Ocena brak

FRANCISZKANIE, Bracia Mniejsi, Ordo Fratrum Minorimi (OFM) - W POLSCE

Autor /Heg Dodano /28.09.2012

Zainteresowanie rodów książęcych f.
oraz dogodne okoliczności, związane z rozwojem miast
pol. sprzyjały powstawaniu pierwszych fundacji franciszkańskich
już w XIII w.

A. Do 1517 - Na tereny pol. przybyli f. z Czech; pierwsze
klasztory założono we Wrocławiu (1236 lub 1234) i w Krakowie
(1237); dzięki życzliwości książąt Henryka Brodatego
i Henryka Pobożnego, spokrewnionych z czes. Przemyślidami,
oraz Bolesława Wstydliwego, jego żony Kingi i siostry
Salomei (popierały one również rozwój —» klarysek) klasztory
te staly się punktami oparcia dla rozwoju zakonu, m.in.
na terenach Wielkopolski, gdzie ich protektorami byli książę
Bolesław Pobożny (1221-79) i jego żona Jolanta, młodsza
siostra Kingi, wychowana w duchu franciszkańskim na dworze
krak.; f. budowali klasztory głównie w miastach przy pomocy
mieszczan i duchowieństwa (tzw. fundator zbiorowy);

od
wydzielenia 1238 prowincji czes.-pol. z prow, saskiej do 1272
powstało 21 klasztorów (daty niektórych fundacji są przybliżone):
1238 w Inowrocławiu, 1239 w Toruniu, 1242 w
Sandomierzu (1257 przeniesiony do Zawichostu), 1243
w Złotoryi, przed 1245 w Zgorzelcu, 1247-48 w Kłodzku,
przed 1248 w Opolu, 1248 w Lwówku Śląskim, 1249 w Świdnicy,
1257 w Kaliszu, Gnieźnie, Nowym Korczynie, Głogowie,
Nysie i Wodzisławiu Śląskim, 1258 w Bytomiu i Chełmnie,
1264 w Głogówku, 1270 w Śremie i Krośnie Odrzańskim;
początkowo klasztory pol. tworzyły jedną kustodię z Wrocławiem
j a k o jej ośrodkiem, a prawdopodobnie w poł. XIII w.
ukształtowały się - 3 kustodie na Śląsku: wrocł., złotoryjska
(zw. budziszyńską) i opolska oraz kujaw.-gnieźn. dla klasztorów
wlkp., a krak. dla konwentów m ł p . ; osobną kustodię
stanowiły klasztory prus. w państwie krzyżackim. Kryzysowa
sytuacja spowodowana prawdopodobnie niedostateczną
formacją przy szybko wzrastającej liczbie zakonników i klasztorów,
konflikty narodowościowe czes.-pol. oraz pol.-niem.
były przyczyną zmian terytorialnych sąsiadujących ze sobą
prowincji: czes.-pol. i saskiej; do tej ostatniej pomimo prot
e s tu czes. Przemyślidów przyłączono definitywnie 1272 kustodie
śląskie - złotoryjska i wrocl. oraz prus.; 1285 abp
J a k u b Świnka na synodzie prowincjalnym w Łęczycy wydał rozporządzenia sprzeciwiające się germanizacji klasztorów
pol. i przyłączeniu domów z pol. terenów do prow, saskiej,
a nawet wystosował w tej sprawie pismo do Kurii rzym.;

po dokonaniu tego podziału na ziemiach pol. znajdowało
się 7 kustodii franciszkańskich, z których wrocł., złotoryjska,
szczecińska i prus. stanowiły część prow, saskiej, a gnieźn.
i opolska oraz krak. należały do prowincji czes.-pol.; w obu
prowincjach fundowano dalsze klasztory: 1273 w Lubaniu,
1277 w Pyzdrach, 1280 w Brzegu i Starym Sączu, 1282 w
Nowem, 1283 w Ż a r a c h , 1284 w Żaganiu, Legnicy i Namysłowie,
1286 w Brzeźnicy (1288 przeniesiony do Radomska),
1290 w Środzie Śląskiej i Ziębicach, 1292 w Obornikach
Wlkp., 1296 w Strzelinie i Braniewie oraz 1298 w Radziejowie;
f. niemieccy założyli klasztory na Pomorzu Zach. -
1240 w Szczecinie, 1264 w Gryficach i przed 1281 w Pyrzycach.

Do końca XIII w. na t e r e n a c h dzisiejszej Polski powstało
40 klasztorów, z tego 21 na Śląsku, którego silniejsza niż
na in. ziemiach urbanizacja sprzyjała działalności i rozwojowi
zakonu.

W X I V i XV w., pomimo osłabienia procesu fundacji
na terenach obejmujących obszar dzisiejszej Polski, przybyły
jeszcze klasztory: po 1335 w Nieszawie, przed 1338
w Choszcznie, 1340 w Drawsku, 1357 w Lelowie, 1368 w
Chęcinach, na przełomie XIV i XV w. w Dobrzyniu i Wyszogrodzie,
1341 w Koźlu, 1448 w Głubczycach i 1457 w
Górze Śląskiej. Wojny husyckie położyły kres przewadze
Czechów w prowincji czes.-pol.; za prowincjalatu Jana
Kmity (1428-44) znalazło to wyraz w zwoływaniu kapituł
przeważnie na terenach pol. (m.in. w Krakowie - 1431,
1433, 1436, 1441, 1442, Lelowie 1430, Nowym Sączu 1437);
coraz częściej wybierano też Polaków na urząd prowincjała
(2 wcześniejsze próby w XIV w. wywołały opozycję kustodii
czes. i dezorganizację funkcjonowania prowincji). Samodzielną
prowincję pol. erygowano d o p i e r o 1517.
Szybkiemu rozwojowi zakonu na pol. ziemiach piastowskich
sprzyjało;

° ścisłe powiązanie f. z rodem Piastów
i dworami książęcymi (ponad 60 pochówków piastowskich w
kościołach f. i klarysek);

° fascynacja wielu kobiet tego rodu
ideałami franciszkańskimi (ponad 30 z nich wstąpiło do
klarysek), podnosząca prestiż społ. ruchu franciszkańskiego;

° silna więź ideałów franciszkańskich z miejscowym
społeczeństwem przez kulty rodzimych świętych franciszkańskich
- Kingi, Salomei i Jolanty;

° życzliwa (zwł. w pierwszym
okresie) postawa bpów i duchowieństwa par. (niechęć
do f. ujawniła się dopiero na pocz. XIV w. na Śląsku);

° nowe formy duszpast. (kaznodziejstwo w języku pol.,
zwolnienie z —> przymusu parafialnego, odpusty), odpowiadające
spot. i rei. zapotrzebowaniu środowisk miejskich
(decydowało to o rodzimym charakterze powołań zak., zwł.
pochodzenia mieszczańskiego);

° lepsze przygotowanie
braci niż in. duszpasterzy, m.in. dzięki —» l e k t o r om teologii,
prowadzącym kursy w poszczególnych klasztorach (kształcenie
w studiach gen. początkowo poza prowincją, a od poł.
XIV w. prawdopodobnie w Pradze, później w Akademii
K r a k . ) .

F. byli doradcami, kapelanami i spowiednikami
książąt; oprócz kuku franciszkańskich świętych szerzyli
także kult Jadwigi Śląskiej i Stanisława Bpa, do którego
kanonizacji, ogłoszonej 1253 w Asyżu, wydatnie się przyczynili;
jako autorzy żywotów świętych stworzyli zrąb hagiografii
pol. XIII i pocz. XIV w. (—» franciszkanizm w lit
e r a t u r z e ) .

Oprócz misji wewn. (utrwalanie na pol. terenach chrześcijaństwa
i kształtowanie —* etosu chrześcijańskiego II B) f.
prowadzili misje zewn. na Rusi Czerwonej (po opanowaniu
jej przez Kazimierza Wielkiego) i na Litwie (po unii z Polską);
próbę chrystianizacji Litwy podjęli już wcześniej za
księcia Giedymina (1316-41), na którego dworze mieli znaczne
wpływy; pierwszy klasztor zorganizowali w Wilnie równocześnie
z wprowadzeniem chrześcijaństwa, następne jeszcze
w XIV w. w Oszmianie i Lidzie (skasowany na pocz. XV w.),
a w 1. poł. XV w. - w Kownie, Drohiczynie i Pińsku, organizując
je w wikarie (z większą autonomią niż kustodia).
Na ziemiach ruskich f. rozpoczęli działalność prawdopodobnie
już za rządów księcia Bolesława Jerzego II (1329-40),
a rozwinęli ją za Kazimierza Wielkiego (1333-70), popierającego
ich akcję; zorganizowali tu wikarie, zależną wprost
od ministra gen., podzieloną na kustodie: ruską i mołdawską,
z małymi placówkami mis., roztaczającymi opiekę nad kat.
ludnością miast ruskich; do 1370 wiele z tych placówek
skasowano, in. przekształcono w konwenty: we Lwowie,
Przemyślu i Haliczu, a po 1370 (lecz przed końcem X I V w.)
w Sanoku, Krośnie, Gródku i Kamieńcu; 1430 władze zak.
zlikwidowały wikarie ruską, włączając ją jako kustodię
do prow, czesko-polskiej. Ze względu na brak rodzimych
powołań akcję wspierali tu zakonnicy z pol. klasztorów,
a z powodu braku jałmużn (mała liczba katolików) przyjął
się zwyczaj, niezgodny z regułą, dopuszczania stałej własności
klasztorów dla ustabilizowania ich materialnych podstaw.

