach bibl.; —> Molière natomiast,
największy komediopisarz XVII w., propagował moralność
laicką; dając satyryczny obraz współcz. mu społeczeństwa,
tworzył równocześnie ponadczasowe portrety typów ludzkich
(Le misanthrope, P 1666; Mizantrop, Lw 1760; L'avare, P
1668; Skąpiec, Wwa 1778); potępiał też panujący model
małżeństwa (L'école des femmes, P 1662; Szkoła żon, Wwa
1781), zwalczał hipokryzję i fałszywą dewocję w Le Tartuffe (P 1664; Świętoszek, Wwa 1777) i Dom Juan (P 1665; Don
Juan, Wwa 1781).

Problem wiary zajmuje naczelne miejsce w twórczości B.
-» Pascala, fizyka, matematyka i filozofa, zaangażowanego
po stronie jansenistów w ich sporze z molinistami wokół
łaski i moralności. Pisząc atakujące jezuitów Les Provinciales
(LXIX, P 1656-57; Prowincjałki, Wwa 1921), wspomagał
j e d n e g o z czołowych jansenistów A. —» Arnaulda (7), niedokończone
zaś Pensées (P 1670; Myśli, Pz 1921), zamierzone
j a k o apologia religii c h r z ę ś ć , miały skłonić libertynów do
konwersji, przynosząc równocześnie świadectwo niepokoju
katolika poszukującego Boga, którego istnienie jest wg
Pascala raczej sprawą serca i łaski niż rozumu. P r o b l em sensu
istnienia ludzkiego i cnoty podjął w Maximes (P 1665; Maksymy
i rozważania moralne, Wwa 1923) F. de —> La Rochefoucauld,
widząc główny motyw postępowania człowieka w miłości
własnej; równie pesymistyczny charakter ma dzieło
J. de —» La Bruyère'a Les caractères (P 1688; Charaktery,
Wwa 1965). Drugie pokolenie jansenistów reprezentuje Pierre
Nicole (1625-95), autor Essais de morale (I-IV, P 1670-78),
ale głównym przedstawicielem myśli chrzęść stulecia jest
J . B . —» Bossuet, który w Discours sur l'histoire universelle
zawarł własną koncepcję dziejów świata rządzonego przez Opatrzność, gloryfikując też absolutyzm i —» galhkanizm;
z dużym t a l e n t em polemicznym zwalczał natomiast kwietyzm;
wyznawcą kwietyzmu był zwalczający jansenizm, autor dzieł
teologicznych F. —» Fenelon, który dziełem Explication
des „Maximes des saints" ściągnął na siebie atak Bossueta
i potępienie pap. (1699); w dydaktycznej powieści Télémaque
wypowiadał się także przeciw absolutyzmowi uważając, że
państwo powinno mieć na celu szczęście jednostek (czyni
to z Fénelona prekursora oświecenia). W tym okresie N.
—» Malebranche dał c h r z ę ś ć wykładnię myśli Descartes'a
(De la recherche de la vérité, P 1674); zwalczał też kwietyzm
(Traité de l'amour de Dieu, P 1697).

Zapowiedzią oświecenia
była również twórczość B. —» F o n t e n e l l e ' a , zwolennika
racjonalizmu, empiryzmu i postępu. Za tolerancją i wolnością
sumienia opowiadał się, polemizując z jezuitami, protestant
P. —> Bayle, który w swym Dictionnaire historique et critique
oddzielił wiarę od nauki (wiele argumentów zaczerpnęli od
niego Voltaire i encyklopedyści). Na przełomie XVII
i XVIII w. toczył się spór „starożytników" (m.in. Racine,
Boileau, La Fontaine), zwolenników dawnej poetyki, z
„nowożytnikami", opowiadającymi się za wartościami irracjonalnymi
poezji (talent, instynkt, natchnienie). Kronikarzem
schyłku panowania Ludwika XIV i lat regencji był
Louis de Saint-Simon (1675-1755), którego Mémoires (LXXI,
P 1829-30; Pamiętniki I-II, Wwa 1961) zawierają wnikliwy
obraz tych czasów.

Wiek XVIII przyniósł duże zmiany w umysłowości oraz
decydujący zwrot w literaturze. Epoka oświecenia to okres
częściowego odwrotu od starożytności, zdominowany przez
wielkie postacie przedstawicieli filozofii racjonalistycznej,
w pewnym sensie utylitarnej, występującej przeciw wszelkim
dogmatom, przechodzącej od krytyki religii do jawnego
materializmu; dominowała wiara w p o s t ę p j a k o konsekwencję
powszechnego rozwoju nauki. Pierwszym wybitnym myśliciel
em epoki był Ch.L. de —> Montesquieu; w jego Lettres
persanes (P 1721; Listy perskie, Kr 1918) została satyrycznie
opisana ówczesna F.; w swym głównym dziele L'esprit des
lois (P 1748; O duchu praw, Wwa 1927) określił zasady liberalnej
monarchii konstytucyjnej, o trójdzielnej władzy: ustawodawczej,
wykonawczej i sądowniczej; głosił wolność sumienia,
myśli, słowa i druku; religię traktowa! sceptycznie,
widząc jej użyteczność jedynie j a k o społ. instytucji. Wielką
indywidualnością epoki był —* Voltaire, który w Lettres
philosophiques (P 1734; Listy filozoficzne, Wwa 1954) krytykował
despotyzm i religię, a w dziełach hist. Le siècle de
Louis XIV (B 1752; Wiek Ludwika XIV, Wl 1793) i Essai sur
l'histoire générale et sur les moeurs et l'esprit des nations (P 1756) sformułował koncepcję historii jako rozwoju cywilizacji.

