Ocena brak

FRANCISZKANIE, Bracia Mniejsi, Ordo Fratrum Minorimi (OFM) - GENEZA i DZIEJE

Autor /Heg Dodano /28.09.2012

Powstanie f. i ich gwałtowny
rozwój był odpowiedzią na rozpowszechnione wówczas wśród
mieszczaństwa, jak i wśród środowisk uniw. hasła nawrotu
do wzorów pierwotnego Kościoła, ewangelii i czasów apost.,
i na napięcie zaistniałe wskutek znacznego umocnienia przez
—* gregoriańską reformę organizacyjnych struktur k o ś c ,
przy równocześnie niewielkim powodzeniu realizacji programu
wspólnego życia apostolskiego duchowieństwa.

A. Do 1517 - Z a k o n pod nazwą b r a c i m n i e j s z y c h
zapoczątkował Franciszek z Asyżu, który wraz z grupą
świeckich towarzyszy rozpoczął 1208 głosić, za zgodą bpa
Gwidona II (1204-28), nauki pokutne w Asyżu i jego okolicach,
wzywając do nawrócenia i odnowy duchowej; wspólnocie
uważającej się za ubogich pokutników (viri poenitentiales
de Assisio) Franciszek podał regułę, ułożoną z wersetów
Ewangelii, zw. protoregułą (—» franciszkańska reguła),
wzywającą do radykalnego ubóstwa i osobistego wyrzeczenia;
1209 dzięki poparciu kard. Giovanniego Colonny OSB uzyskali
od pap. Innocentego III ustne zatwierdzenie zasad
życia wspólnego (zw. formula vitae). uwzględniających m.in.
spontaniczną formację, życie prowadzone w małych grupach
bez określonego regulaminu i stałego zamieszkania (po 1212
także w eremach), ćwiczenia liturg. odprawiane w kościołach
par., a później w udostępnionych im kaplicach, oraz
głoszenie kazań pokutnych (licentia exhortandi) przez Franciszka
i niektórych braci; akcentowano konieczność —» naśladowania
Chrystusa, życie wg zasad ewangelii, miłość do
stworzeń, a zwł. do ludzi najbardziej potrzebujących (posługa
trędowatym); zalecano prostotę, szczerość, postawę
niższości (minoritas), absolutne ubóstwo indywidualne
i wspólnotowe z zakazem posiadania jakiejkolwiek własności
(warsztatów pracy, klasztorów, kościołów, które w
dotychczasowych zakonach były własnością wspólną), utrzymywanie
się z własnej pracy (zakaz przyjmowania pieniędzy
i gromadzenia zapasów materialnych), a w razie potrzeby
z jałmużny. Zasady te były pokrewne zarówno ortodoksyjnym
(np. klerycki Ordo Pauperum Catholicorum B. Duranda;
Pauperes Reconciliad Bernarda Prima; laicki Ordo
Laicorum Tertuliana z Giona), jak i heterodoksyjnym (np.
ubodzy z Lombardii —> Arnolda z Brescii, —» bracia i siostry
wolnego ducha) wczesnośredniow. grupom ewangelicznym;
Franciszek świadomie zrezygnował z programu życia wspólnotowego
opartego na modelu monastycznym (np. —» benedyktyni).