Na ziemiach ruskich i Litwie f. jako bpi wnieśli duży
wkład w organizację kośc. administracji łac. (Andrzej Wasiło
oraz Jakub Plichta w Wilnie, Eryk z Winsen w Przemyślu,
Jakub Strzemię w Haliczu), a także przyczynili
się do szerzenia i utrwalenia łac.-pol. kultury oraz związków
tych ziem z państwem polskim. W 1517 prowincja czes.-pol.
liczyła 7 kustodii i 38 konwentów, w tym 3 kustodie polskie:
krak., gnieźn. i opolską z 16 klasztorami.

Reformistyczny ruch obserwantów, zw. Braćmi Mniejszymi
Regularnej Obserwancji, stanowiący w zakonie, zwł.
we Włoszech, reakcję przeciw nadużyciom konwentualizmu,
pojawił się na terenach pol. dopiero 1453; zainicjował go
—* Jan Kapistran, który przebywając w monarchii Habsburgów
j a k o legat pap. Mikołaja V, pozyskał we Wrocławiu dla
obserwantów kilku Polaków, m.in. kanonika Andrzeja Reya;
po przybyciu z nimi do Krakowa na zaproszenie króla Kazimierza
IV Jagiellończyka i kard. Z. Oleśnickiego, podczas
8-miesięcznego pobytu 1453-54 przyjął do obserwantów ok.
130 członków, w tym część mistrzów i studentów Akademii
Krak.; na terenie ofiarowanym przez kard. Oleśnickiego na
Stradomiu w Krakowie zbudowano już 1453 pierwszy klaszt
o r pod wezw. św. Bernardyna ze Sieny, od którego zaczęto
nazywać obserwantów pol. —> bernardynami; odmiennie
niż obserwanci w in. krajach bernardyni zakładali nowe
domy zak., nie dążąc do reformy istniejących klasztorów f.
konwentualnych (zw. w Polsce f.), ani nie roszcząc sobie
do nich pretensji.

Dalsze klasztory powstały 1454 w Warszawie,
1455 w Poznaniu, Kościanie i Wschowie, 1456 w
Kobylinie, 1459 w Tarnowie, 1460 we Lwowie i Lublinie,
1465 w Przeworsku i Kaliszu, 1466 w Kole n. Wartą; z klasztorów
tych, należących formalnie do wikarii austr.-czes.-pol.,
erygowano 1467 odrębną wikarie pol.; nast. klasztory ufundowano
1468 w Warcie k. Sieradza, Łowiczu, Radomiu, Wilnie,
Kownie, 1469 w Opatowie, 1474 w Samborze, 1477 w
Świętej Katarzynie k. Kielc, 1479 w Tykocinie, 1480 w
Bydgoszczy, 1498 w Połocku i Skępem k. Lipna, 1514 w Kazimierzu
Biskupim; dla usprawnienia administracji wikarie
pol. podzielono 1488 na 3 kustodie: krak., pozn. i wil.,
k t ó r e 1493 miały 22 klasztory i 700 zakonników; w wikarii
p o l . , podniesionej 1517 do rangi prowincji z 25 konwentami,
utworzono 1518 nowe kustodie - lwowską i warsz.;
szybki rozwój klasztorów w początkowym okresie zawdzięczali
bernardyni (w większości pochodzenia mieszczańskiego
i szlacheckiego) poparciu króla Kazimierza IV Jagiellończyka.

Organizacja bernardynów oparta była na Konstytucjach
marciniańskich (—» franciszkańska reguła) oraz
statutach prowincjalnych zredagowanych przez komisarza
gen. Lodovico de la Torre i —» Władysława z Gielniowa,
k t ó r e zostały wprowadzone przez kapitułę prowincjalną
1488, a nast. zmieniane i uzupełniane przez kapituły 1489,
1491, 1499, 1502, 1509; statuty te korelowano z nowymi
konstytucjami gen. ogłaszanymi dla prow, przedalpejskich (Familia Cismontana); w rozwoju samodzielnej administracji
wyróżnili się wikariusze: Marian z Jeziorka (1467-69,
1479-82. 1484-87), Anioł z Ostrowa (1469-72), Michal Bal
(1472-76, 1482-84, 1490-93), Jan Chryzostom z Pońca (1476-
-79), Władysław z Gielniowa (1487-90, 1496-99), Jan Szklarek
(1493-96, 1499-1502), Stanisław ze Słap (1502-03),
Łukasz z Rydzyny (1503-06, 1509-11), Rafał z Proszowic
(1506-09, 1514-17, 1526-29, 1532-34), Leon z Łańcuta (1511-
-14, 1517-20); wybitnym b e r n a r d y n em tego czasu był też Kumak
z Kobylina (zm. 1483). Bernardyni zorganizowali
własne studia teol. najpierw w Krakowie i Poznaniu, później
we Lwowie i Wilnie, w których m.in. wykładali pozyskani
dla zakonu byli mistrzowie Akademii Krak.: Antoni z Radomska
(zm. 1487), Stanisław Korzyb (zm. 1491), J a n Szklarek
(zm. 1515), Jan ze Stobnicy (zm. 1518). W zasadzie
bernardyni nie wysyłali swoich zakonników na studia uniw.
(przeciwnie niż dominikanie), cenili natomiast pobyt w —»
Ziemi Świętej, dokąd pielgrzymowali m.in. Jan T a r ł o (zm.
1488), Łukasz z Rydzyny (zm. 1511), Antoni z Biecza (zm.
po 1513) oraz —* Anzelm Polak, autor pierwszego w Polsce
opisu Ziemi Świętej w języku ł a c . ; znajdowali tam oparcie
we własnych klasztorach (—* Kustodia Ziemi Świętej).

Pracę duszpast. jako podstawę swej działalności realizowali
bernardyni, zwł. przez kaznodziejstwo i słuchanie
spowiedzi oraz liczne nabożeństwa paraliturg.; propagowali
—* j a s e ł k a , przyczynili się do rozwoju rei. —» pieśni ludowych,
m.in. —» kolęd, w języku pol., których teksty układali Władysław
z Gielniowa. Innocenty z Kościana (zm. 1541) i Fabian
Orzeszkowski (zm. 1575); przyczynili się do zakorzenienia
w pol. pobożności ludowej form kultu ześrodkowanego
na człowieczeństwie Chrystusa z tajemnicami jego narodzin
i męki oraz ściśle związanego z Matką Bożą, św.
Józefem i św. Anną; zakładali przy swoich klasztorach
bractwa św. — Anny (III) i św. Michała, organizowali trzecie
—> zakony, a z tercjarek żyjących we wspólnotach jeszcze
w XV w. zaczęły wyłaniać się formalne konwenty —> bernardynek
(1); prowadzili również działalność mis. wśród ludności
prawosł. w granicach państwa pol.-litew.. odrzucając
zasadę —» rebaptyzacji nawróconych, a żądając tylko wyznania
wiary; doprowadziło to do sporu z J a n em z Oświęcimia
zw. Sakranem, r e p r e z e n t a n t em Akademii Krak., na temat
ważności chrztu prawosławnych; w sporze tym Stolica Apost.
poparta stanowisko bernardynów. O wysokim poziomie
życia zak. w 2. pot. XV w. świadczy liczba 30 zakonników
zmarłych w opinii świętości, z których beatyfikowani zostali
Szymon z Lipnicy, Jan z Dukli i Władysław z Gielniowa.
W 1530 z prowincji pol. pod wpływem króla Zygmunta I
Starego i możnowładców litew. wyłączono konwenty w Kownie,
Połocku, Tykocinie i Wilnie (włączone ponownie do
prowincji pol. 1570).

B . P o 1517 - 1 . B r a c i a m n i e j s i -

° B e r n a r d y n i
- Przyczyną stagnacji zakonu w Polsce w XVI w. była reformacja,
która chociaż nie wyrządziła mu większych szkód
duchowych (przyjęli ją tylko: Zachariasz, kaznodzieja z
Warty 1562, Daniel Ostrowski, kaznodzieja z Kościana 1566
oraz Julian Poniatowski z Radomia 1602), wpłynęła na
zmniejszenie powołań zak. i zanik —> fundacji; klasztor we
Wschowie, spalony przez luteranów 1558, bernardyni odzyskali
1629. Pragnąc rozszerzyć działalność na państwo
moskiewskie grupa bernardynów (M. Postękalski, Franciszek
z Ostrzeszowa, A. Radawiecki, Antoni z Lublina, brat Piotr
oraz Paweł Łęczycki) z B e n e d y k t em Gąsiorkiem na czele dołączyła
1606 do orszaku Maryny Mniszchówny, udającej się
do Moskwy, by poślubić Dymitra Samozwańca I; po nieudanej
wyprawie powrócili do kraju z wyjątkiem Gąsiorka
(zm. 1607 w Jarosławiu n. Wołgą).

Próby reformy konwentów bernardyńskich podjęte przez
reformatów (-» franciszkanie II B 2°) nie powiodły się; reformat
Antonio Strozzi, przysłany 1628 do Polski j a k o komisarz gen., podzielił (dla skuteczniejszego poparcia reformy
u bernardynów) jedyną dotąd prowincję na 4: wlkp.,
m ł p . , ruską i litew.; kapituła w Lublinie 1630 usankcjonowała
erekcję prowincji wlkp., a z pozostałych utworzyła
prow, polską, zw. też młp.-litew., z której 1637 wydzielono
prow, ruską.

