Ocena brak

FRANCJA, République Française, Republika Francuska - KOŚCIÓŁ KATOLICKI

Autor /Trofim Dodano /30.09.2012

A. STAROŻYTNOŚĆ - Teryt
o r i um dzisiejszej F. od VII w. prz.Chr. zamieszkiwali przybyli
ze wsch. —> Celtowie (I), rozbici na wiele państw plemiennych;
tereny celtyckich plemion Galów, podbite 58-51
prz.Chr. przez Cezara, weszły w skład państwa rzym. j a k o
—» Galia, w której nastąpiła szybka romanizacja, a nast.
stopniowa chrystianizacja.

B. ŚREDNIOWIECZE - W okresie wędrówek ludów (-* Europa
I 3) w Galii usytuowały się różne plemiona germ. (—»
G e r m a n i e ) : Wizygoci osiedlili się 416 w Akwitanii, Burgiindowie w latach 40-tych V w. stworzyli państwo w pd.-wsch.
Galii, w Bretanii osiedlili się celtyccy Brytowie; plemiona
t e , uznając zwierzchnictwo Rzymu, j a k o jego sprzymierzeńcy,
odparli pod dowództwem Aecjusza najazd Hunów (451).

Po ustabilizowaniu się sytuacji polit, na pn.-wsch. terytoriach
Galii znalazło się najmocniejsze z plemion frankijskich -
Frankowie Saliccy; ich wódz —> Chlodwig zjednoczy! państwo
Franków (—* Frankowie), z którego po traktacie podziałowym
w Verdun (843), wyłoniła się F. (Królestwo F r a n c . ) j a k o
część dziedzictwa 7-* Karola Wielkiego przynależna do jego
wnuka —* Karola II Łysego (pierwszego króla F . ) .

Władza
król. pozostawała w jedności z Kościołem, zwł. od panowania
Karola Wielkiego, który świadom chrzęść, charakteru godności
ces. ingerował w życie Kościoła, wprowadzając doń
liturgię rzym.; dbał też o właściwe obsadzanie bpstw i opactw
oraz akcję ewangelizacyjną na podbitych terenach. Po wygaśnięciu
dynastii Karolingów wielcy wasale oddali tron
987 Hugonowi Kapetowi, założycielowi dynastii Kapetyngów
(panującej w linii prostej do 1328, w liniach bocznych Walezjuszy
do 1589 i Burbonów do 1848). Programem polit,
pierwszych Kapetyngów było wzmocnienie władzy król.,
zjednoczenie państwa (od poł. IX w. F. uległa rozbiciu feudalnemu,
w X w. liczyła 30 księstw i hrabstw, które przekształcały
się w samoistne jednostki polit.) i zapewnienie
dziedziczności t r o n u ; cele te realizowali z pomocą Kościoła.

Rozbicie polit, wytworzyło dla Kościoła franc, wyjątkową
sytuację: większość bpstw i opactw stała się własnością prywatną
(m.in. w XI w. na 77 bpstw, 27 należało do rodziny
k r ó l . ) , co uniemożliwiało Kościołowi swobodne ich obsadzanie.
Jeszcze bardziej zależne od władzy świeckiej było
duchowieństwo niższe; władcy świeccy mianowali proboszczów,
nie troszcząc się o ich wykształcenie. Z drugiej strony
brak silnej centr, władzy państw, sprzyjał wzrostowi prestiżu
Kościoła i powstawaniu silnych prądów reformistycznych. Już
w IX w. F. pokryta była gęstą siecią parafii, rozwijającą się
w X i XI w., tak że prawie każda wieś miała własny kościół;
dzięki temu szybko postępowała chrystianizacja społeczeństwa.

Duże znaczenie dla reformy życia zak. i ogólnokośc.
(nie tylko dla Kościoła we F.) miały klasztory benedyktyńskie
w —> Cluny i —» Brogne. U podstaw reformy leżało bezpośrednie
uzależnienie opactwa w Cluny od Stolicy Apost.;
dzięki wpływom ośrodka kluniackiego pd. F. stała się od
Xl w. bardziej podatna na przyjęcie —* gregoriańskiej reformy;
jej wprowadzenie powierzono przybyłemu 1075 do F.
legatowi pap. Hugonowi z Die, który przede wszystkim
zwrócił uwagę na odpowiedni sklad episkopatu. Gdy król
Filip I (1060-1108) wbrew ideom tej reformy stosował —>
symonię i —» inwestyturę, pap. Grzegorz VII zagroził mu
1074 i n t e r d y k t em i klątwą, a 1095 pap. Urban II (za porzucenie
prawowitej żony Berty i poślubienie Bertrady z Montfortu)
ekskomunikował go, co potwierdził 1100 pap. Paschalis
II, który jednak po ukorzeniu się króla uwolnił go
1104 od kar kościelnych. Na mocy umowy zawartej 1107
Filip I zgodził się na wolne wybory bpów, w zamian za prawo
wskazywania kandydata do bpstwa, zaś nowo wybrany bp
składał monarsze przysięgę wierności. Ważną rolę w uregulowaniu
tej kwestii miały poglądy kanonisty —» Iwona z
C h a r t r e s , rozróżniającego urząd bpa od posiadłości bpstwa.

Życie kośc. we F. w XI i XII w. wykazywało dużą żywotność;
odbyło się tu wiele synodów kośc. (niektóre z udziałem
papieży). F. stała się kolebką nowej formy życia zak. nastawionego
na kontemplację, pracę fiz. i ucieczkę od świata;
powstali tu m.in. —> kartuzi (1084 —» C h a r t r e u s e k. Grenoble),
—* cystersi (1098 —* Cîteaux), premonstratensi, czyli
—» n o r b e r t a n i e (1120 —> P r é m o n t r é ) ; stąd wyszła inicjatywa
założenia —» rycerskich zakonów dla obrony Ziemi Świętej.

W —» krzyżowych wyprawach do Ziemi Świętej (zainicjowanych
1095 przez pap. Urbana II na synodzie w —> Clermont)
rycerstwo franc, odegrało wiodącą rolę (niejednokrotnie
brali w nich udział królowie f r a n c ) .

W dziedzinie społ. działalności Kościoła franc, podkreślić należy powołanie
1031 (synod w Limoges) instytucji —> pokoju Bożego (treuga
Dei, rozciągniętej w XII w. na in. kraje c h r z ę ś ć ) w celu
zachowania pokoju i wewn. bezpieczeństwa. Pod wpływem
reformy gregoriańskiej kształtowała się nowa pobożność
0 charakterze subiektywnym i personalnym, zorientowana
na rozważanie męki Pańskiej (mistyka uprawiana przez —*
Bernarda z Clairvaux).

W życiu rei. wiernych ważną rolę odgrywały
dynamicznie rozwijające się bractwa (—» bractwo
kościelne) i stow, kościelne. W pracy duszpast. zwracano
uwagę na rolę rodziny w rei. wychowaniu dzieci (metropolita
Tours Hildebert, zm. 1133) i na głoszenie kazań stanowych
(—> Alanus ab Insulis). Rozkwit życia rei. i kultury
c h r z ę ś ć wysunęły F. na czołowe miejsce wśród chrzęść
krajów Zachodu. W X i XI w. wśród szkół katedralnych
wyróżniały się m.in. —» Reims i —* C h a r t r e s ; w X I I w. ważne
znaczenie dla rozwoju —» scholastyki miała paryska szkoła
teol.-mist, i —» wiktorynów. We F. w tym okresie powstały
pierwsze uniw.: —* Sorbona, k t ó r a od XIII w. stała się najsłynniejszą
uczelnią świata c h r z ę ś ć (zwł. w zakresie teologii
i filozofii), uniw. w Tuluzie, eryg. 1244 przez pap. Innocentego
IV, i w Montpellier, eryg. 1289 przez p a p . Mikołaja IV.
F. była w XII w. kolebką —> gotyku, ojczyzną wielu świętych
i uczonych, którzy mieli wpływ na rozwój scholastyki i życia
ogólnokościelnego.

Ważnym problemem dla Kościoła franc, były w poł.
XII w., rozwijające się głównie na pd. kraju, herezje lud.
—» katarów i —» wałdensów, przeciw którym wystąpił m.in.
B e r n a r d z Clairvaux i z którymi prowadzono od końca XII w.
także walki zbrojne; w celu ich nawracania (przez nauczanie)
powstał zakon —* dominikanów (1216), którego akcję
wspierali również franciszkanie; błędy doktrynalne katarów
przyczyniły się do powstania —* inkwizycji kościelnej.