Brak określonych form organizacyjnych powodował coraz
częstsze konfrontacje z wymogami prawa k o ś c , czego przejawem
było m.in. przyjęcie przez Franciszka diakonatu, a
przez jego towarzyszy tzw. małej —* tonsury; od 1212 zasady
życia franciszkańskiego przyjęły się wśród kobiet (—» klaryski),
a nast. wśród świeckich pragnących realizować ideały
ewangelicznego ubóstwa, pokory i modlitwy; dla nich to
Franciszek, wspólnie z kard. Hugolinem (późniejszy pap.
Grzegorz IX), napisał regułę, zatwierdzoną 1221 przez pap.
Honoriusza III (—> zakony trzecie). Na dynamiczny rozwój
zakonu miały wpływ: 1" absolutna równość braci między
sobą w prawach i obowiązkach, realizowana w ramach braterskiej
wspólnoty (fraternitas) bez podziału na mnichów
chórowych i konwersów; 2" wizja świata jako pozyt. rzeczywistości
(—» inkarnacjonizm). w przeciwieństwie do jego
neg. oceny w duchowości starych zakonów (—> świat), oraz
płynąca z tej wizji radość i misja pokoju (udział braci j a k o
mediatorów w konfliktach społ.-polit.); 3" poparcie reformatorskich
środowisk Kościoła, dążących do jego naprawy
przez powrót do ewangelicznego ubóstwa i prostoty; 4° życzliwość
ze strony biedoty miejskiej, walczącej o swe prawa z
patrycjatem i utożsamiającej swe pragnienia z radykalną
realizacją ideałów ewangelicznych; 5° poparcie Stolicy
Apost., liczącej na osłabienie heterodoksyjnych grup ewangelicznych
i na wykorzystanie zakonu w walce z r o d em Staufów,
a także na ożywienie przez braci akcji duszpast. wobec usuwania się od niej zakonów mniszych starego typu i jednoczesnego
nieprzystosowania do nowych zadań pastoralnych
duchowieństwa d i e c ; 6° wsparcie obozu procesarskiego,
liczącego na osłabienie polit, wpływów papiestwa przez
propagowanie franciszkańskiego ideału Kościoła ubogiego.
Bracia wysyłani z misją kazn. za zgodą Franciszka, osiadali
w małych grupach w eremach, zw. loca lub hospitia (pozostających
w całkowitej dyspozycji ich pierwotnych właścicieli),
kierowanych przez przełożonych, zw. —* gwardianami;
każdego r o k u (wiosną i jesienią) gromadzili się w —> Porcjunkuli,
aby od Franciszka otrzymać wskazania i przestrogi dla
dalszej działalności; dotyczyły one m.in. sposobów przezwyciężania
nieżyczliwości, a nawet wrogości miejscowego duchowieństwa,
zaniepokojonego popularnością i społ. recepcją
ideałów ewangelicznego ubóstwa i nie odróżniającego tego
ruchu od heterodoksyjnych ruchów henrycjan (—» Henryk
z Lozanny), —» beginek i begardów, a także od samozwańczych
kaznodziejów.

Również pierwotna struktura f. nie
przewidująca stałej solidnej formacji stwarzała możliwość
włóczęgostwa i powstawania herezji; problemy te skłoniły
Franciszka do nadania zakonowi ram organizacyjnych. Na
pierwszej kapitule w Porcjunkuli, odbytej 14 V 1217 pod
przewodnictwem kard. Hugolina z udziałem ok. 50(10 braci,
przyjęto scentralizowany system zarządzania zakonem,
d o k o n a n o podziału na 12 okręgów (zw. z czasem prowincjami)
i podjęto zamiar wysłania braci do Ziemi Świętej, Hiszpanii,
Francji, Niemiec i Węgier; osiedlili się oni w Tyrolu
i Turyngii (1223), Anglii (1224), Niderlandach (1228), Szwajcarii
i Danii (1230), Szwecji (1231), na Węgrzech (ok. 1233),
w Dalmacji (1235), Polsce (1236), Albanii i Czarnogórze
(1240).

Zakon opowiada! się za modelem spontanicznego
a p o s t o l a t u i wiernością wobec założeń pierwszych wspólnot
c h r z ę ś ć ; jednak napływ księży, postulujących wyjście poza
proste nauczanie pokutne ku pełnemu kaznodziejstwu i duszpasterstwu,
implikował konieczność stabilizacji, posiadania
kościołów przy własnych rezydencjach, pomocy nauk. i nadania
f. ściślejszych form organizacyjnych; skłaniał się ku
temu kard. Hugolin. opiekun i p r o t e k t o r f. ze strony Stolicy
Apost. (od 1216 na wzór f. wyznaczano protektorów in.
zakonom), pragnącej włączyć zakon w służbę Kościoła powszechnego.