Nadal powstawały nowe klasztory bernardyńskie, m.in.
na pocz. XVII w. sanktuarium maryjne —> Kalwaria Zebrzydowska;
1648 bernardyni mieli 80 klasztorów; w XVII-
-XVIII w. ponieśli znaczne straty w wyniku wojen z Kozakami
i Rusinami oraz podczas „szwedz. p o t o p u " (zniszczenie
klasztorów i śmierć ok. 200 zakonników) i w wojnie pn.
(1701-09).

Od poł. XVII w. obniżał się też poziom karności zak.
spowodowany zanikiem surowości życia zak.; wzrastała
j e d n a k liczba zakonników; często do klasztorów wstępowali
bez składania profesji zak. tzw. tercjarze kapturowi, którzy
pełnili w nich funkcję kwestarzy (typy takich kwestarzy
spopularyzowali w literaturze pol. m.in. A. Mickiewicz,
I. Chodźko, H. Rzewuski). Zmiana poglądu w XVIII w.
na ubóstwo zak. spowodowała zanik prostoty architektury
i wystroju wnętrz kościołów bernardyńskich oraz wzrost
ich bogactwa (Leżajsk, Lwów); tolerowanie przez komisarzy
pol. przyjmowania przez klasztory majątków ziemskich
(Kalwaria Zebrzydowska, Leżajsk, Sokal, Zastaw) dato
reformatom podstawy do krytyki bernardynów.

Od poł. XVII w. następował także stopniowy upadek
studiów zak. spowodowany anachronicznym stosowaniem
metod scholast., brakiem otwarcia się na nowe prądy nauk.,
rozproszeniem studiów po kilku klasztorach oraz systemem
—> jubilacji (równoznaczna z doktoratami w in. zakonach),
uzyskiwanej po 10 latach nauczania w krajowych studiach
gen., a otwierającej dostęp do zak. urzędów. Do wybitniejszych
pisarzy i teologów w XVII i XVIII w. należeli: szkotysta
Piotr z Poznania (zm. 1655), dogmatycy - Jan Wolan
zm. 1649), Dominik Kochanowski (zm. 1666), Maciej Kurski
zm. 1681), moraliści - Marian z Kościana (zm. 1651), Gaudenty
Pikulski (zm. 1763), Benedykt Kotficki (zm. 1781),
Franciszek Przvłęcki (zm. 1785), teolodzy duchowości - Daniel
Zieliński (zm. 1664), F. Dzielowski, Jan Szysiecki (zm.
1753), kanoniści - Konstanty Święcicki (XVIII w.), Stanisław
z Grodziska (zm. 1707), S. Gamalski, przeciwnik procesów
o czary, hagiografowie - Wincenty Morawski (zm.
1645). C. Damirski, historycy i kronikarze - Augustyn Ciepliński
(zm. 1652), Hieronim Kakowski (zm. 1652 lub 1653),
Mikołaj ze Skalbmierza (zm. 1654), Bernardyn A. Kaliski
(zm. 1658), Ludwik ze Zbąszynia (zm. 1662), J a n Kamieński
(zm. 1730), Manswet Grabowski (zm. 1757), J. Charkiewicz;
malarzami byli: F. Lekszycki, B. Mazurkiewicz, J. Uzdowski,
W. Żebrowski; ze środowiska zak. wywodzili się również
anonimowi snycerze (m.in. stalli kościołów w Leżajsku,
Sierakowie i we Lwowie) oraz liczni miniaturzyści. Bernardyni
wydali 5 biskupów: Jana Dziaduskiego (zm. 1559) oraz
ord. bakowskich - Waleriana Lubienieckiego (zm. 1617),
Mikołaja Gabriela Fredrę (zm. 1631), Atanazego Rudnickiego
(zm. 1675) i Macieja Mariana Kurskiego (zm. 1681).

W XVII i XVIII w. bernardyni kontynuowali misję wśród
p r o t e s t a n t ów i prawosławnych; do wybitnych kaznodziejów
należał Antoni Stefanowicz (zm. 1679); przy końcu XVIII w.
bernardyni rozpoczęli głosić —* misje ludowe, głównie w prowincji
wlkp., z sugestii prymasa A.K. Ostrowskiego i litew.
na życzenie bpa I.J. Massalskiego; nabożeństwo —* drogi
krzyżowej, szczególnie propagowały —* kalwarie: w Kalwarii
Zebrzydowskiej, w Górze Kalwarii k. Warszawy i w Cytowianach
na Litwie; od pocz. XVIII w. stacje drogi krzyżowej
zakładali bernardyni we własnych kościołach lub krużgankach
klasztorów, później również w kościołach par., a
sanktuariami Chrystusa Cierpiącego stały się bernardyńskie
kościoły w Alwernii, Tarnowie i Wielkowoli (franciszkańska
duchowość); kult Matki Bożej przejawił się m.in. w z a k ł a d a n i u domków loretańskich (najbardziej znany w Warszawie
przy kościele na Pradze) oraz w koronacji jej figur
i obrazów: w Sokalu (1724), Leżajsku (1752), Skępem (1755),
Rzeszowie (1763) i Kalwarii Zebrzydowskiej (1887); ośrodkami
kultu św. Antoniego z Padwy były Brzeżany, Orsza,
Radecznica, Ratowo, Sambor i Z b a r a ż . Na przełomie XVIII
i XIX w. bernardyni prowadzili szkoły przy klasztorach
(10 średnich i 35 e l e m e n t a r n y c h ) .

W 1731 dokonano podziału prowincji pol. na młp. i litewską.
W 2. poł. XVIII w. ustały fundacje nowych klasztorów;
1772 bernardyni mieli 4 prowincje: młp. pod wezw.
Wniebowzięcia NMP, liczącą 18 klasztorów i 444 zakonników,
wlkp. pod wezw. Niepokalanego Poczęcia NMP - 38
klasztorów i 829 zakonników, ruską pod wezw. Niepokalanego
Poczęcia NMP - 30 klasztorów i 575 zakonników oraz
litew. pod wezw. św. Kazimierza - 31 klasztorów i 511 zakonników.

Po I rozbiorze Polski patent ces. Józefa II
z 1781 zniósł w Galicji urząd prowincjała, a 19 klasztorów
bernardyńskich poddał jurysdykcji bpów, którzy sprawowali
nad nimi władzę przez komisarzy bernardyńskich; 1785 bez
zezwolenia zak. władz gen. na terenach wcielonych do
Austrii utworzono prowincję galie, pod wezw. św. Jana z
Dukli, zw. po 1795 wsch.galie, w odróżnieniu od młp..
która znalazłszy się po 1795 w zaborze austr., zwana była
z a c h . g a l i e ;

weszło do niej 15 klasztorów prow, ruskiej i 3
klasztory młp. (jej 4 klasztory pozostałe w zaborze prus.
utworzyły własny komisariat, a 1800 zostały inkorporowane
do prowincji wlkp.) - liczyła 166 kapłanów i 63 braci; nadal
istniała druga prow, ruska w Rzeczypospolitej, potem w
I m p e r i um Ros.; klasztory prow, ruskiej zaboru ros. istniały
do 1816 jako niepełna prowincja administrowana przez
prowincjała i 2 definitorów, po czym przyłączone zostały
do prow, litewskiej, natomiast 4 klasztory prow, ruskiej
zaboru austr. (Lublin, Łuków, Józefów n. Wisłą, Jeleniec)
uformowały 1797 samodzielną kustodię lubel. z kustoszem
na czele i 2 definitorami, a 1799 na rozkaz władz austr.
zostały włączone do prowincji z a c h . g a l i e ; na kapitule 1806,
pod naciskiem cesarza, obie prow, zaboru austr. połączyły
się w prow, obojga Galicji pod wezw. Niepokalanego Poczęcia
NMP, z siedzibą prowincjała w Radomiu; liczyła ona
30 klasztorów, które podzielono na 3 kustodie: krak.,
lwowską i lubel.; po przekazaniu przez Austrię (1809) zach.
Galicji Księstwu Warsz. prowincję obojga Galicji ponownie
podzielono; w zaborze austr. pozostało tylko 14 klasztorów
prowincji w s c h . g a l i e , a ich łączność z klasztorami Księstwa
Warsz. została zerwana przez władze austr.; prowincjał S.I.
Radliński wyznaczył wówczas dla klasztorów leżących w
Księstwie Warsz. specjalnego komisarza prowincjalnego,
a władze gen. zakonu nakazały klasztorom obu części prowincji
zwoływać osobne kapituły prowincjalne; 1810 na
kapitule w Radecznicy przywrócono prowincję młp. obejmującą
14 klasztorów Księstwa Warsz., a klasztory zaboru
austr. ukonstytuowały na kapitule w Leżajsku 1810 nową
prowincję, przywracając nazwę - prowincja g a l i e pod wezw.
Niepokalanego Poczęcia NMP; zmiany granic dokonane
przez Kongres Wiedeński spowodowały nową reorganizację
prowincji; w zaborze austr. prowincja g a l i e objęła 15 klasztorów
(Kalwaria Zebrzydowska, Tarnów, Rzeszów, Przeworsk,
Leżajsk, Lwów, Krystynopol, Sokal, Sambor, Brzeżany,
Gwoździec, Fraga, Zbaraż, Dukla, Leszniów), a młp.
uformowana w Księstwie Warsz.) złożona z 14 klasztorów
Piotrkowice, Święta Katarzyna, Wielka Wola, Kazanów,
Radom, Opatów, Lublin, Józefów n. Wisłą, Łuków, Krześlin,
Kobylka, Radecznica, Kraków, Alwernia) utraciła klasztory
w Krakowie i Alwernii, które poddane zostały jurysdykcji
bpa Wolnego Miasta Krakowa, a 1852 włączone d e k r e t em
g e n e r a ł a zak. do prow, galicyjskiej.