Za panowania królów Ludwika VI (1108-37) i Ludwika
VII (1137-80) stosunki pomiędzy Kościołem a państwem na
ogół układały się dobrze; na politykę kośc. obydwu panujących
wywierał wpływ Suger, opat z klasztoru Saint-Denis
k. Paryża; król Ludwik VII poparł pap. Aleksandra III w
czasie jego zatargów z ces. —> Fryderykiem I Barbarossa,
udzielił też schronienia abpowi Canterbury Tomaszowi
Becketowi, prześladowanemu przez króla ang. Henryka II.
Poważniejsze zatargi Kościoła z państwem nastąpiły za panowania
króla Filipa II Augusta (1180-1223) z powodu
naruszenia przez niego małż. prawa kośc. i obciążenia
świadczeniami kościelnych posiadłości.

Politykę profrancuską Stolicy Apost. zapoczątkował
(Francuz z pochodzenia) pap. Urban IV (1261-64), który
oddał koronę Neapolu Karolowi I Andegaweńskiemu, bratu
Ludwika IX, a do grona kard. powoływał przede wszystkim
Francuzów; kontynuowali ją jego następcy również franc,
pochodzenia: Klemens IV (1265-68), Innocenty V (1276)
i Marcin IV (1281-85). W Lyonie odbyły się 2 sobory powsz.
(I i II Sobór —» Lyoński). Papiestwo stopniowo uzależniało
się od F.; do napięcia pomiędzy F. a Stolicą Apost. doszło
za panowania króla —> Filipa IV Pięknego (1285-1314)
i pap. —» Bonifacego VIII z powodu absolutystycznych
rządów króla (—» absolutyzm 4); kierowany chęcią zagarnięcia
bogactw Filip IV skasował zak. —» templariuszy (rozwiązany
1312 przez p a p . Klemensa V, mimo iż Sobór w Vienne
1311-12 stanął w obronie zakonników). W okresie —»
awiniońskiej niewoli papieży Kościół popierał monarchię
franc, w konfliktach z Niemcami i Anglią (wojna 100-letnia
1337-1453); nastąpiła rozbudowa organizacji kośc. we F.
(utworzono nową metropolię w Tuluzie i 17 bpstw), powstały
uniw. - w Awinionie (1303), Cahors (1331) i G r e n o b l e (1339).

Pod naciskiem kardynałów franc, (stanowili większość w
kolegium) unieważniono wybór pap. Urbana VI, a p o w o ł a n o
antypap. Klemensa VII, co wywołało —* schizmę zachodnią
(1378-1417); w okresie tym antypap. nadal rezydowali w
Awinionie, a F. podlegała ich obediencji; królowie F. decydowali o tym, kto jest prawowitym papieżem, wprowadzili
też placetům regium na ogłaszanie bulli papieskich. Król
Karol VI zarządził 1385 rozdawanie beneficjów kośc. przez
panującego i odtąd zaczęto przyjmować apelację od sądów
kośc. do sądów państw.; wyraźnym p r z y k ł a d em podporządkowania
Kościoła franc, państwu było rozporządzenie Karola
VI z 1398, wypowiadające w imieniu całego duchowieństwa
franc, posłuszeństwo antypap. —» Benedyktowi XIII
(1401 król nakazał ponowne j e go uznanie).

Od 2. poł. X I V w. Paryż był ośrodkiem —» koncyliaryzmu,
reprezentowanego przez Sorbonę (m.in. przez jej kanclerza
J. —* Gersona i kard. Piotra z Ailly, którzy odegrali czołową
rolę na Soborze Konstancjańskim). Synod plenarny 1406
w Paryżu (przy uczestnictwie profesorów Sorbony) zadecydował
o zwołaniu soboru powsz. z udziałem obydwu obediencji
w celu przezwyciężenia schizmy; powołując się na
dawne przywileje Kościoła f r a n c , synod przyznał królowi
prawo rozdawania beneficjów kośc. i uznał wyższość soboru
nad papieżem. Uchwały tegoż synodu, zatwierdzone 1407
przez króla Karola VI, dały początek —» gallikanizmowi;
1418 doszło do zawarcia k o n k o r d a t u między Stolicą Apost.
a F., uzupełnionego 1426 umową w Genazzano, regulującą
sprawę obsadzania wyższych urzędów kościelnych.
Przedstawiciele Kościoła franc, odegrali wiodącą rolę
w obradach Soboru —» Bazylejskiego (kontynuowanego
1437-49 jako schizmatycki pod przewodnictwem metropolity
z Arles kard. —» Ludwika Alemana). Dalszy wzrost tendencji
nacjonalistyczno-autonomicznych we F. znalazł wyraz
w uchwałach synodów nar. w Bourges, zwołanych 1433 i 1438
przez króla Karola VII, który zatwierdził uchwały tych
synodów i 1438 ogłosił —»• Sankcję pragmatyczną jako prawo
państw, (m.in. przyjęto pogląd o wyższości soboru nad papieżem,
król miał decydować o obsadzaniu beneficjów we F . ,
dopuszczono też możność apelacji od sądów kośc. do parlamentu);
1439 sankcję zatwierdził parlament, a 1460 p o p a r ł a
ją Sorbona.

W ten sposób Kościół we F. został uzależniony
od państwa, co doprowadziło do konfliktu ze Stolicą Apost.;
podjęte 1461 negocjacje przez Stolicę Apost. z królem
Ludwikiem XI nie przyniosły rozwiązania. Król od 1467
zmienił swe stanowisko co do Sankcji pragmatycznej, ale
spotkał się z o p o r em Sorbony i parlamentu. Król Ludwik XII
(1498-1515), uznający początkowo prawa Stolicy Apost.,
zwołał j e d n a k 1510 zgrom, duchowieństwa franc, do Tours,
które odnowiło najbardziej skrajne „wolności gallikańskie";
w porozumieniu z ces. Maksymilianem I polecił on zbuntowanym
kard. zwołać sobór powsz. do Pizy (1511); gdy pap.
Juliusz II zwołał 1512 Sobór Later. V w Rzymie, na którym
odrzucono Sankcję pragmatyczną, Ludwik XII, osłabiony
porażkami w wojnie wł., ogłosił 1513 przystąpienie Kościoła
franc do Soboru Later.; dalsze rokowania ze Stolicą Apost.,
kontynuowane przez króla —» Franciszka I, doprowadziły do
zawarcia konkordatu w Bolonii (1516), który uchylił Sankcję
pragmatyczną i podkreślił prawa prymacjalne Stolicy Apost.;
w zamian za te ustępstwa konkordat zniósł kan. wybory
bpów i opatów, a prawo nominacji oddawał królowi.

Oprócz tendencji gallikańskich we F. tego okresu zaznaczyły
się dążenia do reformy k o ś c ; kierunek ten reprezentowali
m.in. misjonarz i kaznodzieja lud. —» Wincenty Ferrer,
reformatorka żeńskich zakonów franciszkańskich —* Roleta
(zm. 1457), apostoł modlitwy różańcowej —> Alanus de
Rupe (zm. 1475), założycielka zakonu —» annuncjatek (2),
córka króla Ludwika XI, Joanna z Valois (zm. 1505), mnich
Jean van Standonck (zm. 1504), który opracował ogólny
plan reformy życia i dyscypliny duchowieństwa (reformą
zakonów zajmował się m.in. J. Busch).

Do programu reformistycznego
włączyły się również synody; zagadnieniom
dyscypliny i życia k o ś c , reformy życia duchowieństwa,
klasztorów, usprawnienia duszpasterstwa par., a zwł. obowiązku
rezydencji poświęcone były synody w Bourges (1438),
Sens (1485) i Tours (1493); ważną rolę w dziejach polit. F. odegrała w tym czasie —* Joanna d'Arc, spalona na stosie
1431 przez Anglików (kanonizowana 1920).