Kapituła gen. pod nieobecność Franciszka, przebywającego
na Bliskim Wsch. (1219-20), złagodziła ostrość
życia zak., a w Bolonii otwarto pierwsze studium teol. (z
błogosławieństwem Franciszka, by „nie gasiło ducha świętej
modlitwy i pobożności", Regula 5,2); wykłady z teologii
prowadził tu prawdopodobnie Antoni z Padwy.

W wyniku interwencji pap. Honoriusza III (bulla Cum
secundum consilium z 1220) wprowadzono u f. roczny nowicjat
i nakaz legitymowania się przez braci wędrujących
zezwoleniem przełożonych, pod groźbą uznania ich za włóczęgów.
Rozłam wśród braci, spowodowain m.in. łagodzeniem
ubóstwa, wpłynął na rezygnację Franciszka z kierowania
zakonem i przekazanie władzy wikariuszowi gen. Piotrowi
z Katanii (1220-21), a nast. Eliaszowi z Kortony (1221-27).
S t r u k t u r ę zakonu normowała reguła aprobowana 1223
przez (tzw. Honoriusza III bullą Solet annuere (regula secunda
seu búllala), zredagowana przez Franciszka i jego współpracowników;

utrzymywała ona podział na prow, i —> kustodie,
wprowadzała obowiązek zwoływania co 3 lata kapituły, gromadzącej
wyłącznie przełożonych, posiadających prawo
wyboru i depozycji ministra gen., potwierdzała zasadę ograniczonego
kaznodziejstwa i ubóstwa. Napięcie między zwolennikami
radykalnego stylu życia (—» cezaryni) a umiarkowanym,
głównie kleryckim, propap. nurtem w zakonie,
opowiadającym się za jego akomodacją do istniejących form
życia monastycznego zaostrzył testament Franciszka (1226),
będący apelem o zachowanie radykalnego ubóstwa, pokory
i dosłowne przestrzeganie reguły. Pap. Grzegorz IX, dając
oficjalną interpretację reguły franciszkańskiej w bulli Quo
elongati z 1230, zezwolił braciom, mającym przygotowanie t e o l . , na głoszenie kazań wykraczających poza proste napomnienia
pokutne i na użytkowanie dóbr bez prawa własności;
stwierdził także, że testament Franciszka nie ma w zakonie
mocy normatywnej. Zaakceptowana została konieczność
nauki, której ośrodkami stały się domy studiów gen.,
m.in. w Bolonii, Paryżu i Oksfordzie (nast. powstały przed
1285 w Tuluzie i Asyżu, przed 1316 w Bordeaux i Kolonii,
1316 w Rzymie, 1383 w Pradze), rozbudowane do dużych
konwentów obsługujących cały zakon. Poszczególne prowincj
e zobowiązano do powołania własnych studiów partyk.;
w XIII-XV w. wprowadzono jednolity, scentralizowany syst
em studiów, który zapewniał f. wyjątkową pozycję na wydziałach
teol. ówczesnych uniwersytetów (Aleksander z
Hales, J. Peckham, W. Ockham, R. Bacon); ze względu na
nauk. przygotowanie f. - papieże (od 1237), ministrowie gen.
i prowincjalni (od 1246) powoływali ich często na członków
—> inkwizycji.