Największą sławę przyniosły mu powiastki filoz.,
różnorodne pod względem inspiracji i stylu, m.in. Candide
ou l'Optimisme (P 1759; Kandyd, czyli Optymizm, Lw 1780),
gdzie w sposób paradoksalny ukazał p r o b l em dobra i zła; w
publicystyce i w tragediach bronił tolerancji, potępiał fanatyzm
i atakował Kościół kat., krytykował też monarchię -
Traité sur la tolérance (P 1763; Traktat o tolerancji, Wwa
1956), Dictionnaire philosophique (P 1764); współpracował
też z —» encyklopedystami - Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné
des sciences, des arts et des métiers (LXXXV, P 1751-
-80; Encyklopedia, czyli Słownik rozumowany nauk, sztuk i
rzemiosł, Wr 1952), pośród których wyróżniali się J. d' —>
Alembert i D. — D i d e r o t ; sztuki t e a t r a l n e t e go o s t a t n i e g o stały
się p u n k t em wyjścia dla teorii dramatu mieszczańskiego,
propagującego nową moralność. Współpracownikiem encyklopedystów
był także J . J . —» Rousseau, wyrażający w rozprawie
filoz. Discours sur l'origine et les fondements de l'inégalité
parmi les hommes (P 1755; Rozważania o początku i zasadach
nierówności między ludźmi, Wwa 1784) przekonanie
o naturalnej dobroci człowieka, którego degradacji mor.
winna jest cywilizacja, a szczególnie własność prywatna
i przemoc silniejszych; model życia zgodny z naturą ukazał
w Julie ou la Nouvelle Héloïse (P 1761; Nowa Heloiza, Wr
1962), a utopijną teorię wychowania zawarł w Emile (P 1762;
Emil, czyli o wychowaniu, Wr 1955), natomiast apologie
własnej osobowości w autobiogr. Les confessions (LXII,
P 1782-89; Wyznania I-III, Wwa 1915-18) i Les rêveries du
promeneur solitaire (P 1782; Marzenia samotnego wędrowca,
Wwa 1967); rehabilitacja w jego twórczości uczucia i wrażliwości
stanowi zapowiedź romantyzmu. Do grona filozofów
należeli jeszcze encyklopedysta i ateista P.H.Th, d' —» Holbach,
sensualiści C A . —» Helvétius i E . B . de —» Condillac,
wreszcie G.L. —» Buffon. Istotne miejsce zajmowali w tym
okresie również moraliści: Luc de Vauvenargues (1715-47) z
Réflexions et maximes (P 1746) i Nicolas Sébastien Chamfort
(1740-94) z Maximes, pensées, caractères et anecdotes (P 1795;
Charaktery i anegdoty. Wwa 1933). Słabo natomiast rozwij
a ł a się poezja liryczna; wyjątek stanowi André Chénier
(1762-94), autor m.in. La jeune captive (P 1795). Dominowała
powieść, która przeszła ważną ewolucję tematyczną
i formalną.

Przed D i d e r o t em i Rousseau powieści pisał A . R .
—» Lesage - Le diable boiteux (P 1704; Diabeł kulawy I-II,
Wwa 1804), Histoire de Gil Blas de Santillane (I-IV, P
1715-35; Przypadki Idziego Blasa I-IV, Wwa 1811). Główne
powieści P. —» Marivaux La vie de Marianne (LXI, P 1731-42;
Zycie Marianny, Wwa 1959) i Le paysan parvenu (I-V, P
1734-35; Kariera wieśniaka, Wwa 1952) są wyrazem optymizmu
mor. (panuje w nich harmonia natury i losu ludzkiego);
sławę zdobył także A . F . —» Prévost dzięki Manon Lescaut
(P 1731; Manon Lescaut, Wwa 1881), w której opisał
destrukcyjną rolę uczucia, operując k o n t r a s t em między trywialną
rzeczywistością a pięknem miłości. Pod koniec wieku
Pierre Choderlos de Laclos (1741-1803) wsławił się powieścią
Les liaisons dangereuses (P 1782; Niebezpieczne związki,
Wwa 1956), moralnie niejednoznaczną, lecz wierną w opisie
życia i obyczajów. Inny natomiast ton cechuje głośne powieści
D. de —* Sade'a wyrażające filozofię destrukcyjną
(zniszczenie ofiary jest jednoznaczne z destrukcją Boga,
moralności i społeczeństwa, a nawet natury).