 

P. Imbart de la Tour, Les origines de la réforme I-IV, P 1905-35, 1944-482; O. Dobiache Rojdestvensky, La vie paroissiale en F. au XIIIe siècle d'après les actes paroissiaux, P 1911; G. Mollai, Les papes d'Avignon, 1305-1378, P 1912, 1964 ; J. Ebersolt, Orient et Occident. Recherches sur les influences byzantines et orientales en F. avant et pendant les croisades, P 1929, 1954 ; J.F. Lemarignier. Etude sur les privilèges d'exemption et de juridiction ecclésiastique des abbayes normandes des origines à 1140, P 1938; P.E. Schramm, Der König von Frankreich. Das Wesen der Monarchie vom 9.-16. Jahrhundert I-II, Wei 1939; E. Amann, A. Dumas, L'Eglise au pouvoir des laïques (888-1057), P 1948; A. Fliehe, La réforme grégorienne et la reconquête chrétienne (1057-1123), P 1950; K. Hallinger. Gorze-Kluny. Studien zu den monastischcn Lebensformen und Gegensätzen im Hochmittelalter I-II, R 1950-51; R. Aubenas. R. Ricard, L'Eglise et la renaissance (1449-1517), P 1951; P. Alphandéry, A. Dupront, La chrétienté et l'idée de croisade I-II, P 1954-59; J. Le Goff, Les intellectuels au moyen-âge, P 1957; M. Pacaut, Louis VII et les élections episcopales dans le royaume de F., P 1957; G. Duby, R. Mandrou, Histoire de la civilisation française I-II, P 1958, 19682 (Historia kultury francuskiej wiek X-XX, Wwa 1965, 19672); B. Bligny, L'Eglise et les ordres religieux dans le royaume de Bourgogne aux XL' et XIIe siècles, Grenoble 1960; R.W. Emery, The Friars in Medieval F. A Catalogue of F. Mendicant Convents, 1200-1550. NY 1961; F. Simone, // Rinascimento. Studi e ricerche francese, Tn 1961; E. Delaruelle, E.R. Labande, P. Ourliac, L'Eglise au temps du Grand Schisme et de la crise conciliuire 1378-1449 I-II, P 1962-64; A. Latreille. J.R. Palanque, E. Delaruelle, R. Rémond, Histoire du catholicisme en F. I-II, P 1963; P. Adam, La vie paroissiale en F. au XIVe siècle, P 1964; R. Nelli, Le phénomène cathare. Perspectives philosophiques, morales et iconographiques, Ts 1964; Entretiens sur la renaissance du XIIe siècle, P 1965; P. Glorieux, Aux origines de la Sorbonne I-II, P 1965-66; Ch. Thouzellier, Calharisme et val déisme en Languedoc à la fin du XIIe et au début du XIIIe siècle. P 1965. 1969; J. Favier, Les finances pontificales à l'époque du Grand Schisme d'Occident, 1378-1409. P 1966; Histoire des diocèses de F., I-XVI, P 1967-83; Hérésies et sociétés dans l'Europe pré-industrielle, Xf-XVIIF siècles, P 1968; L. Milis. L'ordre des chanoines réguliers d'Arrouaise, Bg 1969; L. Febvre, Philippe II et la Franche-Comté. Etude d'histoire politique, religieuse et sociale, P 1970, 1985; F. Rapp, L'Eglise et la vie religieuse en Occident à la fin du moyen-âge, P 1971; Les évêques, les clercs et le roi (1250-1300). Ts 1972; L. Boisset, Un concile provincial au XIIIe siècle, Vienne 1289. Eglise locale et société. P 1973; E. Magnou-Nortier, La société laïque et l'Eglise dans la province ecclésiastique de Narbonne (Je la fin du VIIIe à la fin du XIe siècle. Ts 1974; P. Sigal, Les marcheurs de Dieu. Pèlerinages et pèlerins du moyen-âge. P 1974; L. Cailler, La papauté d'Avignon et l'Eglise de F. La politique beneficiale du pape Jean XXII (1316-1334), P 1975; E. Delaruelle, La piété populaire au moyen-âge, Ts 1975; Cahiers de Fanjeaux 10(1975) 7-398; J. Longère. Oeuvres oratoires de maîtres parisiens au XIIe siècle I-II, P 1975; J.L. Gazzaniga, L'Eglise du midi. A la fin du règne de Charles VII (1444-1461) d'après la jurisprudence du parlement de Toulouse, P 1976; H. Martin, Les ordres mendiants en Bretagne (vers 1230 - vers 1530), P 1976; M. Zink, La prédication en langue romane, avant 1300, P 1976; J. Becquet, La paroisse en F. aux XIe et XIIe siècles, w; Le istituzioni ecclesiastiche della Societas Christiana dei secoli XF'-XIF'. Diocesi, pievi e parrocchie. Mi 1977, 199-229; J. Châtillon, La crise de l'Eglise aux XIe et XIIe siècles et les origines des grandes fédérations canoniales, RAM 53(1977) 3-45; J. Favier, DHGE XVIIÍ 32-51; Genèse et débuts du Grand Schisme d'Occident (1362-1394). Colloque (Avignon 25-26 septembre 1978). P 1978; V. Honemann, Die „Episiula ad fratres de Monte Dei" des Wilhelm von Saint-Thierry, Mn 1978; C.B. Bouchard, Spirituality and Administration. The Role of the Bishop in 12lh Century Auxerre, C 1979; E. Griffe, Les débuts de l'aventure cathare en Languedoc IV. Le Languedoc cathare et l'inquisition (1229-1329), P 1980; P. Pierrard. Les papes et la F. Vingt siècles d'histoire commune, P 1981; Aspects du monachisme en Normandie (IVe-XVIIIe siècles). Actes du Colloque Scientifique de l'Année des Abbayes Normandes" Caen, 18-20 X 1979, P 1982; La F. de Philippe Auguste. Colloque International du CNRS 29 IX - 4 X 1980, P 1982; C. Albert-Samuel, B. Moreau, S. Postel-Lecocq, Bibliographie annuelle de l'histoire de F. du Ve siècle à 1958. Année 1983, P 1984; J. Blum, Les cathares, P 1985; F. Autrand, Charles VI, P 1986.

 

C. OKRES NOWOŻYTNY - był kształtowany przez reformację
luterańską i kalwińską (1) oraz reformę kat. (2); ograniczenia,
trudności i prześladowania przeżywał Kościół w okresie
rewolucji i w czasach napoleońskich (3).

1. R e f o r m a c j a we F. wypływała z dążności do reformy
Kościoła, a drogę jej torowali, podobnie jak w in.
krajach Europy, humaniści (m.in. J. —» Faber Stapulensis).
W początkowym okresie pojawiały się pojedyncze ogniska
—» luteranizmu, które jednak nie ujawniały chęci zrywania
z Kościołem. Od 1519 zaczęły przenikać do F . , szczególnie do
Paryża, książki luterańskie wywierając silny wpływ na środowisko
kat.; 1521 Sorbona potępiła doktrynę M. Lutra.

Po Paryżu ośrodki luteranizmu powstały w Meaux, Lyonie
i G r e n o b l e ; 1523 synod diec. w Meaux potępił błędy Lutra.
W Lyonie Aimé Maigret OP głosił 1524 otwarty bunt przeciw
instytucjom kośc. (podobne poglądy szerzył Piotr z
Sébiville OFM); do 1525 pojawiły się ogniska luteranizmu
w Bordeaux, Bourges, Alençon i Séez. W 1525-40 luteranizm
szybko rozprzestrzenił się we F . , obejmując wszystkie
prowincje oprócz Bretanii i Owernii; docierał najpierw do miast, a nast. do ludności wiejskiej. Ruch ten rzadko łączył
się jednak z wrzeniem społ., z wyjątkiem Meaux i Lyonu,
gdzie 1529 wybuchły silne rozruchy biedoty miejskiej, znane
j a k o grande rébellion. Po gwałtownym zrywie (1525) działalność
luterán ograniczała się do rozpowszechniania książek
luterańskich, niszczenia posągów i obrazów, odosobnionych
wystąpień przeciw postom i przepisom Kościoła; ekstremiści
luterańscy w nocy z 17 na 18 X 1534 umieścili na ulicach
Paryża, Orleanu, Tours, Rouen, Blois, a nawet na drzwiach
król. komnat w Amboise plakaty nawołujące do przeciwstawienia
się kat. obrzędom mszy; niszczono też w kościołach
tablice z kat. modlitwami; nie mając jednak wybitnych
przywódców, reformacja była w oczach opinii pubi, obcym
tworem, wywodzącym się z Niemiec.

Reformacja we F. była związana z działalnością G. —»
Farela, a przede wszystkim J. —» Kalwina, który narzucił jej
własną doktrynę; służyło temu rozpowszechnione po całej
F. Christianae religionis institutio (G 1539), Katechizm i kolejne
wydania Biblii; mimo wzrostu prześladowania innowierców
nastąpiło 1538-47 szybkie rozprzestrzenienie się —*
kalwinizmu; formę zorganizowaną przybrały prześladowania
d o p i e r o 1538, najpierw w kilku prowincjach (np. Sabaudii
i Langwedocji), potem poprzez edykty obowiązujące na terenie
całego kraju.

Pierwszy z nich ukazał się 1539 i miał na
celu oczyszczenie całego królestwa z „fałszywych, szatańskich
błędów" Lutra i jego wspólników; większe znaczenie
miał edykt z Fontainebleau (1540), stanowiący przejaw
roszczeń ówczesnych panujących do przejęcia w swe ręce
spraw k o ś c ; edykt ten poddawał herezje pod sądy parlamentów,
czyli trybunałów król., a urzędnikom miejscowym
powierzał ściganie heretyków (trybunały kośc. zachowały
swą niezależność tylko w odniesieniu do duchownych, mających
święcenia k a p ł . ) ; 1543 Sorbona opublikowała wykaz
dogmatów zawierający 29 artykułów (po zatwierdzeniu przez
króla Franciszka I stały się oficjalnym tekstem, na którym
o p i e r a n o się w procesach o herezję).