Wzrost znaczenia kapłanów w zakonie i udzielenie im
przez pap. Grzegorza IX prawa słuchania spowiedzi zaostrzył
wymogi w zakresie ich wykształcenia; ograniczono też przyjmowanie
kandydatów na braci zak., wprowadzono zakaz
sprawowania funkcji przełożonych przez braci nie mających
święceń k a p ł . , podniesiono znaczenie kapituły gen. kosztem
władzy ministra gen.; zmiany te przyspieszyły proces klerykalizacji
zakonu i opuszczania eremów, zwł. po 1240 (—»
eremici III) oraz zakładanie klasztorów-konwentów w miastach
z większymi i bogatszymi kościołami, dostępnymi dla
ogółu wiernych (bazylika św. Franciszka z Asyżu), które początkowo
stanowiły własność fundatorów. Pap. Innocenty IV
bullą Ordinem vestrum z 1245 wprowadził zasadę, że cały
majątek i dochody zak. (poza dobrami zastrzeżonymi przez
fundatorów) w postaci dobrowolnych składek, rent czy
testamentów stanowią własność Stolicy Apost.; bullą Cum
tamquam veri z 1250 papież ogłosił kościoły przy klasztorach
f., mających co najmniej 13 braci, konwentualnymi
(tzn. publicznie dostępnymi), nadając im również prawa
kolegiackie (celebrowanie liturgii, udzielanie sakramentów,
używanie dzwonów i cmentarzy); z czasem określenie „konwentualny"
zaczęło oznaczać także zakonników, a jako
nazwa urzędowa zostało wprowadzone 1517, wyróżniając
w ten sposób od braci mniejszych (obserwantów) odłam f.
zajmujący się duszpasterstwem. Przemiany te wywołały
opozycję braci zamieszkujących głównie eremy Włoch
Środk., broniących radykalnego ubóstwa, wolności i prostoty,
głoszących prymat osobistych wartości duchowych (stąd
zw. —> spirytuałami) przeciw braciom poddanym rygorom
życia wspólnego, zw. braćmi ze wspólnoty (de communitate),
czyli f. konwentualnymi.

Dla instytucjonalnej stabilizacji zakonu duże znaczenie
miały rządy ministra gen. —» Bonawentury (1257-74), zw.
drugim założycielem, który w celu zapewnienia ladu wewn.
i zgody między f. spirytualnymi a braćmi ze wspólnoty sformułował
zasadę o obowiązującej mocy prawnej reguły w
interpretacji pap.; w ułożonych przez siebie konstytucjach,
zatwierdzonych 1260 na kapitule w Narbonne (Constitutiones
narbonenses, AFrH 34(1941) 37-94, 284-319), przyjął
za istotę ubóstwa zasadę umiarkowanego używania rzeczy
koniecznych (tzw. usus pauper), którą potwierdził pap.
Mikołaj III bullą Exiit qui seminal z 1279, uważaną za kolejną
urzędową interpretację reguły franciszkańskiej; stopniowo
upowszechniała się też zasada —» egzempcji (1) spod
władzy bpów lokalnych, potwierdzona bullą pap. Bonifacego
VIII Super cathedram z 1300 i orzeczeniem Soboru w
Vienne (1312).

Rozpowszechniony pod koniec XIII w. wśród f. pogląd
o równym autorytecie reguły franciszkańskiej i ewangelii,
oparty na podobieństwie Franciszka do Chrystusa (eksponowanym
m.in. przez Bartłomieja Rinonicho w —» Conformitatum
liber), doprowadził f. spirytualnych do przekonania,
że nawet papież nie ma prawa reguły tej zmieniać ani inter- pretować; w konsekwencji odrzucili oni wszystko, co pojawiło
się w ustawodawstwie zak. po śmierci założyciela; nie
kwestionowali tylko potrzeby studiów teol., zalecali jednak
ograniczenie księgozbiorów i opowiadali się za prostym
kaznodziejstwem. Idee —» Joachima z Fiore o epoce Ducha
Świętego, w której główna rola przypada zakonnikom, byly
rozpowszechniane przez f. spirytualnych, zyskujących w
oczach ludu opinię apostołów rodzącego się Kościoła duchowego,
wyzwolonego z ziemskich więzów.