W teatrze
oprócz Voltaire'a i D i d e r o t a wyróżniała się twórczość Lesage'a,
autora Turcaret (P 1709; Turcaret, Wr 1951), satyrycznej
komedii zwróconej przeciw tym, którzy są odpowiedzialni
za cierpienia ludu; czołowymi jednak dramaturgami byli
Marivaux - Le jeu de l'amour et du hasard (P 1730; Igraszki
trafu i miłości, Kr 1916), Les fausses confidences (P 1737;
Fałszywe zwierzenia, Kr 1916) oraz Pierre Augustin de
Beaumarchais (1732-99) - Le barbier de Seville (P 1775;
Cyrulik sewilski, Wwa 1932), Le mariage de Figaro (P 1784;
Wesele Figara, Wwa 1932).

Pod wpływem rewolucji franc. (1789) zaszły doniosłe
zmiany w umysłowości, obyczajach i literaturze, którą cechuje
odejście od klasycyzmu i racjonalizmu oraz zwrócenie
się ku romantyzmowi; podkreślano wagę uczucia, wyobraźni
i nastroju, opiewano melancholię, naturę i nieszczęśliwą
miłość oraz samotnego i zbuntowanego bohatera, choć nie
byty temu okresowi obce tendencje społ., zwł. w powieści;
prekursorami byli J . H . —» B e r n a r d i n de Saint-Pierre i Etienne
Pivert de Senancour (1770-1846), twórca Obermann (P
1806), powieści dotyczącej wewn. rozdarcia osobowości.
Podstawy teor. romantyzmu sformułowała G. de —> Staël-
-Holstein w De la littérature (P 1800; O literaturze, w: Wybór
pism krytycznych, Wr 1954, 22-98), wskazując m.in. na wartości
literatury niem. De l'Allemagne (P 1810; O Niemczech,
w: Wybór pism krytycznych, Wr 1954, 107-169).

Nastąpił też
zwrot ku metafizyce i religii, czego wyrazicielem był F.R. de
—» C h a t e a u b r i a n d i L.G.A. de —» Bonald; liberalny katolicyzm
głosił Ch. —» Montalembert i F.R. de -» Lamennais,
autor potępionych Paroles d'un croyant (P 1834). Główni
pisarze romantyczni to A. de —» Lamartine, autor Méditations
poétiques (P 1820; Medytacje, Wwa 1822) i Harmonies
poétiques et religieuses (P 1830), refleksyjny A. de —» Vigny,
twórca Poèmes antiques et modernes (P 1826) i Les destinées
(P 1864), oraz A. de -» Musset - Rolla (P 1833), cykl Nuits
(I-IV, P 1835-37; Noce, fragra., w: Poezje, Wwa 1891, 118-
-143). Czołowym poetą był także V. —* Hugo, który uprawiał
lirykę refleksyjno-metafizyczną, satyryczną i epicką: Les
contemplations (P 1856), Les châtiments (P 1853), La légende
des siècles (I-V. P 1859-83; wybór w: Poezje wybrane, Wwa
1976); inną domeną jego twórczości była powieść Notre-
-Dame de Paris (P 1831; Katedra Marii Panny w Paryżu
I-IV, Wwa 1846), Les misérables (I-X, P 1862; Nędznicy,
Wwa 1862).

Wcześniejsze są powieści Beniamina Constanta
(1767-1830), m.in. autobiogr. Adolphe (P 1816; Adolf, Wwa
1948), przedstawiająca samotność bohatera oraz konflikt
między rzeczywistością i wyobraźnią. George Sand
(1804-76) pisała natomiast powieści sentymentalne (m.in.
Indiana, P 1832), nast. zaś społ. i lud., a G. de —> Nerval
opowieści wizyjne, wieloznaczne, ujawniające związki między
światem zmysłowym a duchowym - Les filles du feu (P 1854),
Aurélia (P 1855; Aurelia, Wwa 1929). Największym
powieściopisarzem tego okresu był H. de —» Balzac, który
w rozległym cyklu La comédie humaine I-XXIV dał szeroki
obraz społeczeństwa porewolucyjnej F., stwarzając równocześnie
wiele zindywidualizowanych i znakomicie zanalizowanych
typów ludzkich (m.in. Eugénie Grandet, Le père
Goriot). Innym wielkim powieściopisarzem był —» Stendhal,
który głosił kult szczęścia, krytykując jednocześnie stosunki
polit, i społ. - Le rouge et le noir (P 1830; Czerwone i czarne,
Wwa 1947), La chartreuse de Parme (P 1839; Pustelnia Parmeńska,
Wwa 1946). Na uwagę zasługują też ironiczne
opowiadania o miłości i zemście Prospera Mérimée'go
(1803-70), np. Colomba (P 1840; Kolomba, Wwa 1948),
Carmen (P 1850; Carmen, Wwa 1948) oraz powieści hist.
A l e x a n d r e s Dumasa ojca (1803-70), m.in. Les trois mousquetaires
(P 1844; Trzej muszkieterowie, Wwa 1846) i Le
comte de Monte-Cristo (LXVIII, P 1844-45; Hrabia Monte
Christo, Wwa 1846).