Panowanie króla Henryka II (1547-59) nie było pomyślne
dla frane, kalwinistów, zw. we F. od 1550 —> hugenotami;
nowy edykt z 1549 odwoływał rozporządzenie z Fontainebleau
i odbierał parlamentom prawo sądzenia heretyków,
przekazując je trybunałom k o ś c ; jedynie w przypadku buntu
miano sądom duch. przydzielać sędziów król., j a k o właściwą
instancję w tego rodzaju sprawach. Zarządzenia te
potwierdzał edykt z Châteaubriant (1551), mający na celu
koordynację wszelkich środków podjętych dla obrony wiary;
edykt wyd. 1557 w Compiègne nakazywał stosowanie kary
śmierci wobec wszystkich, którym dowiedziono herezję,
a opublikowany 1559 edykt w Ecouen mówił o wyszukiwaniu
i karaniu heretyków; mimo tych akcji reformacja umocniła
się za panowania Henryka II. Protestanci franc, w tym
okresie wzrośli liczebnie i wzmocnili swą organizację, czego
ukoronowaniem byt nar. synod kalwiński w Paryżu (1559),
który zgromadził przedstawicieli 12 wielkich ośrodków
i zatwierdził, w formie wyznania wiary ujętego w 40 art.,
istotę religii reformowanej jako tzw. Confessio Gallicana
Confessio z La Rochelle) i kalwiński ustrój Kościoła
—* ewangelickoreformowany Kościół); ok. 1560 Kościół
reformowany we F. był zorganizowany w 2150 gmin (zwt.
na pd. kraju); do kalwinizmu przyznawało się wiele rodzin
szlacheckich, a wśród nich boczna linia Burbonów wraz z
tytuł, królem Nawarry Antonim i jego bratem księciem
Ludwikiem I Kondeuszem.

Reformacja (a w ślad za nią i kontrreformacja) przybrała
na sile 1561-98. Potężne obozy o charakterze polit.-rei.
przyczyniły się do krwawych wojen rei., którym początek
dali kalwiniści: 1559-60 zorganizowali oni spisek w —» Amboise,
mający na celu zamordowanie przywódców obozu kat.
i przejęcie władzy; spisek wykryto, część spiskowców stracono,
a obóz kat. skupiony wokół domu —> Gwizjuszów
umocnił swe rządy w kraju; 1560 król Franciszek II ogłosił w Amboise pierwszy oficjalny edykt amnestyjny dla hugenotów;
unieważniał on edykt z Ecouen, wzywał protestantów
do powrotu do Kościoła kat. i podkreślał, że jedynie predykanci
i spiskowcy będą odpowiadali przed sądami królewskimi.

Za panowania króla Karola IX (1560-74) doszło do następnych
wystąpień reformacyjnych i kontrreformacyjnych;
wzrost wpływów i sił protest, zadecydował o wydaniu edyktu
styczniowego 1562 „o najwłaściwszych sposobach uśmierzania
buntów i zamieszek z racji religii"; podobnie do poprzednich
edyktów był on zarządzeniem tymczasowym
(obowiązującym do zakończenia Soboru Tryd.); edykt zakazywał
w miastach wszelkich kultowych zebrań protestantów,
zezwalając jednocześnie na ich odbywanie w porze
dziennej poza obrębem miast; ważnym szczegółem tego
edyktu było urzędowe zatwierdzenie zorganizowanych
wyznań reformowanych. Nowy edykt, wyd. 1563 w Amboise
po zakończeniu wojny rei., zapewniał szlachcie kalwińskiej
swobodne wykonywanie praktyk rei., a mieszczaństwu
budowę świątyń i kult pubi, w każdym okręgu adm. z wyj
ą t k i em Paryża. Mimo początkowego respektowania postanowień
tego edyktu narastało niezadowolenie wśród katolików
i hugenotów, które przerodziło się w wojnę ret. trwającą
1567-77, przerywaną okresami spokoju.

Edykt z Saint-
-Germain (1570) zapewniał hugenotom dostęp do uniw.,
szkół i szpitali oraz przyznawał im miasta warowne - La
Rochelle, Cognac, La Charité, Montauban. Zaostrzenie
konfliktu zostało spowodowane przez pogrom hugenotów w
—> Bartłomieja św. noc (24 III 1572); na mocy p o k o j u z Beaulieu
1576, król Henryk III potwierdzał poprzednie ustępstwa
na rzecz hugenotów, dopuszczał ich do sprawowania urzędów
p u b i . , wprowadzał izby mieszane (kat.-protest.) przy parlamentach
i przydzielał dodatkowo 8 miast warownych w
Langwedocji, Akwitanii, Delfinacie, Prowansji.
Wyrazem protestu przeciw ustępstwom Henryka III
byto utworzenie przez katolików Ligi, pod przywództwem
Henryka Gwizjusza, złożonej ze związków lokalnych, mających
na celu ochronę katolików przed przemocą hugenotów;
narzuciła ona królowi edykt z Poitiers (1577), na mocy
którego kat. religia stawała się jedynym dozwolonym wyznaniem
w królestwie, hugenoci zaś mieli złożyć kat. wyznanie
wiary albo pójść na wygnanie; odebrano im wszelkie
urzędy państw, i zniesiono izby mieszane przy parlamentach;
1589 Henryk III wydał w Châtellerault manifest, wzywający
wszystkich obywateli do zgody rei.; po jego śmierci
Henryk IV de Bourbon (1589-1610) w celu zjednania katolików
wyrzekł się 1593 kalwinizmu i ułożył prawne podstawy
pod rozwiązanie kwestii rei.; w wyniku rokowań z hugenotami
wydał 1598 —» Edykt nantejski, który mimo silnej
opozycji ze strony katolików był przynajmniej częściowo
przestrzegany aż do rozpoczęcia 1628 wojny z hugenotami,
tworzącymi państwo w państwie; kard. A.J. —* Richelieu
zmusił do kapitulacji ich twierdzę La Rochelle, pozbawił
przywilejów polit, i wojskowych (m.in. prawa posiadania
własnych twierdz), lecz zagwarantował im wolność wyznania
(tzw. edykt łaski 1629).

2. R e f o r m a k a t o l i c k a - Zainicjowana przez Sobór
—> Trydencki odnowa życia k o ś c , popierana przez duchowieństwo
niższe i niektórych bpów, była realizowana pomimo
—* gallikanizmu, sprzeciwu króla obawiającego się
utraty szerokich uprawnień w Kościele f r a n c , długotrwałych
wojen rei., wakansu wielu bpstw (1579 - 43 ze 140 nie miało
ordynariuszy), niskiego poziomu intelektualnego i mor.
duchowieństwa, zmniejszenia się liczby powołań kapł. i zak.
(np. w archidiec. tuluskiej 1538 było 834 kapłanów, a 1596
- 440). Klimat sprzyjający rozwojowi reformy kat. stworzyło
wielu świętych i wybitnych bpów i kapłanów, jak i mistrzów
c h r z ę ś ć pobożności. Jeden z pierwszych, bp G. du Prat
z Clermont, po powrocie z Soboru Tryd., celem umocnienia życia rei. we F., sprowadził 1549 z Hiszpanii jezuitów,
którzy kształcili młodzież ze wszystkich warstw społ: (także
z rodzin hugenockich); 1556 założyli oni pierwsze kolegium
w Billom, a już ok. 1590 istniały we F. 3 prowincje jez.
z 20 kolegiami; jezuici rozwijali akcję kazn., byli m.in. nadwornymi
kaznodziejami król. (np. E. —» Auger i L. —* Bourdaloue).
Oprócz jezuitów działali we F., przybyli z Włoch,
kapucyni jako duszpasterze wsi, faworyzowani także przez
dwór (m.in. Józef z Paryża przez kard. —> Richelieu); 1596
prow, paryska kapucynów liczyła 13 konwentów i 111 zakonników.