Szansę dla niezależnego rozwoju f. spirytualnych stworzył
pap. Celestyn V, zezwalając 1294 na utworzenie kongr.
ubogich eremitów (—» celestyni 2), skupionych wokół
Piotra z Maceraty i —> Angelusa Clarenusa; pap. Bonifacy
VIII bullą Olim Caelestinus z 1295 rozwiązał ją, nakazując
powrót do f., co wywołało otwarty bunt większości f. spirytualnych.

Próbę pogodzenia obu obozów stanowiła bulla
Klemensa V Exivi de paradiso z 1312, która nie zadowalając
żadnej ze stron sankcjonowała j e d n a k styl życia i działalność
wspólnoty konwentualnej zakonu; na prośbę f. spirytualnych
o formalne oddzielenie ich od zakonu pap. Jan XXII
bullą Quorumdam exigit z 1317 nakazał im poddać się władzy
swych legalnych przełożonych, a bullą Sancta Romana
z tegoż roku potępił separatystów wszelkich denominacji
oraz ich świeckich zwolenników (dokument pap. po raz
pierwszy użył popularnej nazwy —» fraticelli) i poddał ich
inkwizycji. Kontrowersje w sprawie ubóstwa były powodem
zrzeczenia się przez Stolicę Apost. prawa własności dóbr
dotąd tylko używanych przez zakon i odwołania pap. administratorów;
ponadto bullą Ad conditorem z 1322 papież
uznał za heretyckie - ze względu na implikacje eklezjologiczne,
dotyczące własności i doczesnej władzy Kościoła - przekonanie
o bezwzględnym ubóstwie Chrystusa i apostołów (—*
beginki i begardzi I I I ) . W 1335 zakon liczył ok. 35 000 zakonników,
34 prowincje, 211 kustodii, 1422 klasztory i 5
wikariatów misyjnych.

W 2. poł. XIV w. zakon nie uniknął kryzysu (który objął
cały Kościół), spowodowanego schizmą zach. (1378-1417),
podziałami prowincji zak. na różne —» obcdiencje, równoczesnym
funkcjonowaniem po 2 lub 3 ministrów gen. i prowincjalnych
oraz złagodzoną praktyką ubóstwa, a także
skutkami —* czarnej śmierci. Reakcja f. spirytualnych na
przerost konwentualizmu była w złagodzonej formie kontynuowana
przez nurt obserwancki.

Odłam o b s e r w a n c k i w zakonie Franciszka nazywany
braćmi mniejszymi obserwantami (Fratres Minores Regularis
Observantiae lub wg pap. Leona X i p a p . Leona XIII braćmi
mniejszymi, w krajach języka hiszp., portug., f r a n c , niem.
i u Słowian Pd. - franciszkanami, w Polsce i na Litwie bernardynami)
stanowił do 1517 wraz z braćmi mniejszymi konwentualnymi
jeden zakon, mający wspólnego generała, a tylko
odrębnych przełożonych prow.; oba odłamy opierały się
na tej samej regule oraz myśli Franciszka i realizowały w swej
działalności te same cele; różnica między nimi polegała jedynie
na surowszej bądź liberalniejszej interpretacji przepisów
reguły; konwentualni korzystali z przywilejów pap.,
łagodzących przepis reguły o ubóstwie, natomiast obserwanci
usiłowali dosłownie zachowywać regułę, przyjmując jedynie
jej objaśnienia dokonane przez pap. Mikołaja III w bulli
Exiit qui seminal (1279) i pap. Klemensa V w bulli Exivi de
paradiso (1312), które stanowiły obok reguły główny fundament
życia zak.; nawet po oddzieleniu się 1517 w osobny
zakon konwentualnych (później także zakon kapucynów),
nadal można mówić ze względu na wspólną regułę i ideologię
o jednym tylko zakonie Franciszka. Bracia mniejsi obserwanci
(podobnie jak i kapucyni) uważają całą przeszłość zakonu
do XIV w. (kapucyni do XVI w.) za wspólną z konwentualnymi.