W teatrze manifestem romantycznym stała się przedmowa
Hugo do jego dramatu Cromwell (P 1827; Cromwell, Wwa
1862), a nast. wystawienie Hernani (P 1830; Hernani, Puławy
1830). Rozwijał się w tym okresie melodramat i dramat
hist., przede wszystkim Hugo, Dumasa ojca - Henri III
(P 1835), Vigny'ego - Chatterton (P 1835; Chatterton, Kijów
1857), Musseta - Lorenzaccio (P 1834; Lorenzaccio, Wwa
1934). Rozwijały się także badania hist. - Augustin Thierry
1795-1856), François Guizot (1787-1874), Iules Michelet
1798-1874), Alexis de Tocqueville (1805-59) i filoz. - Claude
Saint-Simon (1760-1825), Ch. —* Fourier, A. —» Comte.

W 2. pot. XIX w. romantyzm wypierały już tendencje naturalistyczne; istotną rolę odegrały w tym badania hist, i filoz.
Charles Sainte-Beuve'a (1804-69) - Histoire de Port-Royal
(I-V, 1840-59), E. —» Renana, negującego podstawowe
dogmaty wiary - Histoire des origines du christianisme
(I-VIII, P 1863-82), H. —> T a i n e ' a , interpretującego dzieje
ludzkie j a k o wynik oddziaływania rasy, środowiska i momentu
- De l'intelligence (P 1870; O inteligencji, Wwa 1873).

W poezji Théophile Gautier (1811-72), formułując hasło
„sztuka dla sztuki", dążył do wyrafinowania i czystości formy,
zapoczątkowując poetykę grupy Parnasse, m.in. —»
Leconte de Lisie, Théodore de Banville (1823-91), losé
Maria de Hérédia (1842-1905); odciął się od niej Ch. —»
Baudelaire, prekursor symbolizmu, dostrzegający rozdarcie
między boskim i szatańskim źródłem piękna (Les fleurs
du mal, P 1857; Kwiaty zla, Wwa 1894, Le spleen de Paris,
P 1868; Paryski spleen, Wwa 1959). Od grupy tej stopniowo
odchodził P. —> Verlaine, impresjonistyczny poeta przelotnych
nastrojów, piszący językiem prostym i melodyjnym -
Romances sans paroles (P 1874) oraz Sagesse (P 1881; Romanse
bez słów. Wybór, w: Poezje, Wwa 1980, 99-107 oraz
Mądrość, w: Poezje, 111-140); A. —» Rimbaud natomiast
z poezji uczynił narzędzie poznania i dotarcia do najgłębszych
pokładów rzeczywistości; eksperymentując z językiem
i obrazami, porzucił klasyczną metrykę dla poematu prozą -
Une saison en enfer (P 1886), Illuminations (P 1886; Sezon w
piekle. Iluminacje, Kr 1980); był wzorem dla nadrealistów,
podobnie jak Lautréamont (1846-70), autor napisanych
prozą Les chants de Maldoror (P 1869; Pieśni Maldorora,
Wwa 1976), opartych na poetyce podświadomości oraz zdominowanych
przez okrucieństwo i sarkazm.

Za mistrza
uznany był przez symbolistów S. —> Mallarmé, który w poezji
widział najwyższy rodzaj poznania, zdolnego uchwycie to,
co niewyobrażalne za pomocą wieloznacznego symbolu;
jego poezja i proza są poszukiwaniem języka autonomicznego,
doskonałego, hermetycznego. Oprócz symbolizmu
rozwijał się także nihilistyczny dekadentyzm Jules Laforgue'a
(1860-87).

W prozie narracyjnej zerwanie z tradycją romantyczną
najpełniej wcielił G. —* F l a u b e r t , twórca powieści obiektywnej
i u d o k u m e n t o w a n e j , mistrz stylu i analizy postaci, który
oddziałał także na powieść późniejszą dzięki bogactwu swej
estetyki (groteska, symultanizm sytuacji, psychol. ujęcie
czasu i przestrzeni); uznany był za prekursora naturalizmu
(odwołującego się do metod nauk., przyr. i eksperymentalnych,
postulującego kliniczne wręcz badanie „przypadków"),
którego cechy widoczne są już w powieści braci Jules i Edmond
de Goncourtów Germinie Lacerteux (P 1865; Herminia
Lacerteux, Wwa 1961). Czołowy pisarz naturalizmu E. —»
Zola wyłożył swoją teorię w Le roman expérimental (P 1880),
a zilustrował ją wielkim cyklem powieściowym Les Rougon-
-Macąuart (LXX, P 1871-93; Rougon-Macąuartowie, Wwa
1895-98). G. de —> Maupassant natomiast wsławił się przede
wszystkim j a k o twórca wnikliwych i artystycznie doskonałych
nowel o tematyce wojennej, obyczajowej, psychol. i fantastycznej.

Zwolennikiem „naturalizmu spirytualistycznego"
był J.K. Huysmans, który po dekadenckiej powieści
A rebours (P 1884; Na wspak, Wwa 1976) sens życia dostrzegał
w katolicyzmie - En route (P 1895; W drodze, Wwa 1960),
La cathédrale (P 1898), L'obiat (P 1903). Linię autobiogr.
powieści i analizy kontynuował Eugène Fromentin (1820-76)
w Dominique (P 1862; Dominik, Wwa 1959). Równocześnie
nastąpił zwrot ku fantastyce i nadnaturalizmowi; wyrazicielami
tego kierunku byli J. —> Barbey d'Aurevilly, opiewający
dzieje występnych i niesamowitych namiętności, i Auguste
Villiers de l'Isle-Adam (1838-89), w którego zbiorach Contes
cruels (P 1883) oraz Nouveaux Contes cruels (P 1888; Opowieści
okrutne i inne utwory, Wwa 1974) współbrzmi ton
metafizyczno-okultystyczny i satyryczno-demaskatorski w stosunku
do mieszczańskiej rzeczywistości; pisarz ten jest również
autorem głośnego dramatu Axel (P 1894).