W wyniku sporów doktrynalnych z wyznawcami kalwinizmu
rozwijała się teol. literatura polem., reprezentowana
m.in. przez G e n t i a n a Herveta (1499-1584) i C. d' —» Espence
z Sorbony. Stare bractwa pokutnicze, powstałe w Dolnej Prowansji
(Awinion, Aix), rozkrzewiały się w całej pd. F. (Montpellier
1570, Tuluza 1576, Lyon 1577), przyczyniając się do
ożywienia pobożności. Dekrety Soboru Tryd. przyjęto na synodach
prow, i d i e c : 1564 w Reims pod przewodnictwem
kard. Karola (de Guise) z Lotaryngii (1567 założył on pierwsze
seminarium d u c h . ) , 1581 w Rouen, 1582 w Bordeaux,
1584 w Bourges, 1585 w Aix (za bpa A. Canigianiego), 1590 w
Tuluzie i w Clermont (za bpa F. de La Rochefoucauld, 1585-
1610); przyjęcia ich postanowień żądali bpi zebrani na posiedzeniu
Stanów Gen. w Blois (1576) oraz duchowieństwo w
Melun (1579). Dzięki poparciu kard. Richelieu (pierwszego
ministra za króla Ludwika XIII) na zgrom, episkopatu i duchowieństwa
franc, w Paryżu (1615) przyjęto dekrety tryd.;
w okresie tzw. złotego wieku Kościoła we F. - od Edyktu
nantejskiego (1598) do śmierci pierwszego ministra kard.
J. Mazariniego (1661) - nastąpił dynamiczny rozwój życia
rei., przejawiający się m.in. w powstawaniu nowych zgromadzeń
zak., czynnie zaangażowanych w działalność apost.,
oraz w reformę starych zakonów. Na 118 wspólnot zak.
istniejących 1789 w Paryżu 82 powstały w XVII w. (w tym
48 za panowania Ludwika X I I I ) ; 1604 powstała kongr. benedyktyńska
—> Saint-Vanne w Verdun (1630 liczyła ok. 50
klasztorów); zał. 1618 kongr. benedyktyńska —» maurynów
z centrum w Saint-Germain-des-Prćs w końcu XVII w.
liczyła 191 klasztorów; zakonnicy zajmowali się przede
wszystkim pracą nauk. (wydawaniem źródeł i studiami hist,
nad dziejami benedyktynów), w czym zasłużyli się m.in.
J. Mabillon (zm. 1707), T. Ruinart (zm. 1707) i B. de Montfaucon
(zm. 1741).

Zreformowane stare opactwa stały się ośrodkami intensywnego
życia rei.; m.in. opactwo cystersów w Feuillant
k. Tuluzy zreformował opat J. de la —> Barrière, dając początek
kongr. —» feuillantów o surowej regule; 1664 A.J. le
Bouthillier de Rance przekształcił opactwo cystersów w La
Trappe (Normandia) w ośrodek życia zak., dający początek
zak. —» trapistów.

Główny akcent reformy położono na odnowioną działalność
duszpast., kazn. i mis. wśród ludu wiejskiego i mieszczaństwa
oraz formację intelektualną i duchową księży.
Czołowe miejsce w duszpasterstwie prowadzonym w duchu
reformy tryd. zajmował —> Franciszek Salezy, który (wraz
z —> Joanną Franciszką de Chantal) założył 1610 w Annecy
pierwszy klasztor —» wizytek (po 50 latach miały we F. 125
klasztorów, rozkrzewiły się także w in. krajach); żywotność
wykazali, zał. 1611 przez kard. P. de —» Bérulle'a, —» oratorianie
f r a n c , poświęcający się kaznodziejstwu i nauczaniu
prostych ludzi; osiągnięciem de Bérulle'a było uzyskanie
1604 zgody od króla Henryka IV na powrót jezuitów (usuniętych
1595 pod wpływem silnej opozycji), którzy ok. 1624
liczyli we F. ponad 2000 zakonników i prowadzili 50 kolegiów;
de Beruhe sprowadził także z Hiszpanii karmelitanki
(zreformowane przez —> Teresę Wielką); z zak. franciszkańskich
prężnie rozwijali się rekolekci, którzy przyczynili się
do ożywienia duszpasterstwa i misji, zwł. w koloniach franc.
(—» franciszkanie II A 3).

W pracy nad formacją duchowieństwa zasłużyli się m.in.
A. —* Bourdoise (w zał. przez niego seminarium duch. w Paryżu
1631-44 zdobyło wykształcenie ponad 500 kapłanów),
J . J . —» Olier (zm. 1657), prob, parafii św. Sulpicjusza w Paryżu
(1642-52), który powołał międzydiec. seminarium (dało
ono początek zgrom. —* sulpicjanów, mających na celu kształcenie
duchowieństwa), i —* Jan Eudes, zał. —> eudystów
(1643). W działalności charytatywnej Kościoła odznaczył
się —> Wincenty a Paulo, duszpasterz wsi i ubogich, zał.
—* misjonarzy (1625), organizator rekolekcji i ćwiczeń duch.
dla alumnów, a dla kapłanów - konferencji wtorkowych;
1633, przy współudziale —* Ludwiki de Marillac, Wincenty
założył zgrom. —> szarytek, które p o d j ę ł o opiekę nad biednymi
i chorymi. Dla wspierania ewangelizacji powołano 1664
w Paryżu —> Seminarium Misji Zagranicznych; w trosce
0 rei. wychowanie i kształcenie młodzieży, zwł. z rodzin
ubogich, —» Jan Chrzciciel de La Salle założył 1684 zgrom.
—» braci szkolnych (pomimo wyd. 1669 przez władze zakazu
powoływania nowych zgrom, zakonnych). W końcu XVII w.
prawie każda diecezja franc, posiadała seminarium duch.
prowadzone przez sulpicjanów, oratorianów, misjonarzy
lub eudystów. Powołane 1703 w Paryżu przez C.F. Poullarta
des Places seminarium Ducha Świętego prowadziło pracę
duszpast. we F. oraz ewangelizacyjną w koloniach franc.
(—* duchacze); —* Ludwik Grignion de Montfort, misjonarz
wiejski, założył 3 rodziny zak.: 1703 córki mądrości - dla
opieki nad chorymi, 1705 braci Ducha Świętego (—* bracia
św. Gabriela) - zajmujących się prowadzeniem szkół, i 1722
Tow. Maryi - rekrutujące się z kapłanów misjonarzy lud.;
był on też p r o p a g a t o r em pobożności maryjnej (—>• legion
Maryi).

Do ożywienia pobożności przyczynili się wielcy mistycy,
krzewiący m.in. nabożeństwo do —> Serca Jezusa (Jan E u d e s ,
—» Małgorzata Maria Alacoque); kult Eucharystii propagowało
m.in. Bractwo Wiecznej Adoracji Przenajśw. Sakramentu
(—» adoracja Najświętszego Sakramentu II 2) i Zgrom.
Sióstr Nieustannej Adoracji (—» adoratorki 15). W okresie
tym działało wielu wybitnych pisarzy i kaznodziejów, jak
J . P . —* Camus, Ch. de —» Condren, bp J . B . —» Bossuet
1 bp F. —» Fénelon.

Konflikt między królem Ludwikiem XIV (1643-1715)
a pap. Innocentym XI, do którego doszło 1678, zapoczątkował
edykt król. z 1673, rozciągający tzw. prawa —> regaliów
na 60 diecezji w pd. F . ; zwołane 1681 przez króla nadzwyczajne
posiedzenie duchowieństwa franc, (złożone z zaufanych
ludzi) pod przewodnictwem bpa Bossueta ogłosiło
1682 —* gallikańskie artykuły, wznawiające postanowienia
Sankcji pragmatycznej z 1438.

Dążąc do umocnienia jedności we F. Ludwik XIV pod
wpływem jezuitów prześladował hugenotów (liczyli wówczas
ok. 1,7 min), czego wyrazem był wyd. 1685 edykt z —> Fontainebleau,
odwołujący postanowienia edyktów nantejskiego
i z Alais. Bezwzględna, okrutna jego realizacja spotkała
się z krytyką pap. Innocentego XI i niektórych katolików
f r a n c ; przyczyniła się jednak do wzrostu potęgi polit.
Kościoła kat., w którego ręku pozostało szkolnictwo, szpitalnictwo
i akta stanu cywilnego.

Prześladowanie hugenotów,
m.in. przez tzw. dragonady (przymusowe kwaterowanie,
wyłącznie w domach hugenotów, oddziałów wojskowych,
którym pobłażano w przypadkach jawnych naruszeń prawa),
było powodem wybuchu 1702 w pd. F. powstania —» kamizardów,
którego krwawe stłumienie wywołało niechęć do
kat. dworu król. i stało się jedną z przyczyn rewolucji f r a n c
(1789).

Zakłócenie życia rei. we F. wywołał —> jansenizm, potępiony
już 1643 przez pap. Urbana VIII; we F. szerzył
go zwł. A. —» A r n a u l d (7) i konwent cysterek w Port-Royal;
mniej groźny był —> kwietyzm, sprzeczny z kat. nauką o
—» ascezie (IV B 7); Kościół we F. zwalczał różne nurty filoz. myśli -» oświecenia (—* racjonalizm, —» deizm, —>
naturalizm, —* materializm, —> ateizm), przyczyniające się
do —* dechrystianizacji, których głównymi przedstawicielami
byli m.in. J . J . —* Rousseau, —» Voltaire i in. —» encyklopedyści.
Śmierć Ludwika XIV (1715) i przejęcie faktycznej
władzy przez regenta Filipa, księcia Orleanu, oznaczały
kres długotrwałego panowania, sprawowanego w dużej
mierze pod wpływem jezuitów i arystokracji dworskiej;
wzrosło teraz znaczenie parlamentu paryskiego (urastał
do rangi następcy Stanów Gen.), do którego wchodziła
głównie burżuazja sprzyjająca jansenizmowi; 1716 parlament
doprowadził do zawieszenia bulli Unigénitas z 1713
pap. Klemensa XI, potępiającej jansenizm.