Po rozbiorach Polski bernardyni prowincji wlkp. i litew.
kontynuowali misje par. oraz obsługiwali parafie erygowane
przy kościołach klasztornych (przed I rozbiorem prowadzili 3 parafie. 1792 - 20, po 1800 - 28); 1827 założyli rezydencję
w Moskwie (5 ojców), otaczając opieką duszpast. katolików;
wielu bernardynów z prow, litewskiej i częściowo ruskiej
wskutek kasaty klasztorów po powstaniu listopadowym
podjęło pracę par. na wsch. obszarach archidiec. mohylewskiej
i diec. tyraspolskiej oraz posługę duszpast. w 11 garnizonach
(stan z 1855), w których stacjonowali katolicy
(Polacy, Litwini, Niemcy) wcieleni do armii ros. (niemożność
uzupełniania tu stanu personalnego doprowadziła już
w 2. poł. X I X w. do zaniku tej działalności).

Po 1815 do likwidacji klasztorów bernardyńskich najwcześniej
przystąpiły władze prus., które do 1841 skasowały
je wszystkie (20). Najlepsze warunki mieli bernardyni w
zaborze ros., czyli w tzw. ziemiach przyłączonych do cesarstwa
(Litwa, Białoruś, Wołyń, Podole), gdzie 1816 z prow,
litewskiej i ruskiej ze względu na zmniejszanie się stanu
personalnego utworzono prow, litewsko-ruską, 1818 liczącą
46 placówek; odbywała ona kapituły, utrzymywała studia
zak. i miała możliwość przyjmowania kandydatów; systematycznej
likwidacji klasztorów dokonano tu 1830-65, pozostawiając
(na utrzymaniu rządu) na Rusi i Litwie 2 klasztory
etatowe w Kretyndze i Żasławiu. Względną swobodą
cieszyły się klasztory w Królestwie Pol.; 1864-65 w odwecie
za poparcie manifestacji patriotycznych 1861-62 oraz udział
zbrojny, ukrywanie powstańców i pełnienie przez zakonników
funkcji kapelanów w powstaniu styczniowym (z 34 klasztorów
i 258 zakonników wg stanu z 1861 zaangażowanych
było w powstaniu 114 zakonników, w tym 91 kapłanów)
dokonano kasaty 19 klasztorów; przy końcu X I X w. istniały t u
tylko klasztory w Warcie i Kole.

W zaborze austr. po 1815 władze państw, nie dążyły do
kasaty klasztorów, lecz ich całkowitego podporządkowania
biskupom; bernardyni prowincji galie prowadzili 1846 z
polecenia bpa tarnowskiego J. Wojtarowicza misje lud. w
parafiach objętych rabacją g a l i e ; odrodzenie zak. w Galicji
zapoczątkował wizytacją 1882 gen. Bernardino Dal Vago,
kładąc nacisk na życie wspólne; jego reformy kontynuował
prowincjał Norbert Golichowski (1882-85); zgodnie z postanowieniem
konst. Felicitate ąuadam (1897) pap. Leona
XIII dokonano w Galicji połączenia 16 klasztorów bernardynów
i 11 klasztorów reformatów w jedną prow, pod
wezw. Niepokalanego Poczęcia NMP, liczącą 323 zakonników;
nowicjat dla kleryków ustanowiono w Leżajsku (u
bernardynów), a dla braci w Wieliczce (u reformatów);
studia filoz. odbywano w Krakowie (u reformatów), natomiast
teol. we Lwowie (u bernardynów); 1911 dekret Stolicy
Apost. przywrócił odrębne prow, polskie wg stanu
sprzed 1899, zakazując powrotu do dawnych nazw (obserwanci,
reformaci). Prowincja dawnych reformatów otrzymała
wezwanie MB Anielskiej. Po ukazie tolerancyjnym
1905 grupa 24 braci mniejszych (14 bernardynów i 10 reformatów)
zorganizowana przez J. Bogdalskiego, 1906-08 przeprowadziła
114 misji par. i 12 serii rekolekcji na terenach
Królestwa Pol. i na tzw. ziemiach przyłączonych.

Do wybitniejszych bernardynów po 1800 należeli: autorzy
zbiorów kazań - Paschalis Serwan (zm. 1803) i A. Błachowicz
(zm. 1853), hagiograf - Herkulan Juszkiewicz (zm.
1847), historycy - Golichowski (zm. 1921) i Bogdalski
(zm. 1935) oraz kaznodzieja, filozof i publicysta Euzebiusz
Stateczny (zm. 1921); świątobliwością życia odznaczali się
A.M. Drukteyn, Jacek Filipiak (zm. 1912) i Hadrian P.
Osmołowski (zm. 1924), którego proces beatyfikacyjny
jest w toku.

W okresie międzywojennym wzrosła liczba klasztorów
z 16 (1914) do 39 (1939), głównie przez rewindykację klasztorów
skasowanych; prow, liczyła 319 zakonników, w tym
122 kapłanów, 82 kleryków, 115 braci, 1932 przejęta misję
(prefektura apost.) na Śachalinie j a p . (—» Azja II B 3), otworzyła
prywatne gimnazja w Radecznicy (1922) i Łodzi (1937)
oraz prowadziła parafie przy 18 klasztorach.

Podczas II wojny świat, zginęło 8 ojców i 3 braci. W związku
ze zmianą wsch. granicy państwa pol. 1945 opuścili bernardyni
23 domy zak., a uzyskali 5 nowych; 1948 utracili
placówki na Sachalinie; 1946 powołali Sekretariat Mis.
koordynujący pracę misjonarzy lud.; od 1946 do 1966 przeprowadzili
883 serie misji lud.; do najbardziej zasłużonych
misjonarzy lud. należeli: M. Hulek, F.E. Kędzierski, M.S.
Pociecha, S.J. Niewiadomy. W nauk. działalności wyróżnili
się zwł. A.L. Krupa (KUL), H.E. Wyczawski (ATK),
R. Gustaw - dyrektor BKUL, oraz A. Chadam, J. Długosz,
K. Grudziński, J.J. Kędzior, L. Łuszczki, B.S. Migdał,
W.F. Murawiec, E. Sokołowski, Cz. Teklak. Do pisarzy
rei. należą m.in. W. Biegus, F. Dwornicki, F . E . Kędzierski,
J . D . Michnar, S.J. Niewiadomy, G. Piotrowski, M.S. Pociecha,
E. Seroka, P. Wilk-Witosławski, H. Wróbel.

W kuriach biskupich pracowało 5 bernardynów: H.E.
Wyczawski, Z. Stępień, L. Szpucha j a k o sędziowie w Kurii
Metropolitalnej Krak., K. Krukowski j a k o sędzia w Olsztynie
i S.J. Niewiadomy j a k o wizytator żeńskich zgromadzeń
zak. w Kurii Metropolitalnej Warszawskiej. Studium dla
kleryków mieści się w Kalwarii Zebrzydowskiej i w Krakowie,
nowicjat zaś w Leżajsku. W 1981 prowincja pol. liczyła
21 klasztorów (w tym 12 parafii) i 298 zakonników (10 w
Zairze, 7 w Stanach Zjedn., 5 w Argentynie, 2 w Anglii
oraz po 1 w Z S R R , Holandii, Libii i na Cyprze), w tym 182
kapłanów.

° R e f o r m a c i - Inicjatorem reformatów pol. byt bernardyn
Gabriel z Gródka (zm. 1619), który zapoznawszy się
we Włoszech z ruchem reformistycznym (—» franciszkanie
I B I , 2°), próbował 1598-1605 zaprowadzić ten program
w pol. prowincji, a zwł. w wyznaczonych zgodnie z decyzją
Stolicy Apost. (bulla pap. Klemensa VII In suprema militantis
Ecclesiae) domach rekolekcyjnych.

Zdecydowany
sprzeciw bernardynów wywołat dążność do zakładania
własnych klasztorów, z których pierwszy powstał 1606 w
Pińczowie z fundacji wielkiego marszałka koronnego Z.
Myszkowskiego (opuszczony jednak wskutek zawartego
w bulli pap. Pawła V Licet alias z 1607 zakazu osiedlania
się reformatów w Polsce); oczekując zmiany tej decyzji,
reformaci zasiedlili przygraniczne klasztory w Ołomuńcu
(1607) i Gliwicach (1610).