Tradycje lit. burzył L. —» Bloy, pisarz g ł ę b o k o rei., „pielgrzym absol
u t u " poszukujący Boga, bezkompromisowy, antyklerykalny
polemista, proponujący symboliczną i mist, interpretację
historii. Słabszym echem odbił się realizm i naturalizm w
t e a t r z e ; zrywając z romantycznym sentymentalizmem, lecz
nie dochodząc do tak głęboko satyrycznego spojrzenia na
mieszczańskie społeczeństwo, jak czynili to powieściopisarze,
dramaturdzy tego okresu - Emile Augier (1820-89), autor,
wraz z Jules Sandeau (1811-83), Le gendre de Monsieur Poirier
(P 1854; Zięć pana Poirier, Wr 1959), Alexandre Dumas
syn (1824-95) - La dame aux camélias (P 1852; Dama kameliowa,
Wwa 1870), Victorien Sardou (1831-1908) - Madame
Sans-Gêne (P 1893) i niezwykle płodny komediopisarz Eugène
Labiche (1815-88) tworzyli teatr „zdrowego rozsądku" i
konwencji. Ściślej związany z n a t u r a l i z m em był Henry Becque
(1837-99), autor Les corbeaux (P 1882; Kruki, Wr 1956)
i La Parisienne (P 1885; Paryżanka, Wr 1956), dający ostrą
w rysunku i bezlitosną satyrę społeczną. Ważnym wydarzeniem
było również otwarcie przez André A n t o i n e ' a Théâtre
Libre (1887), który wystawiał wiele sztuk naturalistycznych.
Z kolei nastąpił odwrót t e a t r u ku symbolizmowi i grotesce,
np. w dramatach M. —> Maeterlincka - Les aveugles (P 1891;
Ślepcy, Wwa 1894), Pelléas et Mélisande (P 1893; Peleas
i Melisanda, Wwa 1894); L'oiseau bleu (P 1909) i A. Jarry'ego
- Ubu Roi (P 1896; Ubu król, czyli Polacy, Wwa 1936).

Na przełomie X I X i XX w. dużą rolę odegrała myśl H.
—» Bergsona, propagującego prymat intuicji nad rozumem,
a także oryginalną koncepcję trwania i „pędu życiowego",
oraz A. —* F r a n c e ' a , który podjął krytykę III Republiki w
Histoire contemporaine (I-IV, P 1896-1901; Historia współczesna
I-IV, Wwa 1949-50); tradycji Kościoła kat. bronił
M. —* Barrés w La colline inspirée; po stronie wartości tradycyjnych
opowiadał się również P. —» Bourget; d o k u m e n t e m
czasu afery Dreyfusa są powieści Alain-Fourniera (1886-1914)
- Le grand Meaulnes (P 1913; Mój przyjaciel Meaulnes, Wwa
1948) i R. —» Martina du G a r d a - Jean Barois (P 1913; Jan Barois,
Wwa 1956). Na ten okres przypada R. —» Rollanda
Jean-Christophe (P 1904-12; Jan Krzysztof I-IV', Wwa 1949)
i Colas Breugnon (P 1919; Colas Breugnon, Wwa 1948) oraz
L'âme enchantée (P 1922-33; Dusza zaczarowana I-IV, Wwa
1949). Poziomem artyst. wyróżniły się powieści o tematyce
wojennej - Le feu, journal d'une escouade (P 1916; Ogień.
Dziennik pewnego oddziału, Wwa 1953) Henri Barbusse'a
(1873-1935) i Les croix de bois (P 1919; Krzyże drewniane,
Lw 1929) Rolanda Dorgelès (1885-1973). Liczni byli w tym
okresie pisarze katoliccy. Problematykę patriotyczną i rei.
łączył w swej twórczości Ch. -> Péguy, autor m.in. Jeanne
d'Arc (P 1897; Joanna d'Arc, w: Poezje, Wwa 1978, 33-35).
Ważne miejsce zajmowała tu proza i poezja F. —> Jammesa -
L'Eglise habillée de feuilles (P 1906), Les Géorgiques chrétiennes
(P 1912).