Zwrot ku katolicyzmowi
nastąpił 1720 w wyniku uznania jej przez króla
Ludwika XV za ustawę państw, i nominacji 1722 kard. G.
Dubois na sekretarza stanu. Ludwik XV poślubił 1725 córkę
króla Stanisława Leszczyńskiego, Marię, która swoich wpływów
na dworze (jakkolwiek ograniczanych przez kard. A . H .
-* Fleury'ego) używała dla dobra Kościoła kat.; w tym
czasie wielu księży (w porozumieniu z bpami) wymagało
od wiernych w związku z udzielaniem im sakramentów
specjalnych zaświadczeń ze spowiedzi, stwierdzających
uznanie przez penitenta postanowień bulli Unigénitas;
przeciw tej praktyce wystąpił zwl. parlament paryski, który
wymógł 1754 na królu odwołanie tzw. „biletów" i wygnanie
z Paryża abpa C. Beaumonta. Wydarzenia te pogłębiły
opozycję p a r l a m e n t u wobec króla i stanowiły zarazem pierwszy
e t a p walki z jezuitami, zwalczającymi zarówno jansenizm,
j a k i umacniającą się —> masonerię (1725 powstanie w Paryżu
Wielkiej Loży, zw. Wielkim Wschodem), której członkami
byli m.in. encyklopedyści, wielu arystokratów i król
Ludwik XVI; ze względu na jej program —* laicyzacji i dechrystianizacji
pap. Klemens XII bullą In eminenti apostolatus
(1738) zabronił katolikom przynależności do masonerii, co
pogłębiło konflikty społ.; zbliżony do masonerii charakter
miały we F. stow. —> iluminatów ( o p a r t e na zasadach organizacji
jezuitów, ale z masońskim systemem przekonań; ich
członkiem był m.in. G.H. de Mirabeau) oraz —» różokrzyżowców;
1762 parlament paryski (a za nim parlamenty
prowincjalne z wyjątkiem Flandrii, Alzacji, Artois i Franche-
Comté) rozwiązał zak. jezuitów (król Ludwik XV 1764
potwierdził tę decyzję dla całej F.) i bez porozumienia z p a p .
Klemensem XIII utworzył Komisję Zak., która pod preteks
t em zaniku gorliwości zak., zmniejszyła liczbę klasztorów
i podniosła wiek składania profesji (1766-89 skasowano 386
klasztorów).

W 1789 F. liczyła 27 min mieszk., w większości katolików,
zwł. na wsi ( 9 5 % ) ; w 144 diecezjach franc, było 70 000 duchownych
diec. i ok. 60 000 zakonników i zakonnic; na 1
k a p ł a n a diec. przypadało ok. 386 wiernych; w posiadaniu
duchowieństwa było 10% ziemi uprawnej; duchowni zwolnieni
byli od większości podatków i mieli własne sądownictwo;
wyższe godności kośc. przydzielano kandydatom
pochodzenia szlacheckiego, którzy wprawdzie posiadali
wykształcenie, ale nie czuli się związani z Rzymem.

 

H. Brémond, Histoire littéraire du sentiment religieux en F. I-XII, P 1916-36, 1968; C L . Prunel, La renaissance catholique en F. au XVIIe siècle, P 1921; A. Gazier. Histoire générale du mouvement janséniste depuis ses origines jusqu'à nos jours I-II, P 1922-243; J. Lortz, Geschichte der Kirche in ideengeschichtlicher Betrachtung. Die Neuzeit, Mr 1932, 19642 1 ; A. Dansette, Histoire religieuse de la F. contemporaine I-II, P 1948-51; J. Dagens, Bérulle et les origines de la restauration catholique (1575-1611), Bg 1952; P. Gaxotte, La F. de Louis XIV, P 1953, 19682; W. Neuss, Die Kirche der Neuzeit, Bo 1954, 19592; P. Broutin, La réforme pastorale en F. au XVIIe siècle I-II, P 1956; P. Blet, Le clergé de F. et la monarchie I-II, R 1959; A. Bailly. La réforme en F. jusqu'à l'édit de Nantes, P 1960; P. le Willaert, Histoire de l'Eglise depuis les origines jusqu'à nos jours. Après le Concile de Trente. La restauration catholique, 1563-1648, P 1960; Histoire du catholicisme en F. II, P 1963; J. Lestocquoy, La vie religieuse en F. de VIIe au XXe siècle, P 1964; L.J. Rogier, Die Kirche im Zeitalter der Aufklärung, Revolution und Restauration, GdK IV 3-174; tenże, Siècle des Lumières, révolutions, restaurations, w: Nouvelle histoire de l'Eglise, P 1966, IV 7-262; H. Tiichle, CA. Bouman, J. Le Brun, Réforme et contre-réforme (1500-1715), P 1968; P. Blet, Le clergé de F. et la monarchie III. Les assemblées du clergé et Louis XIV, de 1670 à 1693, R 1972; P. Pierrard, Histoire de l'Eglise catholique, P 1972, 1978 (Historia Kościoła katolickiego, Wwa 1981, 19842); B. Plongeron, La vie quotidienne du clergé français au XVIIIe siècle, P 1974; F. Rapp. Réformes et Réformation à Strasbourg. Eglise et société dans le diocèse de Strasbourg (1450-1525), P 1974; M. Vovelle, Religion et révolution. La déchristianisation de l'an II. P 1976; Historiographie de la réforme. P 1977; A. Latreille, M. Venard, DHGE XVIII 51-107; M.C Peronnet, Les évêques de l'Ancienne F. I-II, Lille 1977; J. Thibaut-Payen, Les morts, l'Eglise et l'état. Recherches d'histoire administrative sur la sépulture et les cimetières dans le ressort du parlement de Paris aux XVIIe et XVIIIe siècles, P 1977; J. Quéniart, Les hommes, l'Eglise et Dieu dans la F. du XVIIIe siècle, P 1978; R. Sauzet, Contre-réforme et réforme catholique en Bas-Languedoc au XVlleme siècle. Le diocèse de Nîmes de 1598 à 1694. Etude de sociologie religieuse I-II, Lille 1978; M. Vovelle, Piété baroque et déchristianisation en Provence au XVIIIe siècle, P 1978; M.H. Froeschlé-Chopard, La religion populaire en Provence orientale au XVIIIe siècle, P 1980; Histoire des catholiques en F. du XVe siècle à nos jours, P 1980, Ì9852 ; P. Miquel. Les guerres de religion, P 1980; R. Taveneaux, Le catholicisme dans la F. classique 1610-1715 I-II, P 1980; M. Venard, L'Eglise d'Avignon au XVIe"" siècle I-V, Lille 1980; J. Boucher, Société et mentalités autour de Henri III I-IV, Lille 1981; P. Chaunu, Eglise, culture et société. Essais sur réforme et contre-réforme, 1517-1620, P 1981; P. Romane-Musculus, L'Eglise réformée de Pouzauges de la révocation de l'édit de Nantes à l'édit de tolérance, Bulletin de la société de l'histoire du protestantisme français 128(1982) 571-628; J. Baszkiewicz, Ludwik XVI, Wr 1983, 19852; B. Köpeczi, Hongrois et Français. De Louis XIV à la Révolution française, Bu 1983; M. Cannona, La F. de Richelieu, P 1984; Ch.B. du Chesnay, Les prêtres séculiers en Haute-Bretagne au XVIIIe siècle. Re 1984; A. Croix, F. Roudaut, Les Bretons, la mort et Dieu de 1600 à nos jours, P 1984; P. Chevallier, Henri III. Roi shakespearien, P 1985; I. Cloulas, Henri II, P 1985; Ph. Erlanger. Richelieu. L'ambitieux. Le révolutionnaire. Le dictateur. P 1985; J. Garrison, L'Edit de Nantes et sa révocation. Histoire d'une intolérance. P 1985; F. Hildesheimer, Richelieu. Une certaine idée de l'état, P 1985; Histoire de F. III. La F. moderne, 1515-1789, P 1985; La F. et Italie du te mps de Mazarin, P 1985; E. Lever, Louis XVI, P 1985.