Na tej zasadzie spisują historię zakonu nie od wyodrębnienia
się obserwancji, ale od jego początków (L. Wadding -
jego kontynuacje i reedycja) oraz podejmują kryt. wydania dzieł wielkich scholastyków zakonu przed XV w. (np. Aleksandra
z Hales, Bonawentury, Dunsa Szkota i in.) i organizują
jubileusze związane z ich życiem.
Nurt obserwancki zaczął pojawiać się od poł. XIV w.
równocześnie i niezależnie od siebie we Włoszech, Hiszpanii,
Portugalii i Francji jako reakcja na przerost konwentualizmu
oraz rozluźnienie w zachowaniu reguły, zwł. ubóstwa.

Początkowo obserwanci nie wykazywali dążności separatystycznych,
usiłując jedynie własnym przykładem oddziaływać
w kierunku reformy zakonu; w tym celu niektórzy z nich
skupiali się w klasztorach rekolekcyjnych, gdzie obowiązywała
ścisła obserwancja reguły bez stosowania łagodzących
ubóstwo przywilejów p a p . , inni zaś zakładali osobne eremy
i przyjmowali nowicjuszy, pragnących prowadzić podobny
styl życia.

We Włoszech początki obserwancji łączą się z J a n em z
Valle, który 1334-51 prowadził z 4 in. braćmi życie pustelnicze;
po 1350 Gentilis ze Spoleto zorganizował 4 eremy,
a od 1363 zakładał je także Paolucio Trinci z Foligno (do
1373 założył ich 10); ustanowiony 1380 przez gen. zakonu
komisarzem nad 12 konwentami, przyjmował nowicjuszy
i rozsyłał braci do Włoch, Bośni i Chorwacji dla reformy
tamtejszych klasztorów; jego następca Jan ze Stroncone
(zm. 1418) zarządzał już ok. 200 braćmi w 34 domach wraz
z Porcjunkulą w Asyżu i otrzyma! zgodę gen. zakonu na
odbywanie odrębnych kapitul. Słaby początkowo ruch obserwancki,
prowadzony głównie przez braci laików, spotężniał
z chwilą włączenia się do niego kapłanów, zwł. wybitnych
kaznodziejów i działaczy: Bernardyna ze Sieny, Alberta
z S a r t e a n o , J a n a Kapistrana, J a k u b a z Marchii.
W zak. prowincjach hiszp. i portug. na przełomie XIV
i XV w. istniały klasztory rekolekcyjne, a Dydak Arias,
Gundysalw Marini i Piotr Diaz prowadzili życie pustelnicze
i zakładali domy dla braci, pragnących zachowywać ściśle
regułę.

Za fundatora obserwantów w Hiszpanii uważany jest
Piotr z Villacreces (zm. 1422), pierwszymi zaś wybitniejszymi
obserwantami hiszp. byli Dydak (zm. 1463) i Piotr
Regalat (zm. 1456). Cechą wyróżniającą obserwantów
hiszp.-portug. było dążenie do egzempcji spod władzy prowincjałów
(nie zaś g e n e r a ł a ) , organizowanie się pod osobnymi
przełożonymi, jak też dążność do pozyskania dla obserwancji
coraz większej liczby klasztorów.
Na powstanie obserwantów we Francji miata pewien wpływ
(obok reakcji na panujące rozluźnienie reguły) utrzymująca
się tam pamięć o rygorystycznych f. spirytualnych oraz
reformistyczne oddziaływanie Kolety (zm. 1447) na klasztory
klarysek.