Zasadę jedności poezji i wiary wyznawał
P. —> Claudel, dla którego ź r ó d ł em twórczości był głównie
mist, dramat hiszp. i Biblia (zaczerpnął z niej formę w e r s e t u ) .
Oprócz popularnego teatru bulwarowego - R o b e r t de Flers
(1872-1927), Gaston de Caillavet (1869-1915), Georges
Feydeau (1862-1921) - pojawiał się też dramat wierszem,
np. Edmonda Rostanda (1868-1918) Cyrano de Bergerac
(P 1897; Cyrano de Bergerac, Wwa 1898) i L'aiglon (P 1900).
Do poezji tego okresu język prozaiczny w opisach oglądanych
wydarzeń wprowadził Biaise Cendrars (1887-1961) -
Pâques à New York (P 1912; Wielkanoc w Nowym Jorku, w:
Poezje, Wwa 1962, 31-42), zapoczątkowując symultanizm w
Prose du Transsibérien (P 1912; Proza kolei transsyberyjskiej,
w: Poezje, Wwa 1962, 43-62). Wybitnymi poetami
awangardy byli przede wszystkim M. —> Jacob, autor zbioru
poematów prozą Le cornet à dés (P 1917; Kubek do kości, w:
Poematy prozą, Kr 1983, 6-273) oraz Guillaume Apollinaire
(1880-1918) - nowelista, propagator kubizmu, twórca terminu
nadrealizm, nie odrzucający tradycji poeta nowoczesności
(Alcools, P 1913; Calligrammes, P 1918; częściowo przełożone w: Poezje wybrane, Wwa 1957, 17-74, 78-104,
a także w: Nowe przekłady, Kr 1973, 13-153, 171-235).

W okresie międzywojennym wyróżniała się poezja klasycyzującego
intelektualisty P. —» Valéry'ego, nawiązującego
do kultury śródziemnomorskiej - La jeune Parque (P
1917; Młoda Parka, w: Poezje, Wwa 1975, 51-78), Charmes
(P 1922; Gusła, czyli wiersze, w: Poezje, Wwa 1975, 79-138).
Ważnym prądem lit. byl eksploatujący sferę podświadomości
nadrealizm, któremu przewodził André Breton (1896-1966),
a u t o r (wraz z Ph. Soupault) pierwszego zbioru nadrealistycznego
Les champs magnétiques (P 1921) i Manifeste du surréalisme
(P 1924; Manifest surrealizmu, Twórczość 25(1969)
z. 2, 76-78).

Czołowymi poetami byli Paul E l u a r d (1895-1952)
- Capitale de la douleur (P 1926), Louis Aragon (1897-1982),
animator dadaizmu Tristan Tzara (1896-1963) i Benjamin
Péret (1899-1959). Z nadrealizmu wywodziła się twórczość
Léon Paul Fargue'a (1876-1947), O.V. -» Miłosza, J. -»
Supervielle'a, P.J. —» l o u v e ' a , P. -» R e v e r d y ' e g o , Saint-John
P e r s e ' a (1887-1975), autora m.in. zbiorów Anabase (P 1924;
Anabaza, Wwa 1980) i Vents (P 1946). Dominującym gatunk
i em w tym okresie była powieść, a najwybitniejszym twórcą
M. —» Proust (czerpał z filozofii Bergsona), autor arcydzieła
A la recherche du temps perdu (P 1913-27; W poszukiwaniu
straconego czasu I-VII, Wwa 1957-60), odznaczającego się
niespotykaną dotąd głębią analizy psychol., nowatorskim
stylem i specyficzną koncepcją czasu i pamięci (pozwalających
odtworzyć przeszłość w dziele sztuki).

W twórczości
A. —> Gide'a natomiast widoczny jest wpływ myśli nietzscheańskiej,
odrzucenie zakazów rei. i mor. w imię wolności
jednostki. Wielotomowe realistyczne dzieła stworzyli: Martin
du Gard - Les Thibault (P 1922-40; Rodzina Thibault, Wwa
1948), G. —» Duhamel Vie et aventures de Salavin (I-V, P
1920-32; Zycie Salavina, Wwa 1959) i Chronique des Pasquier
(LX, P 1933-45; Kronika rodu Pasquier I-V, Wwa 1937-38)
oraz J. —» Romains Les hommes de bonne volonté (LXXVII,
P 1932-47; Ludzie dobrej woli, Wwa 1933-39); popularna była
twórczość Sidonie Gabrielle C o l e t t e (1873-1954), J. —* Giraudoux,
J. —» Cocteau, Raymond Radigueta (1903-23), autora
wartościowego Le diable au corps (P 1923; Opętanie, Wwa
1959) i Le bal du comte d'Orgel (P 1924; Bal u hrabiego
d'Orgel, Wwa 1958) oraz A. —» Maurois. Tematykę wiejską
podejmowali Jean Giono (1895-1970) i Maurice Genevoix
1890-1980), społ. - kontrowersyjny Louis Ferdinand Céline
1894-1961) Voyage au bout de la nuit (P 1932; Podróż do kresu
nocy, Wwa 1933). Doniosłym przesłaniem XX-wiecznego
humanizmu jest twórczość A. de —* Saint-Exupéry'ego;
H. de —> M o n t h e r l a n t był piewcą indywidualizmu i wrogiem
sentymentalizmu (Les jeunes filles I-IV, P 1936-39; Dziewczęta
I-III, Wwa 1938). Wśród powieściopisarzy kat. na
czoło wysunęli się F. —» Mauriac, G. —» Bernanos, M, —>
J o u h a n d e a u i J. —» G r e e n . W życiu t e a t r a l n ym tych lat istotną
rolę spełniał „ K a r t e l " , stow, inscenizatorów - Charles
Dullin (1885-1949), Louis Jouvet (1887-1951), Gaston Baty
(1885-1952), Georges Pitoëff (1884-1939) zbuntowanych
przeciw komercjalizacji; popularna była koncepcja tzw.
„ t e a t r u okrucieństwa" Antonina A r t a u d a (1896-1948). Nadal
rozwijał się t e a t r bulwarowy, a wielkim sukcesem była komedia
Knock ou le Triomphe de la médecine (P 1923) Romainsa;
teatr awangardowy reprezentowali Robert Desnos (1900-
-45) i Roger Vitrac (1899-1952); Cocteau zaznaczył się przede
wszystkim jako autor La machine infernale (P 1934)
i Les parents terribles (P 1938), a Armand Salacrou (ur.
1899) - j a k o twórca L'inconnue d'Arras (P 1935), La terre est
ronde (P 1938) i Histoire de rire (P 1939). Pierwszoplanowe
miejsce w dramaturgii XX-wiecznej zajmuje twórczość Giraudoux,
klasycyzującego humanisty doskonale wyrażającego
niepokoje swego pokolenia.