Rozwój zakonu umożliwiła przychylność
p r o t e k t o r ów świeckich i duch. (m.in. króla Zygmunta
III Wazy i kilku bpów, a zwł. M. Szyszkowskiego, szczególnie
zaś pap. Grzegorza XV, który wyznaczył komisarzem
apost. —* Aleksandra z Padwy (Patavinus); 1622-23 uzyskali
z fundacji magnacko-szlacheckich 7 placówek: w Zakliczynie
n. Dunajcem, Miejskiej Górce k. Rawicza, Osiecznej k.
Leszna, Choczu, Warszawie, Wieliczce i Łąkach Bratiańskich;
1624-50 przybyto 20 dalszych klasztorów: 1624 w
Bieczu, 1625 Krakowie, Włocławku, 1627 Łabiszynie,
Brzezinach, Kazimierzu Dolnym, Solcu n. Wisłą, 1629 Przemyślu,
Koninie, Wieluniu, 1630 Lwowie, 1631 Kaliszu,
Pakości, 1633 Stopnicy, 1641 Rakowie, 1644 Toruniu, 1647
Koszycach, Wejherowie, 1648 Pułtusku i 1650 Lutomiersku.
Utworzone 1623 kustodie - m ł p . pod wezw. MB Anielskiej
(pd. Rzeczpospolita) i wlkp. pod wezw. św. Antoniego z
Padwy (Wielkopolska i Mazowsze), uzyskały 1628 autonomię
w obrębie struktury obserwanckiej, potwierdzoną przez
pap. Urbana VIII (brewe In supremo z 1630); w czasie
gen. wizytacji obserwanta Michała z Cassentino doszło 1634
do sztucznej i nietrwałej unii reformatów z bernardynami;
po jej rozwiązaniu 1637 obie kustodie reformackie podniesiono
do rangi prowincji; po wojnach szwedz. nastąpił
1655-1700 szybki rozwój zakonu przejawiający się m.in. w
pozyskaniu 18 klasztorów: 1655 na Górze św. Anny, 1657
w Poznaniu, 1660 Woźnikach i Lublinie, 1661 Szczawinie,
1663 Rawiczu, 1666 Gdańsku, 1667 Białej Podi., 1668 Węgrowie,
1672 Sandomierzu, Zamościu, 1676 Szamotułach,
1678 Kiszporku (obecnie Dzierzgoń), 1679 Barcinie, 1683 Pińczowie, 1686 Miedniewicach, 1699 Kętach i 1700 Jarosławiu.

W 1700 w obu prowincjach w 45 klasztorach bylo
740 zakonników; w XVIII w. przybyło 18 klasztorów, przeważnie
na kresach wsch.: 1709 w Rzeszowie, 1725 Rawie
Ruskiej, 1726 Boćkach, 1727 Sądowej Wiszni, 1737 Chełmie
Lub., 1739 Pilicy, 1744 Krzemieńcu, 1748 D e d e r k a ł a c h
i Złoczowie, 1749 Grudziądzu, 1750 Siennicy, 1751 Brodnicy,
1753 Krytowie, 1755 Płocku, 1757 Bukączowcach,
1765 Zarębach K o ś c , 1766 Żorniszczach i 1778 Ż u r o m i n i e .
Sprzeciw bernardynów nie pozwolił na realizację planów
osiedlenia się reformatów na Litwie, podjętych 1622 przez
Aleksandra z Padwy i wielokrotnie ponawianych.
W poł. XVIII w. nastąpiła reorganizacja prowincji: z 12
klasztorów prowincji wlkp. utworzono 1750 odrębną prow,
pruską (pod wezw. Wniebowzięcia N M P ) , a ze wsch. klasztorów
prowincji młp. - 1746 kustodię, a 1763 prow, ruską (pod
wezw. MB Bolesnej); 1773 w 60 klasztorach 4 prowincji,
obsadzonych niemal równomiernie, było 1345 zakonników.

Od I rozbioru Polski wydarzenia polit, powodowały częste
zmiany struktur prowincji; prowincje rozczłonkowano, a
nast. klasztory różnych prowincji łączono doraźnie w nowe
krótkotrwałe prowincje lub kustodie; utrudnione byty lub
całkowicie wykluczone kontakty z rzym. władzami zak. lub
między przełożonymi zak. z różnych zaborów; ograniczano
także liczbę zakonników w klasztorach (1781 w zaborze
austr. ustalono limit 10 zakonników).

Najwcześniej ingerencją wtadz dotknięte zostały klasztory
w zaborze austr., gdzie po I rozbiorze Polski znalazło się
8 klasztorów prowincji mlp. (w Bieczu, Jarosławiu, Kętach,
Przemyślu, Rzeszowie, Wieliczce, Zakliczynie, Zamościu)
i 6 ruskiej (w Bukączowcach, Kry łowię, Lwowie, Rawie
Ruskiej, Sądowej Wiszni i Złoczowie), które 1785 zmuszono
do połączenia się w prow, galicyjską pod wezw. MB Bolesnej;
w wyniku kasat józefińskich (—* józefinizm) usunięto zakonników
ze Lwowa (1783), Rzeszowa (1787), Złoczowa
(1790), Zamościa (1807), Bukaczowców i Kryłowa (1808).

W granicach Rzeczypospolitej pozostały 4 klasztory prow,
ruskiej (w Chełmie, Dederkałach, Krzemieńcu i Żorniszczach),
które 1781 utworzyły kustodię pod wezw. św. Anny;
po III rozbiorze klasztor chełmski znalazł się w zach. Galicji,
pozostałe klasztory - w granicach państwa ros. (1822 dołączono
klasztor w Boćkach); w wyniku kasat kustodia traciła
kolejno klasztory w Krzemieńcu (1807), Żorniszczach (1832),
Boćkach (1865) i D e d e r k a ł a c h ( l 8 9 i ) ; klasztor w Chełmie
włączono do prow, małopolskiej.

Prowincja młp. liczyła 8 klasztorów (po utracie 6 na rzecz
prowincji g a l i e ) ; 2 klasztory śląskie (Gliwice i Góra św. Anny)
z klasztorem w Pilicy utworzyły 1802 tymczasową kustodię
pod wezw. MB Anielskiej, a 1805 samodzielną kustodię
pod wezw. Świętego Krzyża w zaborze prus. istniejącą
do wykonania prus. ustawy kasacyjnej (1810), mocą której
zniesiono klasztory w Gliwicach i na Górze św. Anny; klasztor
w Pilicy (terytorium Księstwa Warsz.) wrócił do prowincji
m ł p . ; klasztory tej prowincji w Kazimierzu, Krakowie,
Lublinie, Pińczowie, Sandomierzu, Solcu, Stopnicy i Zamościu
(po III rozbiorze znalazły się na terenie zach. Galicji)
przyłączyły się 1806 do galie, prowincji MB Bolesnej.

W wyniku utraty przez Austrię ziem z III rozbioru na
rzecz Księstwa Warsz. (1810) w galie, prowincji MB Bolesnej
pozostało 8 klasztorów (Biecz, Jarosław, Kęty, Przemyśl,
Rawa Ruska, Sądowa Wisznia, Zakliczyn i Wieliczka - od
1815); prow, małopolska MB Anielskiej miała teraz klasztory
w Chełmie (do 1800 w kustodii św. Anny), Kazimierzu,
Krakowie, Lublinie, Pilicy, Pińczowie, Sandomierzu, Solcu,
Stopnicy i Wieliczce (do 1815).

Pod panowanie prus. po I rozbiorze dostały się klasztory
w Łabiszynie i Pakości z prowincji wlkp., z prow, zaś pruskiej
pod wezw. Wniebowzięcia NMP najpierw 6 klasztorów
(w Brodnicy, Dzierzgoniu, Grudziądzu, Łąkach Bratiańskich,
Toruniu-Podgórzu, Wejherowie), a po III rozbiorze dalszych 5 (w Gdańsku, Ptocku, Pułtusku, Włocławku i Z a r ę b a c h ) ;
rządowe dekrety kasacyjne spowodowały likwidację 1803-04
klasztorów w Pułtusku i Grudziądzu (prow, pruska); proces
likwidacji zahamowało utworzenie Księstwa Warsz., w którym
reaktywowano 1807 klasztor w Pułtusku; 3 klasztory
prow, pruskiej (w Białej Podlaskiej, Siennicy i Węgrowie),
przynależące po III rozbiorze do zach. Galicji, utworzyły
kustodię gałicyjsko-mariańską, która przestała istnieć po
włączeniu tych ziem 1809 do Księstwa Warszawskiego.

Po utworzeniu Królestwa Pol., na j e go t e r y t o r i um znalazły
się klasztory prowincji wlkp. (Brzeziny, Chocz, Kalisz, Konin,
Lutomiersk, Miedniewice, Warszawa, Wieluń) oraz
klasztory prow, pruskiej (Biała Podlaska, Płock, Pułtusk,
Siennica, Węgrów, Włocławek i Żuromin); w Wielkim
Księstwie Pozn. znalazły się klasztory prowincji wlkp. (Łabiszyn,
Miejska Górka, Osieczna, Pakość, Poznań, Rawicz,
Szamotuły, Woźniki) oraz prow, pruskiej (Brodnica, Dzierzgoń,
Łąki Bratiańskie, Toruń i Wejherowo); 1820-41 skasowano
11 klasztorów (w Rawiczu, Poznaniu, Łabiszynie,
Miejskiej Górce, Brodnicy, Dzierzgoniu, Toruniu, Osieczn
e j , Pakości, Szamotułach, Woźnikach), a ocalałe klasztory
w Łąkach Bratiańskich i Wejherowie stanowiły zaczątek
powstałej 1855 w Wielkim Księstwie Pozn. i zach. Prusach
prow, pod wezw. Niepokalanego Poczęcia NMP, do której
przyłączono nast. klasztory w Miejskiej Górce, Poznaniu,
Bysławku, Wronkach, Z a m a r t em i Osiecznej.

W Królestwie Pol. były 3 prow. - MB Anielskiej (młp.),
św. Antoniego (wlkp.) i Wniebowzięcia NMP (prus.), które
1816 liczyły 24 klasztory i 320 zakonników; uzupełniono
poniesione straty, pozyskując 1856 w miejsce skasowanego
1820 klasztoru w Lublinie pocysterski klasztor w Jędrzejowie
(prowincja m ł p . ) , 1860 pokamedulski klasztor w Rytwianach
(prowincja młp.) oraz 1778 pojez, placówkę w Żurominie
(prow, pruska) i 1838 klasztor w Smolanach (prow,
p r u s k a ) .