 

3 . O k r e s w i e l k i e j r e w o l u c j i i c z a s y nap
o l e o ń s k i e 1789-1815 - Kryzys gosp. we F. i towarzyszące
mu ostre zamieszki w całym kraju, a nast. szybki rozwój
wydarzeń rewolucyjnych sprawiły, że wobec Kościoła następowała
eskalacja wrogości. Po otwarciu Stanów Gen.
(5 V 1789) stan trzeci, przy poparciu części szlachty i duchowieństwa
(148 głosów za wnioskiem, 136 przeciw),
ogłosił się 17 VI 1789 Z g r o m a d z e n i em N a r . , a 9 VII Konstytuantą,
która 4-5 VIII 1789 zniosła część świadczeń feudalnych
(system lenny, przywileje klasowe i dziesięciny k o ś c ) ,
a 26 Vili ogłosiła Deklarację praw człowieka i obywatela;
dla wszystkich wyznań proklamowano wolność rei. i obywatelską,
a na wniosek bpa Ch.M. de —> Talleyranda-Périgorda,
dla ratowania systemu podatkowego, uchwalono (2 XI) dekret
o konfiskacie dóbr kośc. (510 głosów za, 346 przeciwko);
13 II 1790 pomimo sprzeciwu niektórych bpów zostały rozwiązane
zakony i zgromadzenia zak., z wyjątkiem prowadzących
akcję charytatywną i zaangażowanych w szkolnictwie.
Zakonnicy mogli przejść do pracy w diec. albo też do życia
świeckiego (lub pozostać na pensji państw, w klasztorach
zbiorczych).

Konfiskata dóbr kośc. pociągnęła za sobą konieczność
uregulowania sytuacji materialnej duchowieństwa i instytucji
k o ś c , stąd Konstytuanta uchwaliła 12 VII 1790 —*
Konstytucję cywilną duchowieństwa (Constitution civile du
clergé); zmniejszała ona liczbę metropolii z 20 do 10, diec.
ze 144 do 83 (odpowiadających liczbie departamentów),
wprowadzała wybory bpów i prob, przez wiernych, a rolę
papieża sprowadzała do przyjmowania informacji o nominacjach.

Konstytucja burzyła dotychczasową organizację
Kościoła franc, i jego jedność ze Stolicą Apost., tworząc
faktycznie schizmatycki Kościół we F. (podpisał ją 22 VIII
1790 król Ludwik XVI); 27 XI Konstytuanta zażądała od
duchowieństwa przysięgi na Konstytucję. Większość bpów
i księży, poparta przez wiernych, odmówiła jej złożenia, a
zaprzysiężeni duchowni utworzyli Kościół tzw. konstytucyjny.
Papież —» Pius VI w brewe Quod aliąuantulum z 10 III 1791
odrzucił Konstytucję, uznając ją za nieobowiązującą, a
w brewe Caritas (13 IV 1791) zawiesił w czynnościach sakr.
zaprzysiężonych duch. (m.in. 38 bpów, którzy bez prekonizacji
pap. otrzymali 1791 sakrę biskupią oraz ich konsekratorów
- abpa J.B. Gobela i bpa Talleyranda); wystąpienie
papieża przeciw Konstytucji przyczyniło się do zajęcia 1791
przez F. posiadłości p a p . we F. {—* Awinion i —» Venaissin),
a dekret rządowy z 7 V 1791 przyznał wolność kultu rei. tylko
Kościołowi konstytucyjnemu.

Następny z kolei parlament franc. - Zgromadzenie Prawodawcze
(Legislatywa), ukonstytuowany 1 X 1791, prowadził
nadal politykę an ty kośc., identyfikując „stary Kościół"
z emigracją polit., która przy poparciu państw ościennych
dążyła do stłumienia rewolucji;

9 XI 1791 wydano kilka
dekretów przeciwko emigrantom; dekret z 29 XI 1791 uznał
za podejrzanych księży, którzy odmówili przysięgi na Konstytucją;
zabroniono im odprawiania nabożeństw, karano
więzieniem i deportacją (wskutek tego tysiące księży musiało
emigrować, a pozostali ukrywać się i prowadzić potajemnie
duszpasterstwo); 10 VIII 1792 zniesiono także te
zakony, które prowadziły działalność charytatywną, zabroniono
noszenia stroju duch. i odbywania procesji rei. w
Paryżu; 26 VIII 1792 zadekretowano deportację księży (do
IV 1793 wywieziono ich ok. 3600 do zamorskich posiadłości
f r a n c ) ; 2-5 IX 1792 miała miejsce pierwsza fala t e r r o r u w
Paryżu (egzekucje wrześniowe, tzw. septembryzacje); zginęło
wówczas ok. 1400 osób, w tym ponad 200 księży, 191
spośród nich beatyfikował 1926 pap. Pius XI; w in. miastach
zginęło ok. 12 000 osób. W obawie przed prześladowaniem
ok. 30 000 duchownych opuściło F. (w tym ok. 4000 u d a ł o
się do Anglii).

Trzeci z kolei parlament - Konwent Nar. (od 20 IX 1792),
opanowany przez najbardziej radykalnych rewolucjonistów
(M.F. R o b e s p i e r r e, G.J. D a n t o n , J . R . Hébert i C. Desmoulins),
22 IX 1792 proklamował F. republiką (króla Ludwika
XVI, uwięzionego w sierpniu 1792, ścięto 21 I 1793, a
królową Marię A n t o n i n ę - 16 X 1793).

Konwent kontynuował
terror wobec Kościoła i rozpoczął administracyjną dechrystianizację
F.; 23 VII 1793 zaostrzono przepisy przeciwko
duchowieństwu i wznowiono deportację księży do Gujany
(Ameryka P d . ) ; 5 X zniesiono c h r z ę ś ć kalendarz (wprowadzono
kalendarz rewolucyjny liczony od dnia ustanowienia
republiki) i zniesiono świętowanie niedzieli (podział na
dekady); chrzęść święta zastąpiono nowymi świętami republiki.
Dekretami z 7 i 10 XI zniesiono oficjalnie religię
c h r z ę ś ć i proklamowano religię rozumu i natury z własną
liturgią.

W Paryżu w katedrze Notre-Dame urządzono 10 XI
1793 uroczystość na cześć „bogini rozumu", której symbolem
była paryska artystka operowa (kult rozumu dzięki
propagandzie wprowadzano też na prowincji); niszczono
relikwie, krzyże, posągi, obrazy, urządzano procesje bluźniercze,
prześladowano katolików (spośród nich 1926 pap.
Pius XI beatyfikował ks. Natalisa Pinota, a 19 II 1984 pap.
Jan Paweł II 99 jego świeckich towarzyszy męczeństwa,
różnych stanów i zawodów); zniesiono całkowicie organizację
terytorialną Kościoła.

Stan t e n nie trwał długo. Wkrótce
po przejęciu władzy przez jakobinów z Robespierrem
i D a n t o n em na czele (IV 1794) dekret Konwentu z 7 V 1794
wprowadzał religię obywatelską, której podstawą była wiara
(wolna od tradycyjnych dogmatów) w Istotę Najwyższą
i uznanie nieśmiertelności duszy (8 VI 1794 zorganizowano
święto ku czci Ojca Wszechświata). Nadal jednak więziono
duchowieństwo i prześladowano zakony (—» Compiègne), a
kościoły zamykano. Od 1795 prześladowanie zaczęło słabnąć;
dekret z 21 II 1795 wprowadził ograniczoną wolność rei.,
a z 30 III przywracał kościoły dla kultu religijnego.

Po obaleniu rządów R o b e s p i e r r e ' a (28 VII 1795) i dojściu
do władzy umiarkowanych termidorianów, uchwalona przez
Konwent nowa konstytucja (22 VIII 1795), oddając władzę
wykonawczą dyrektorom (Dyrektoriat), głosiła tolerancję
rei. i rozdział Kościoła od państwa. Prześladowania
Kościoła trwały jednak nadal; ok. 1200 księży zostało
skazanych na deportację (faktycznie deportowano 300),
resztę osadzono na wyspie Oléron, kilkudziesięciu zamordowano.

Rząd zaangażował się w popieranie nowych religii
(„kultu rozumu powsz.", „kultu Najwyższej Istoty",
—» teofilantropii i kultu dekadowego), co zraziło katolików
do rewolucji. Dekret z 5 IX 1797 zobowiązywał księży
do złożenia przysięgi „nienawiści do monarchii", co znów podzieliło duchowieństwo f r a n c ; pap. Pius VI stanął
po stronie państw sprzymierzonych walczących z F.,
stąd też wojska franc, pod wodzą Napoleona I Bonapartego
zagarnęły Państwo Kośc. (1797) oraz Rzym (1798);
Piusa VI wywieziono przemocą do więzienia w Walencji,
gdzie zmarł 29 VIII 1799.