We współcz. literaturze franc, ważną rolę odegrała kat.
myśl filoz.: tomizm reprezentował E. —» Gilson, a personalizm
- J. —> Maritain oraz E. —> Mounier, założyciel czasopisma
—» „ E s p r i t " (1932), który postulował połączenie rewolucji
społ. z mor., stawiając jednocześnie problem prawomocności
władzy; egzystenejalizm do myśli kat. wprowadził
G. -> Marcel.

W latach II wojny świat, powstał słynny poemat Eluarda
Liberté (P 1942), powieść Rogera Vaillanda (1907-65) Drôle
de jeu (P 1945; Dziwna zabawa, Wwa 1948) i zbiór opowiadań
Vercorsa (ur. 1902) - Le silence de la mer (P 1942; Milczenie
morza i inne opowiadania, Wwa 1956).

Po wojnie dominującym
kierunkiem filoz., mającym źródła w poprzednim okresie,
był —> egzystencjalizm, którego podstawowe założenia
rozwinął LP. —> Sartre w utworze L'Etre et le Néant (P
1943); wybitnym pisarzem tego kręgu był A. —» Camus.

Z
egzystencj alizmem związany był również kontynuator myśli
E. Husserla Maurice Merleau-Ponty (1908-61); w nurcie twórczości
kat. znajdują się też dzieła S. —» Weil, łączącej doświadczenie
rei. ze społ. kwestiami współcz. świata - L'enracinement
(P 1950; Zakorzenienie, Kr 1961), La pesanteur et
la grâce (P 1947; Świadomość nadprzyrodzona, Wwa 1965).
Najważniejszym zjawiskiem w historii powojennego dramatu
było pojawienie się w latach 50-tych tzw. „teatru absurdu",
kontynuującego problematykę sztuk S a r t r e ' a i Camusa w formie
kwestionującej tradycyjną technikę, której w różnym
stopniu hołdowali nadal Cocteau, Jean Anouilh (1910-87),
autor L'invitation au château (P 1947) i L'alouette (P 1953),
Henry de Montherlant (1896-1972) - La reine morte (P 1942;
Martwa królowa, Dialog 9(1964) z. 10, 34-66) i Le maître
de Santiago (P 1948), Jacques Audiberti (1899-1965) - Le
mal court (P 1947), L'Effet Glapion (P 1959) i Cavalier seul
(P 1965). Awangardową dramaturgię t e a t r u absurdu (podejmującego
temat tragizmu kondycji ludzkiej) stanowią dzieła
Eugène Ionesco (ur. 1912), autora La cantatrice chauve
(P 1950), La leçon (P 1951), Les chaises (P 1952), Le rhinocéros
(P 1959), Jeux de massacre (P 1970; Łysa śpiewaczka,
Lekcja, Krzesła, Nosorożec, Gra w zabijanego, w: Teatr
I-II, Wwa 1967), Samuela Becketta (ur. 1906) - En attendant
Godot (P 1953; Czekając na Godota, w: Teatr, Wwa 1973,
5-131), Fin de partie (P 1957; Końcówka, w: Teatr, Wwa
1973, 133-196) i Jeana Geneta (1910-86), autora Les bonnes
(P 1947), Haute surveillance (P 1949), Les Nègres (P 1959),
Les paravents (P 1961; Pokojówki, Ścisły nadzór, Murzyni,
Parawany, w: Teatr, Wwa 1970).

Wśród dramaturgów okresu powojennego wyróżniają się:
Arthur Adamov (1908-70), autor Le Professeur Taranne
(P 1951), Le Ping-Pong (P 1954) i René de Obaldia (ur.
1918), twórca Génousie (P 1960) oraz Du vent dans les branches
de sassafras (P 1965); znaczący twórcy życia teatralnego
to także J e a n Vilar (1912-71) i J e a n Louis B a r r a u l t (ur. 1910).