Stan personalny 1862 wzrósł do 421 zakonników.
Ostateczną klęskę zadano reformatom po powstaniu styczniowym,
kiedy to ukazem ces. Aleksandra II (1864) skasowano
9 klasztorów pod zarzutem udziału ich członków w
powstaniu (Brzeziny, Chełm, Chocz, Konin, Miedniewice,
Płock, Solec, Szczawin, Żuromin), a 3 - z powodu malej
liczby zakonników (Pułtusk, Rytwiany, Sandomierz); 8
klasztorów (Jędrzejów, Kalisz, Lutomiersk, Pilica, Pińczów,
Smolany, Stopnica, Włocławek) wyznaczono j a k o etatowe,
a 6 nieetatowych przeznaczono do ewentualnej kasaty; kilkunastu
zakonników wywieziono na Sybir, a zakonników ze
skasowanych klasztorów skierowano do pracy duszpast.
przy klasztorach etatowych lub na parafiach; 1874 było 104
zakonników (85 kapłanów i 19 braci), a 1920 czynny był
jedynie klasztor we Włocławku.

Spośród 4 prowincji (leżących na terenach pol. objętych
zaborami) nie uległa kasacie jedynie galicyjska prow. MB
Bolesnej, licząca 1816 w 9 klasztorach 52 zakonników; w 2.
p o ł . XIX w., przezwyciężając kryzys wewn. (skutki —> józefinizmu),
przeżyła odrodzenie życia zak.; wybitnymi prowincjałami
byli: Konstanty Pacholik (1853-54, 1857-63, 1872-81),
Wawrzyniec Ciepliński (1854-57, 1863-72, 1881-82), Joachim
Maciejczyk (1882-93) i Maurycy Wilczyński (1893-99). Prowincję
wizytował dwukrotnie (1882 i 1884) gen. zakonu Bernardino
Dal Vago, zabiegając o podniesienie karności zak.:
1896 przyjęto 2 nowe placówki (we Lwowie - klasztor Świętej
Rodziny i w Wicyniu k. Złoczowa); w 11 klasztorach pracowało
wówczas 62 kapłanów, 31 kleryków i 58 braci.

Reformaci prowadzili różnorodną działalność duszpast.
i kazn. w kościołach własnych i par. (apostolat —* misji
ludowych, szczególnie w 2. poł. XVIII w.); zgodnie z
franciszkańską duchowością akcentowali kult człowieczeństwa
Chrystusa, zwł. jego męki, szerząc nabożeństwo —»
drogi krzyżowej (II 3) i wznosząc —> kalwarie w Wejherowie
(1647), Pakości (1647) i na Górze św. Anny (1701); propagowali
również nabożeństwo do NMP, szczególnie —» Niepokalanego
Poczęcia; w kościołach zak. znajdowały się
słynące łaskami obrazy, m.in. w Łąkach Bratiańskich (koronowany
1752), Miedniewicach (koronowany 1767), Kazimierzu
n. Wisłą, Osiecznej, Pińczowie, Siennicy, Wieliczce
i Żurominie. Zasięgiem oddziaływania duszpast. do poł.
XIX w. obejmowali także innowierców; brali udział w polemikach
i —> dysputach teologicznych (m.in. 1660 F. Rychłowski,
zm. 1680, z —» braćmi polskimi w Rożnowie i B.
—> Bułakowski w —* Colloquium Charitativum); wśród prawosł.
i Żydów działali m.in. Cyprian Gozdecki (zm. 1649),
Franciszek Kwintowicz (zm. 1662), Krystyn Chojecki (zm.
1678), Zygmunt Trzemecki (zm. 1682), Marceli Morsztyn
(zm. 1693), F. —> Białecki, Marian Łapczyński (zm. 1726)
i Karol Kettner (zm. 1743); roztaczali opiekę duszpast. nad
kat. mniejszościami nar., przeważnie niem. (Warszawa,
Kalisz, Gdańsk, Góra św. Anny).

Zaznaczyli swą obecność
w szkolnictwie, prowadząc w XVII-XIX w. szkoły elementarne,
m.in. w Wejherowie (1651-1835), Gdańsku (1674-18131,
Żurominie (1778-1865; przejściowo także szkoła średnia),
Pakości (1787-1824), Toruniu-Podgórzu (1819-32), Włocławku
(1819-65; krótko także szkoła średnia), Żorniszczach
(1801-32), Smolanach (1838-74), Rawie Ruskiej (1836-54),
Węgrowie (1840-64), a także w in. klasztorach głównie
prowincji wlkp.; w Przemyślu szkołę dla dzieci głuchoniemych
założył i prowadził 1846-72 K. Pacholik.
Rozwijali także działalność wśród Polonii w Stanach
Z j e d n . , dokąd w 2. poł. XIX w. przybyło kilkunastu zakonników
z klasztorów skasowanych w zaborze prus.; po nieudanych
próbach założenia klasztoru w Chicago, przenieśli się
do in. skupisk polonijnych (Wisconsin, Ohio, Pensylwania);
po przybyciu 1886 nowej grupy reformatów pol., założono
klasztor w Pulaski, który stał się domem macierzystym polonijnej
prow, pod wezw. Wniebowzięcia NMP (erygowana
1939). Wśród emigrantów w Brazylii pracowali: Martynian
Możejewski (zm. 1899), Mikołaj Kalinowski (zm. 1901),
Edmund Fuliński (zm. 1904), Franciszek Ksawery Gurowski
(zm. 1918) i Ludwik Przytarski (zm. 1919).

W dziedzinie piśmiennictwa kośc. jako autorzy zbiorów
kazań (także j a k o wybitni kaznodzieje i misjonarze) wyróżniali
się: F. Rychłowski (zm. 1673), B. Gutowski (zm. 1696),
A. Węgrzynowicz (zm. 1721), F. Synakiewicz (zm. ok. 1792),
A. Zapartowicz (zm. 1797), B. Żołądkiewicz (zm. 1798),
J. Męciriski (zm. 1813), F. Owsienicki (zm. 1816), K. Kawalewski
(zm. 1832), K. Piramowicz (zm. 1896) i M. Możejewski.
W zakresie teologii ascet. pierwszy w skali świat, traktat
Summarium asceticae et mysticae theologiae (Kr 1655) ogłosił
S. —» Dobrosielski; prace z prawa zak. publikowali A. —*
Brykner, S. Rudzieński, a zbiór hagiograficzny opracował
F. Jaroszewicz Matka świętych Polska (Kr 1767). Świętością
życia odznaczali się m.in.: Bonawentura —> Dzierżanowski
(zm. 1649), Franciszek Kwintowicz (zm. 1662), S. Dobrosielski,
F. Białecki, Sebastian Wolicki (zm. 1732), Julian Stropoński
(zm. 1742), Bazyli Sikorski (zm. 1780), Wenanty
Andress (zm. 1798), Serafin Smolik (zm. 1877), Gorgoniusz
Sulej (zm. 1890).
Krótkotrwałe zjednoczenie bernardynów z reformatami
w Galicji na mocy konst. Felicitate ąuadam (1897) pap. Leona
XIII zakończyło się 1911, kiedy dekret Stolicy Apost.
przywrócił ich o d r ę b n e prowincje na t e r e n a c h pol. (—> franciszkanie
II B 1, I o ) .

Prowincja MB Anielskiej (proweniencji
reformackiej) liczyła 120 zakonników (56 kapłanów, 53 braci,
11 kleryków) i miała klasztory: w Bieczu, Jarosławiu, Kętach,
Krakowie, Lwowie, Przemyślu, Rawie Ruskiej, Sądowej
Wiszni, Wieliczce, Zakliczynie, rezydencje par. w Kleparowie
pod Lwowem i Krakowie-Bronowicach; 1915-38
p r z e j ę t o poreformackie klasztory na t e r e n i e byłego Królestwa
Pol.: w Pilicy (1915), Stopnicy (1916), Koninie, Włocławku
(19191, Brzezinach (1921), Kazimierzu n. Wisłą, Pińczowie
(1928) i Chełmie (1933) oraz nowe rezydencje: w Dursztynie
(1933) i Krakowie-Azorach (1938). W 1939 prowincja miała 18 klasztorów i 3 rezydencje par. z 201 zakonnikami (74
kapłanów, 87 braci i 40 kleryków). W wyniku ustalenia
granic po II wojnie świat, utraciła 3 klasztory (we Lwowie,
Rawie Ruskiej i Sądowej Wiszni), objęła natomiast dawne
placówki reformackie w Brodnicy i Warszawie oraz utworzyła
nowe: w Gdańsku, Sierbowicach (Piłica-Górka), Warszawie-
-Mokotowie. W 1984 liczyła 22 klasztory i 236 zakonników
(117 kapłanów, 55 braci, 64 kleryków).

Działalność zakonników skupia się na pracy duszpast.
we własnych kościołach. Wzrosła ilość obsługiwanych przez
nich parafii (1939 - 3, 1984 - 13 par. lub wikariatów). W 1945
na prośbę abpa A. Sapiehy objęli czasowo parafie w dekanacie
spiskim (Krempachy, Nowa Biała, Trybsz, Łapsze
Niżne, Łapsze Wyżne, Niedzica, Kacwin i Frydman); wycofywali
się z nich stopniowo (ostatnia par. Nowa Biała i Krempachy
1968); 1979 klasztor w Stopnicy przekazano księżom
Najśw. Serca Jezusowego. Wybitniejszymi kaznodziejami
i misjonarzami lud. byli: Z. Janicki (zm. 1929), W. Kapuśnik
(zm. 1939), J. Malicki (zm. 1948), W. Starmach (zm.
1966), I. Kmiecik (zm. 1958), P. Antosz (zm. 1966), S. Stoch
(zm. 1966), T. Grabowski (zm. 1982).