Po dokonaniu zamachu stanu przez Napoleona (9-10 XI
1799) została powołana dyktatura wojskowa złożona z 3
konsulów (Konsulat) z N a p o l e o n em na czele. Dla uzyskania
poparcia katolików Napoleon zawarł (15 VII 1801) konkordat
ze Stolicą Apost.; przetrwał on wraz z —» Artykułami
organicznymi do 1905 i stał się wzorem dla konkordatów
zawartych ze Stolicą Apost. w X I X w.; przywracał on we F.
swobodę kultu kat. jako religii większości narodu f r a n c ,
zezwalał Stolicy Apost. na dokonanie nowej organizacji
kośc. (podział na 10 metropolii i 60 diecezji), usunięcie
dotychczasowych bpów i mianowanie nowych.

Duchowieństwo
zostało zobowiązane do przysięgi na wierność i posłuszeństwo
rządowi republikańskiemu; papież zgadzał się na
zabór dóbr k o ś c , pierwszemu konsulowi przyznawał dawne
prerogatywy królów f r a n c , w tym prawo obsadzania bpstw,
zostawiając jednak sobie zatwierdzenie nominacji biskupich;
chociaż konkordat był dziełem kompromisu, przywracał
Kościół we F. do normalnego życia. Ze względu na opór
monarchistów i rewolucjonistów Napoleon dodał do konk
o r d a t u Artykuły organiczne, przeciw którym zaprotestował
na pubi, konsystorzu (1803) pap. Pius VII; wyrazem protestu
przeciw konkordatowi było powstanie w okolicach Lyonu
schizmatyckiego —» p e t i t e Église.

Senat proklamował (18 V 1804) F. cesarstwem dziedzicznym
w rodzinie Napoleona. Na uroczystości koronacyjne
(2 XII 1804) zaproszono do Paryża pap. Piusa VII.

Na interwencję papieża Napoleon przywrócił działalność
niektórych zakonów (m.in. misjonarzy św. Wincentego),
zezwolił na otwarcie Seminarium Misji Zagr. w Paryżu,
wprowadzenie kalendarza gregoriańskiego, a 1806 na działalność
dalszych zakonów, zwł. żeńskich i niektórych męskich
pracujących w szkolnictwie i szpitalach; ok. 1810 istniało
w cesarstwie franc, ok. 2050 klasztorów.

Wojska franc, zajęły 1808 ponownie Rzym i deportowały
15 współpracowników papieża; Pius VII odwołał wówczas
nuncjusza z Paryża i odmówił prekonizacji bpów mianowanych
przez Napoleona; Napoleon zaś unieważnił 17 V 1809
darowiznę Pepina Małego i Karola Wielkiego, wcielając
—» Państwo Kościelne do cesarstwa f r a n c , a wyklęty przez
Piusa VII (12 VII 1809) cesarz polecił wywieźć go do Savony,
kardynałów zaś wypędzić z Rzymu lub przewieźć do Paryża; 1810 Napoleon rozwiódł się z pierwszą żoną Józefiną (rozwodu
udzielił mu służalczy oficjalat paryski) i poślubił Marię
Ludwikę, córkę cesarza austr. Franciszka I. Na uroczystości
weselne zaprosił kardynałów (14 wzięło udział, 13 odmówiło);
w czerwcu 1811 zwołał synod nar. do Paryża (pod
przewodnictwem kard. J. —> Fescha, z udziałem 140 bpów
f r a n c , niem. i w ł . ) , który wypowiedział się za p o r o z u m i e n i e m
z uwięzionym papieżem, wskutek czego synod został rozwiązany,
a wielu bpów uwięzionych; kiedy nowy synod
w obecności ministrów ces. powziął uchwałę o obsadzeniu
bpstw wakujących w cesarstwie franc, i konfirmacji ich
przez metropolitę w imieniu papieża (na co zgodził się
Pius VII pod wpływem „czerwonych k a r d y n a ł ó w " ) , N a p o l e o n
odwołał konkordat z 1801, rozwiązał synod paryski i uwięził
w czerwcu 1812 Piusa VII w F o n t a i n e b l e a u (uzgodnionych
z nim 11 art. ogłosił 1813 j a k o k o n k o r d a t z —» F o n t a i n e b l e a u ) .

Klęski pod Moskwą (1812) i Lipskiem (1813) zadecydowały
o abdykacji Napoleona (6 IV 1814) i ponownym objęciu
rządów we F. przez Burbonów. Pius VII po powrocie do
Rzymu (24 V 1814) udzielił schronienia matce cesarza i j e g o
wujowi kard. Feschowi.

 

P.F.G. de La Gorce. Histoire religieuse de la révolution I-V, P 1909-23;
A. Mathiez, La révolution et l'Eglise, P 1910; A. Sicard, L'ancien clergé de F. I-IV, P 1912-27; G. Constant, L'Eglise de F. sous le Consulat et l'Empire, 1800-1814, P 1928; H.H. Walsh, The Concordat of 1801. Study of the Problem of Nationalism in the Relations of Church and State, NY 1933, 19672; L. Madelin, Histoire du Consulat et de l'Empire I-XVI, P 1937-54; J. Lacouture, La politique religieuse de la révolution, P 1940; A. Latreille, L'Eglise catholique et la révolution française I-II, P 1946-50, 19702; Ch. Poulet, Histoire de l'Eglise de F. I-III, P 1946-49; Ch. Ledré, L'Eglise de F. sous la révolution française, P 1949; J. Leflon, La crise révolutionnaire 1789-1846, P 1949; M. Zywczyński, Kościół i rewolucja francuska, Wwa 1951; J. Hérissay, La vie religieuse à Paris sous la terreur, 1792-1794. P 1952; E. Walder. Staat und Kirche in F. I-II, Bn 1953; S.S. Biro, The German Policy of Revolutionary F. I-II, C 1957; B.C. Poland, French Protestantism and the French Revolution, Pri 1957; J. Leflon. Pie Vil. Des abbayes bénédictines à la papauté. P 1958; B. Melchior-Bonnet. Napoléon et le pape, P 1958; M. Guerrini, Napoléon devant Dieu. Profil religieux de l'empereur, P 1960; G. Filippone. Le relazioni tra lo stato pontificioe la F. rivoluzionaria. Storia diplomatica dell trattato dì Tolentino I-II, Mi 1961-67; B. Plongeron, Les réguliers de Paris „intra-muros" devant le serment constitutionnel, 1790-1792, P 1963; J. Vidalene, Les émigrés français, 1789-1825. Caen 1963; J. Haak, De Discussie over de „Constitution civile du clergé", 1790, Gro 1964; B. Plongeron, Conscience religieuse en révolution. Regards sur l'historiographie religieuse de la révolution française. P 1969; A.H. Galton, Church and State in F. 1300-1907, NY 1972; Ch. A. Gliozzo. A Bibliography of Ecclesiastical History of the French Revolution. Pi 1972; B. Plongeron, La vie quotidienne du clergé français au XV11F siècle, P 1974; J. Baszkiewicz, Maksymilian Robespierre, Wr 1976; A. Latreille, DHGE XVIII 107-123; E.E.Y. Hales, The Emperor and the Pope. The Story of Napoleon and Pius VII, NY 1978; A. Mathiez, G. Lefebvre. Voies nouvelles pour l'histoire de la révolution française, P 1978; F. Manzoli, Osservazioni sulla politica ecclesiastica dì Napoleone. DrE 90(1979) 253-287; M. Senkowska-Gluck, Historiografia francuska doby napoleońskiej w pięcioleciu 1975-1979, KH 88(1981) 445-452; A. Zahorski, Napoleon, Wwa 1982; J. Baszkiewicz, S. Meller, Rewolucja francuska 1789-1794. Społeczeństwo obywatelskie. Wwa 1983; G. Clause. Le département de la Marne sous le Consulat' et l'Empire (1800-1815) I-II, Lille 1983; J. Jaurès. Histoire socialiste de la révolution française l-III, P 1983-85; A. Coban, Le sens de la révolution française, P 1984; B. i J. Dumont. La révolution française ou les prodiges du sacrilège. Limoges 1984; L'Eglise de F. et révolution. Histoire régionale II. Le midi, P 1984; C. Mazauric. Jacobinisme et révolution, P 1984; A. Mathiez, La révolution française I-III, P 1985; Histoire de F. IV. Les révolutions de 1789 à 1851, P 1985.

 

D. CZASY NAJNOWSZE - Kościół katolicki po 1 8 1 5 . Po
powtórnym pokonaniu Napoleona I (ponownie przejął władzę
we F. 1 III - 22 VI 1 8 1 5 ) , król Ludwik XVIII ( Ì 8 1 4 - 2 4 )
w celu zabezpieczenia F. przed rewolucją i przewrotami
sprzyjał Kościołowi w duchu ancien regime; przywrócił katolicyzmowi
ran

Podobne prace

Do góry