Wysyłane przez obserwantów franc, skargi do
generała oraz do papieża na upadek zakonu w ich prowincjach
spowodowały, że pozwolono im organizować się w
osobnych klasztorach i dano własnych wikariuszy, niezależnych
od prowincjałów; gdy jednak po 1410 o d e b r a n o im
wik. prowincjalnycfi, ok. 200 obserwantów udało się na Sobór
w Konstancji (1414-18), gdzie przedstawili zły stan zakonu
i uzyskali prawo wyboru własnych wikariuszy, niezależnych
od prowincjałów, oraz osobnego wikariusza gen. z
władzą równą generalskiej. Sobór pozwolił również przytaczać
się do obserwantów zakonnikom i klasztorom niereformowanym,
jednakże powrót ich do konwentualizmu byt
uzależniony od zgody wik. obserwantów.

Ta wyraźna kośc. aprobata modelu życia obserwantów,
potwierdzona przez pap. Marcina V, zachęciła do podejmowania
reformy całego zakonu początkowo we Francji, a
nast. także w Hiszpanii przez pozyskiwanie poszczególnych
zakonników i całych konwentów dla obserwancji. Terytorialna
organizacja obserwantów była taka sama, jak konwentualnych,
z tym j e d n a k że prowincje obserwanckie nazywały się
(do 1517) wikariami, a ich zwierzchnicy wikariuszami.

W 1415
obserwanci franc, wybrali wikariusza gen. dla Francji, a
p o t em dla Hiszpanii oraz wszystkich prow, zaalpejskich;
od tego też czas.u obserwanci zaczęli wprowadzać podział swych klasztorów i prowincji (wikarii) na prow, zaalpejskie
(Familia U l t r a m o n t a n a ) , obejmujące wikarie w Hiszpanii,
Portugalii, Francji, p o t em przy dalszym rozwoju obserwancji
wikarie w Anglii, Niemczech, krajach skandynawskich i obu
Amerykach, a od XVI w. i na Dalekim Wsch. oraz prow,
przedalpejskie (Familia Cismontana), obejmujące wikarie we
Włoszech, Austrii, Polsce, na Węgrzech, Piw. Bałkańskim
i na Bliskim Wsch. (Familia ta uzyskała 1431 osobnego wikariusza
gen.). Centralny zarząd zakonu, pozostający w
rękach konwentualnych, również dostrzegał potrzebę reformy,
którą realizował przez usuwanie nadużyć; kapituły
gen. w Mantui (1418), Forlì (1421), Casale (1427), a zwł. w
F e r r a r z e (1424) za pośrednictwem Antoniego z Massa zwalczały
obserwantów prow, zaalpejskich nawet przy użyciu
cenzur k o ś c ; obserwanci, mając aprobatę Soboru w Konstancji
i pap. Marcina V, rozwijali swą działalność we wszystkich
krajach, w których istniał zakon; 1455 było już ok.
20 000 obserwantów, a 1493 ponad 22 000 w 1200 klasztorach
(mniej więcej tylu, ilu konwentualnych). Ze względu na
ogólną dążność do reformy Kościoła bpi oraz panujący popierali
obserwantów, odznaczających się gorliwością, zwł.
w działalności kaznodziejskiej.

Obserwanci wł., w przeciwieństwie do prow, zaalpejskich.
nie zabiegali o egzempcję, choć otrzymali własnych wikariuszy,
dążyli nie tyle do ugruntowania swej organizacji,
ile do reformy całego zakonu przez rezygnację z przywilejów
w sprawie ubóstwa. W tym celu wł. przywódcy obserwantów
(Bernardyn ze Sieny i Jan Kapistran) skłonili Marcina V do
zwołania 1430 reformistycznej kapituły w Asyżu; ważną rolę
odegrał na niej Jan Kapistran, zwolennik jedności zakonu
i przeciwnik egzempcji obserwantów; ułożone przez niego
konstytucje zostały przyjęte na kapitule przez obie gałęzie
(ze względu na ich umiarkowany ton) oraz uzyskały zatwierdzenie
Marcina V.