Do pisarzy rei. należeli:
F. Szczepanik (zm. 1916), założyciel i pierwszy redaktor
serii wydawniczej Biblioteka Franciszkańska (1910-),
publikującej pisma z zakresu duchowości franciszkańskiej,
oraz mies. „Posłaniec św. A n t o n i e g o " (1912), n a d t o J. Maciejczyk
(zm. 1923), H. Jarosiewicz (zm. 1932), H.A. —>
Cichowski (zm. 1936), A. Wasilkowski (zm. 1942) i I. Kmiecik
(zm. 1958); z aktualnie żyjących prace nauk. publikują:
L. Tatara, M. Pasiecznik, J. Pasiecznik, H. Błażkiewicz,
B. Brzuszek, A. Wiśniowski, A. Sroka, A. Szteinke, W. Michalczyk,
A. Błachut. Zakonnicy pracują na misjach w
Togo i Ziemi Świętej oraz w duszpasterstwie polonijnym
w Stanach Zjedn. i Australii Zachodniej. Świętością życia
wyróżniali się: Joachim Maciejczyk (zm. 1923), Konrad
Gubarzewski (zm. 1928), Alojzy Kosiba (zm. 1939; toczy się
jego proces beatyf.), Łukasz Orchowski (zm. 1939) i Serafin
P i e s t r a k ( z m . 1943).

Po kasatach władz prus., wyłoniły się w 2. poł. XIX i w
pocz. XX w., następujące prow, braci mniejszych proweniencji
reformackiej - Niepokalanego Poczęcia NMP i Świętej
Jadwigi.

Prowincja N i e p o k a l a n e g o P o c z ę c i a N M P w
Prusach Zach. i Wielkim Księstwie Pozn. została eryg. 1855
dekretem generała zak. Venanzio Metildiego przy poparciu
abpa L. Przyłuskiego; jej zalążek stanowiły ocalałe z kasaty
prus. klasztory w Łąkach Bratiańskich i Wejherowie;
stopniowo przejmowano kolejne klasztory: w Bysławku,
Zamartem, Goruszkach, czyli Miejskiej Górce, Osiecznej,
Poznaniu (Boże Ciało) i Wronkach; w chwili powstania
prowincja liczyła 21 zakonników (17 kapłanów i 4 braci);
pierwszym prowincjałem został Pacyfik Bydłowski; 1873
liczba zakonników wzrosła do 112 (41 kapłanów, 15 kleryków
i 56 braci).

Na mocy tzw. ustawy majowej (1873) —* Kulturkampfu
rząd prus. skasował wszystkie klasztory; wtedy większość
zakonników opuściła granice prowincji i zgodnie z poleceniem
władz rzym. udała się na misje lub do bratnich prowincji
(m.in. 9 kapłanów do Stanów Zjedn., 3 kapłanów
i 3 braci do Konstantynopola, 4 kapłanów, 2 diakonów i 4
braci do Francji, 1 k a p ł a n do Peru, 1 kapłan do Bukaresztu,
6 kapłanów i 3 braci do Galicji); pozostało tylko 33 starszych
wiekiem zakonników (18 kapłanów i 15 braci); po uchyleniu
1877 ustaw majowych podjęto nieskuteczną (z powodu
sprzeciwu władz) próbę odrodzenia życia zak.; dopiero 1890
utworzono komisariat pozn., podlegający 1913-23 jurysdykcji
prowincjałów MB Bolesnej w Galicji; 1923 przyłączono do
niego klasztory w Panewnikach, Rybniku, Choczu i Wieluniu
z prow. św. Jadwigi, a 1929 przekształcono w prow, pod
wezw. Niepokalanego Poczęcia, która 1932 przyjęła wezw. Wniebowzięcia NMP; w 6 jej klasztorach (Osieczna, Goruszki,
Panewniki, Rybnik, Wieluń i Chocz) było 64 zakonników
(20 kapłanów, 11 kleryków i 33 braci). W okresie
międzywojennym przybyły klasztory we Wronkach (1924),
Kobylinie (1929), Pakości-Kalwarii (1931), Jarocinie (1934)
i Chorzowie-Klimzowcu (1935) oraz przejściowo w Turzy
(1931-35); f. prowadzili wówczas duszpasterstwo we własnych
kościołach (m.in. w 3 parafiach), w więzieniach w Wieluniu
i Wronkach; uczestniczyli w ogólnopol. ruchu tercjarskim,
działalności charytatywnej, społ. i patriotycznej (m.in.
Karol Dziszowski-Bik, zm. 1941, w czasie plebiscytu na Śląsku
współpracował z W. Korfantym), prowadzili wydawnictwo
i drukarnię (Panewniki); od 1926 f. wydawali mies, dla tercjarzy
—» „Szkołę Seraficką" i „Kalendarz Franciszkański"
(1934-40).

Podczas II wojny świat, prowincja poniosła duże straty
materialne i personalne, m.in. uległy kasacie klasztory na
terenie Wielkopolski, a ograniczoną działalność prowadziły
placówki par. na Śląsku (Panewniki, Chorzów, Rybnik); rozproszeni
zakonnicy schronili się w domach rodzinnych lub
bratnich prowincjach pol. i zagr.; w hitlerowskich więzieniach
i obozach koncentracyjnych było 31 zakonników, z
których 8 poniosło śmierć. Po II wojnie świat, objęto nowe
placówki: w Opolu (1945) z mauzoleum Piastów Śląskich,
Wejherowie (1946) z „kalwarią kaszubską", Wschowie
(1945), Poznaniu (1947), Bytomiu (1954), Helu (1946),
Zabrzu (1957), Pakości-Mieście (1971) i Woźnikach (1978);
1985 prowincja liczyła 22 domy zak., 4 kapelanie w kraju
i 4 domy zak. poza Polską oraz 374 zakonników (175 kapłanów.
88 kleryków, 82 braci i 29 nowicjuszy), z których 48
pracuje poza Polską (w Boliwii, Zairze, Włoszech, w RFN,
NRD, Francji i Wielkiej Brytanii).

Po II wojnie świat, przy większości kościołów erygowano
parafie; zakonnicy głoszą misje lud., rekolekcje, prowadzą
duszpasterstwo akademickie i kapelanie szpitalne.
Do zasłużonych zakonników należeli m.in. Rafał Credo
(1830-67) - malarz, Wawrzyniec Ambroży Lewalski (1842-
-1924) - działacz rei. i patriotyczny na Kaszubach, R.J.
Byzewski - działacz polonijny w Stanach Zjedn. i Ignacy Mikołaj
Sosnowski-Kiefer (1839-1923) - duszpasterz Polonii
w Turcji, inicjator budowy kościoła w —> Adampolu. Obecnie
prace nauk. publikują m.in. G.B. Błoch (wykładowca na Antonianum),
E. Frankiewicz, K.Z. Kacprzak, G. Kustusz, H . J .
Lipiński, LA. Mazurek, L.A. Nowicki, W.B. Zubert (pracownik
nauk. KUL); 1984 rozpoczęli wydawanie periodyku
nauk. „Studia Franciszkańskie".

Prowincja św. J a d w i g i eryg. została (jako kontynuacja
prow, pod wezw. św. Jadwigi, istniejącej 1755-1810, a nast.
kustodii wydzielonej 1902 z saskiej prow, pod wezw. św.
Krzyża) 11 XI 1911 d e k r e t em generała Pacifico Monzy z 8
domów zak. (2 we Wrocławiu, 2 w Prudniku, G ó r a św. Anny,
Nysa, Panewniki, Borki Wielkie) na Śląsku; w momencie
powstania prowincja miała 201 zakonników (55 kapłanów,
46 kleryków, 84 braci i 16 nowicjuszy); w nast. latach przyj
ę t o placówki: w Raciborzu (1912), Kłodzku (1915), Dusznikach-
Zdroju, Olsztynie (1919), Wieluniu i Choczu 11920),
Głubczycach, Berlinie (Pankow), Gliwicach i Rybniku (1921),
Stoczku i Malborku (1934);

do prowincji przyłączono także
placówkę dawnej prowincji litew. bernardynów w Kretyndze
(1913) oraz w Rydze (1920), które staly się zalążkiem komisariatu
litew., odłączonego 1931 od prow. św. Jadwigi; 1923
klasztory z prow. św. Jadwigi w Panewnikach, Rybniku.
Choczu i Wieluniu wraz z 58 zakonnikami (17 kapłanów,
11 kleryków i 30 braci) przyłączył gen. zakonu Bernhardin
Klumper do prow. Niepokalanego Poczęcia NMP w Wielkopolsce;
prow. św. Jadwigi osiągnęła do II wojny świat,
liczbę 399 zakonników (123 kapłanów, 57 kleryków, 22
nowicjuszy, 147 braci i 50 kandydatów na braci) i 17 placówek,
usytuowanych głównie na Śląsku i Warmii, gdzie
prowadzono duszpasterstwo w języku pol. (zwł. misje i rekolekcje) oraz działalność wśród tercjarstwa i in. stowarzyszeń;
szczególną rolę odgrywał w tym względzie klasztor
na —» Górze św. Anny, który wydawał 1903-07 mies, dla tercjarzy
„Posłaniec św. Franciszka" (1907-39 „Glos św. Francis
z k a " ) ; w seminarium zak. we Wrocławiu-Karłowicach prowadzono
obowiązkowy lektorat języka pol. przez wszystkie
lata studiów w wymiarze 2-3 godzin tygodniowo; we własnym
wydawnictwie i drukarni (Antonius-Verlag und Druckerei)
we Wrocławiu-Karłowicach wydawano publikacje w języku
pol., m.in. „Kalendarz św. Jadwigi", modlitewniki (m.in.
brewiarze tercjarskie) i in. publikacje, podtrzymujące znajomość
języka pol. i ducha patriotyzmu wśród pol. ludności
Sfąska; zakonnicy pracowali w Kustodii Ziemi Świętej oraz
na misjach w Brazylii, Chinach, na Sachalinie (1932 przekazano
tę placówkę bernardynom), w Szwecji, Stanach Zjedn.
i Australii.