W okresie powojennym kontynuowany był nurt powieści
kat. (Mauriac, Bernanos, Green); pojawiła się też twórczość
pisarzy tradycjonalistów - Hervé Bažina (ur. 1911),
Henri Troyata (ur. 1911), Henri Bosco (1888-1976), a także
nawiązujących do nurtu nadrealistycznego - Julien Gracqa
(ur. 1910), A n d r é Pieyre de Mandiarguesa (ur. 1909); próby
odnowienia gatunku podjął Boris Vian (1920-59) w L'écume
des jours (P 1947) oraz L'automne à Pékin (P 1947;
Jesień w Pekinie, Wwa 1974). Nouveau roman, rezygnującą
z tradycyjnej jasności fabularnej, propagującą autoanalityczną
otwartość formalną, tworzą - psychologizująca
Nathalie Sarraute (ur. 1902), autorka Portrait d'un
inconnu (P 1947; Portret nieznajomego, Wwa 1959), Le
planétarium (P 1959) oraz zwolennik metody fenomenologicznej
Alain Robbe-Grillet (ur. 1922), autor Les gommes
(P 1953; Gumy, Wwa 1959), La jalousie (P 1957; Żaluzja,
Wwa 1975), Dans le labyrinthe (P 1959), La maison de rendez-
vous (P 1965; Dom schadzek, Wwa 1967), Michel Butor
(ur. 1926), autor L'Emploi du temps (1956; Odmiany czasu,
Wwa 1958), La modification (P 1957; Przemiana, Wwa 1960),
a także Claude Simon (ur. 1913) - La route des Flandres (P
1960), La bataille de Pharsale (P 1969).

Do tego pisarstwa zbliżona jest twórczość Roberta Pingeta (ur. 1919), m.in.
Graal Flibuste (P 1956), Marguerite Duras (ur. 1914) - Le
square (P 1955), Moderato Cantabile (P 1958), jak i kat. pisarza
Jeana Cayrola (ur. 1911) - Les corps étrangers (P 1959;
Obce ciała, Wwa 1973).

Powieść hist, uprawiają Marguerite
Yourcenar (ur. 1903) - Mémoires d'Hadrien (P 1951; Pamiętnik
Hadriana, Wwa 1961), L'oeuvre au noir (P 1968:
Kamień filozoficzny, Wwa 1970) i Jean d'Ormesson (ur.
1925) - La gioire de l'empire (P 1971; Chwała cesarstwa,
Wwa 1975). Wyróżniającym się zjawiskiem we współcz. literaturze
franc, jest pisarstwo Michela T o u r n i e r a (ur. 1924) -
Vendredi ou les limbes du Pacifique (P 1967; Piętaszek, czyli
otchłanie Pacyfiku, Wwa 1977), Le roi des Aulnes (P 1970).

Do najwybitniejszych poetów okresu powojennego, oprócz
Eluarda, Aragona, Saint-John Perse'a i Jouve'a zalicza się
również Jacques Préverta (1900-77), autora Paroles (P 1946),
Henri Michaux (ur. 1899) - Plume (P 1938; Piórko, Wwa
1966), Francis Ponge'a (ur. 1899) - Proêmes (P 1948; Proematy,
w: Utwory wybrane, Wwa 1969, 43-63), Le grand
recueil (P 1961), Le nouveau recueil (P 1967), René Chara
ur. 1907) - Seuls demeurent (P 1945), Commune présence
P 1964; Wspólna obecność, Wwa 1972), Eugène Guillevica
(ur. 1907) - Sphère (P 1963), Max Pol Foucheta (1913-81)
oraz kat. poetów Patrice de la Tour du Pin (1911-75) - Somme
de poésie (P 1946) i Pierre Emmanuela (ur. 1916) -
Babel (1952), Evangéliaire (P 1961).

 

H. Brémond, Histoire littéraire du sentiment religieux en F. I-XII, P 1916-36, 1968; P. Hazard, La crise de la conscience européenne (1680-1715) I-III, P 1935 (Kryzys świadomości europejskiej 1680-1715, Wwa 1974); tenże, La pensée européenne au XVIII''""' siècle de Montesquieu à Lessing I-III, P 1946 (Myśl europejska w XVIII wieku. Od Monteskiusza do Lessinga, Wwa 1972); R. Lalou, Histoire de la littérature française contemporaine (de 1870 à nos jours) I-II, P 1953; J. Nathan, Histoire de la littérature contemporaine. P 1954; Histoire des littératures III. Littératures françaises, connexes et marginales. P 1958; E. Bouvier. Les lettres françaises au XXe siècle, P 1962; P.H. Simon. Histoire de la littérature française au XXe siècle, 1900-1950 I-II, P 1963; Littérature française Ml. P 1967. 1978 (Literatura francuska I-II, Wwa 1974, 1980); J. Bersa ni, M. Autrand, J. Lecarme, B. Vercier, La littérature en F. de 1945 à ¡968, P 1970; Littérature française I-XVI, P 1970-78; P. Abraham, R. Desné, Manuel d'histoire littéraire de la F. I-V, P 1971-77; B. Vercier, J. Lecarme, La littérature en F. depuis ¡968, P 1982; J.P. de Beaumarchais, D. Couty, A. Ray, Dictionnaire des littératures de langue française I-III. P 1984; J.P. Jossua, Pour une histoire religieuse de l'expérience littéraire, P 1985; Dictionnaire d'histoire thématique et technique des littératures I-II, P 1985-86.

Podobne prace

Do góry