Po II wojnie świat, większość klasztorów prowincji znalazła
się w granicach Polski; pozostało w niej 62 zakonników
(36 k a p ł a n ów i 26 braci), którym z pomocą przyszło 12 zakonników
(9 kapłanów i 3 braci) z prow. Wniebowzięcia NMP;
z racji specyficznych warunków klasztorom tym nadano
d e k r e t em wikariusza gen. (późniejszego generała zak.)
Pacifico Marii Perantoniego z 1946 status komisariatu niezależnego;
z rozporządzenia prymasa Polski klasztory warm,
w Olsztynie i Stoczku przekazano bernardynom, a klasztor
św. Idziego we Wrocławiu tamtejszej kurii arcybiskupiej
(placówki w Malborku i Prudniku uległy zniszczeniu podczas
wojny). Na mocy dekretu generała zak. Konstantyna
Kosera z 1972 komisariat został podniesiony do rangi prowincji,
mającej 1985 12 domów zak. (Wrocław, Kłodzko,
Nysa, Duszniki Z d r ó j , Góra św. Anny, Prudnik, Głubczyce,
Gliwice, Racibórz, Borki Wielkie, Kryniczno k. Trzebnicy,
Zieleniec) i 176 zakonników (86 kapłanów, 41 kleryków,
27 braci i 22 nowicjuszy), z których 23 pracowało m.in. w
Boliwii, Libii, Izraelu, Szwajcarii, RFN, N R D , Togo, Włoszech
i Stanach Zjednoczonych.

Działalność prowincji skupia się przede wszystkim na
pracy duszpast. we własnych kościołach (przy 8 erygowano
parafie), głoszeniu misji i rekolekcji; działalnością nauk.
zajmują się m.in. H.H. Langkammer (pracownik nauk.
KUL), J.K. Kowarz, P . F . Kłosa, F . F . Rosiński, E . A . Lubik,
i E . F . MartZall.

2. B r a c i a m n i e j s i k o n w e n t u a l n i - W prowincji
pol., prawnie odłączonej 1513 od czes., systematycznie
wzrastało znaczenie prowincjałów i kapituł prowincjalnych
oraz tendencje reformistyczne; prowincjał Marco da Turri,
humanista, spowiednik i sekretarz Bony, dzięki poparciu
króla Zygmunta I Starego i części episkopatu wyprowadził
prowincję z dezorganizacji admin. i upadku mor., przeprowadził
wizytację klasztorów, zwoływał regularnie kapituły
i dobierał odpowiednich przełożonych; 1531 przyjęto w prowincji
uchwałę kapitulną stałego utrzymywania 4 zakonników
na studiach wt.; odnowie karności zak. przeszkodziła reformacja,
w której wydarzenia uwikłał się F. —• Lismanin;
dbający o prawowierność zakonników prowincjał Stanisław z
Opoczna (zm. 1570), odbudował straty poniesione podczas
reformacji i przygotował grunt pod reformę zainicjowaną
przez wizytatora apost. Bonaventure Maresio, pod którego
przewodnictwem kapituła prowincjalna we Lwowie zadecydowała
1579 o reformie studiów i formacji w myśl ustaleń Soboru
Tryd.; jednakże nacisk wysłannika Kurii rzym. G.A.
Caligariego (1578-84) na zarząd zakonu, aby na regensów
studiów zak. i mistrzów nowicjatów, a przede wszystkim na
prowincjałów powoływano Włochów, spowodowały niechęć
Polaków; decydująca stała się wizytacyjna działalność G . D .
Caputo; reformę przypieczętowała 1603-04 wizyta (po raz
pierwszy) gen. zakonu Giuseppe Piscullio, a jednolity char
a k t e r życia zak. zapewniło przyjęcie 1628 Konstytucji Urbańskich.

Reformom prowincji pol. towarzyszy! napływ kandydatów;
1598 w 32 klasztorach 4 kustodii ( k r a k o w s k a - Chęciny,
Kraków, Lelów, Nowy Korczyn, Nowy Sącz, Pińsk,
Radomsko, Stary Sącz, Zawichost; g n i e ź n i e ń s k a -
Chełmno, Dobrzyń n. Wisłą, Gniezno, Inowrocław, Kalisz,
Nieszawa, Oborniki, Pyzdry, Radziejów, Śrem i Wyszogród;
r u s k a - Gródek Jagielloński, Halicz, Kamieniec Podolski,
Krosno, Lwów, Przemyśl, Sanok i Szczebrzeszyn; w i l e ń s
k a - Drohiczyn, Kowno, Oszmiana i Wilno) było 265 zakonników
(zaledwie 30 przekroczyło 40 lat życia), pochodzenia
przeważnie mieszczańskiego, choć zaznaczył się już wzrost
powołań ze stanu szlacheckiego i magnackiego.

Dalszy rozwój zakonu miai miejsce na ziemiach litewsko-
ruskich; 1625 wyodrębniono pol. prowincję pod wezw.
św. Franciszka z Asyżu na ziemiach etnicznie pol., która
1639 liczyła 481 profesów (243 kapłanów, 97 kleryków, 141
braci), a 1702 - 645, pomimo strat poniesionych w wojnach
pol.-szwedz.; podczas wojny pn. zmarło (1706-09) w prowincji
pol. 176 zakonników (105 kapłanów), a jej stan zmniejszył
się do 392 profesów; 1625 utworzona została również
prow, rusko-litewska pod wezw. św. Antoniego z Padwy z 24
konwentami w 4 kustodiach (Lwów, Przemyśl, Wilno, Kown
o ) ; 1686 podzielono prow. św. Antoniego na prow, ruską,
która 1717 liczyła 162 zakonników i na prow, litewską pod
wezw. św. Kazimierza, mającą 10 klasztorów (Sienno, Postawy,
Narwiliszki, Holszany, Dzisna, Kołtyniany, Grodno,
Łopienica, Olkieniki, Połock). Rozwój zakonu (od poł.
XVIII w.) na wsch. ziemiach Rzeczypospolitej określały
potrzeby duszpast. przy niewystarczającej sieci par., a postępującej
stale polonizacji i wzroście liczby katolików;
najbardziej dynamicznie rozwinęła się prow, litewska, która
1772 liczyła 31 konwentów (w kustodii w i l e ń s k i e j -
Wilno, Holszany, Iwieniec, Mińsk, Narwiliszki, Nowogródek,
Oszmiana, Szeibakpol; g r o d z i e ń s k i e j - Grodno,
Drohiczyn, Drohiczyn Poleski, Łopienica, Olkieniki, Pińsk,
Stawiski, Świsłocz; k o w i e ń s k i e j - Kowno, Giełwany,
Kołtyniany, Postawy, Prozoroki, Udział; p o ł o c k i e j -
Połock. Dzisną, Hubin, Łukomla, Orsza, Sienno, Sokolniki,
Macewicze, Żoginie) z 422 zakonnikami (najliczniejszy
konwent liczył 53 zakonników); najwięcej klasztorów (25)
było w diecezji wil., gdzie pracowało 193 kapłanów franciszkańskich.
Obok działalności duszpast. byli f. konwentualni także
aktywni w rozwoju nauki i kultury; w XVI w. klasztor krak.
stał się ośrodkiem humanizmu, a w Akademii Krak. teologię
wykładali m.in. Alberto Fantini, Marco da Turri,
C. Tachetti; 1641 objęli katedrę również w —> Akademii
Zamojskiej. Na mocy dekretów Soboru Tryd. o seminariach
utworzono 1578 w Krakowie Studium Gen. (tzw. gimnazjum),
którego pierwszym regensem był Tachetti, od 1580
prowincjał pol.; za sprawą bpa M. Szyszkowskiego krak.
Studium otrzymało 1622 od pap. Grzegorza XV prawo nadawania
stopni nauk.; najzdolniejszych zakonników wysył
a n o na studia do Włoch, przeważnie do Padwy (1725-28
wróciło do kraju 12 zakonników ze stopniem bakałarza).

W systemie studiów wewnętrznozak. rozdrobnionych na
szereg ośrodków lokalnych (przy końcu XVIII w. byto ich
jeszcze 51) dokonały się zasadnicze przeobrażenia, a kapit
u ł a 1749 w Poznaniu ogłosiła nowy p r o g r am studiów filoz.-
t e o l . ; prowincjał Paulin Sękowski przeprowadził reformę
studiów filoz., zatwierdzoną 1758 na kapitule w Radomsku,
oraz wydał dekret o reformie nauczania teologii, logiki,
krytyki i literatury ojczystej.

Duchowość tryd. propagowali teologowie: H.

Podobne prace

Do góry