Wkrótce j e d n a k po kapitule generał
wyprosił u papieża edykt, zezwalający konwentualnym na
dotychczasowy model życia; edykt ten był ostatecznym
uznaniem konwentualizmu (magna charta conventualium),
a jednocześnie utrwaleniem obserwancji i zapowiedzią przyszłego
podziału zakonu. Jan Kapistran doszedł też do przekonania,
że obserwancja może istnieć jedynie dzięki egzempcji;
długotrwałe walki między obu gałęziami powodowały coraz
większe rozbicie jedności.

Dobrodziejstwem dla obserwantów prow, przedalpejskich
było powoływanie wybitnych ludzi na ich wikariuszy gen.:
—» Bernardyna ze Sieny (1438-42), —» Alberta z Sarteano
(1442-43), -> Jana Kapistrana (1443-46, 1449-52), Marka z
Bolonii (1452-55, 1464-67, 1469-72) i -> Anioła Carletti
z Chivasso (1473-75, 1478-81, 1484-87, 1490-93); nie bez
znaczenia był także fakt szerzenia obserwancji w Bośni przez
—» Jakuba z Marchii, a w Austrii, Czechach i Polsce przez
Jana Kapistrana. Prowincje przedalpejskie i zaalpejskie obserwantów,
mające swoich wikariuszy gen., zwoływały własne
kapituły gen., wyjątkowo tylko biorąc udział w kapitułach
całego zakonu (np. 1443 w Padwie).
Przyjazny obserwantom pap. Eugeniusz IV oddał im wiele
klasztorów konwentualnych, m.in. 1434 kustodię Ziemi
Świętej, 1441 klasztor na —» Alwernii (1), a 1445 rzym. konwent
Aracoeli (siedziba gen.);

1446 bullą Ut sánela Ordinis
Minorum religio (ułożoną przez Jana Kapistrana) papież
przyznał zupełną samodzielność obserwantom, zostawiając
g e n e r a ł om tylko pierwszeństwo honorowe; pozwolił przy tym
przechodzić konwentualnym do obserwantów, zabraniając
równocześnie pod ekskomuniką przechodzenia obserwantom
do konwentualnych; na mocy bulli Eugeniusza IV Dum praeclara
(1447) klasztory obserwanckie w Hiszpanii, Francji
i Niemczech, pozostające pod jurysdykcją prowincjałów
konwentualnych, miały pod karą ekskomuniki poddać się
wik. obserwantów.

Dzieje zakonu w 2. pot. XV w. wypełniły z jednej strony
ataki konwentualnych na bullę Eugeniusza IV, z drugiej zaś obrona jej przez obserwantów; po śmierci Eugeniusza IV
konwentualni uzyskali od pap. Mikołaja V uchylenie zakazu
przechodzenia do nich obserwantów, nie mogli jednak
wyjednać cofnięcia bulli Eugeniusza IV (za obserwantami
wstawiło się u papieża wielu książąt i bpów). Wobec dalszych
ataków pap. Kalikst III postanowił zlikwidować spory
przez unię obu gałęzi; w tym celu polecił Jakubowi z Marchii
ułożyć zasady kompromisu. Unię ogłosił 1456 w bulli Illius
cuius in pace (zw. bullą zgody), którą zarazem odwołał
bullę Eugeniusza IV; unia nie zadowoliła jednak żadnej
ze stron, a spory trwały nadal; dopiero pap. Pius II bullą
Pro nostra ad Sanctum Franciscum devotione (1458)
zmienił postanowienia bulli Kaliksta III i przywrócił bullę
Eugeniusza IV.

Nowy atak na bulle rozpoczęty przez konwentualnych za
pap. Sykstusa IV (przedtem Francesco della Rovere - gen.
zakonu) nie powiódł się z powodu zdecydowanej postawy
wikariusza gen. przedalpejskich prow, obserwantów Marka
z Bolonii oraz pisma króla ang. Edwarda IV, grożącego,
że wydali ze swego państwa konwentualnych, jeśli obserwant
om stanie się krzywda.

Pomimo trudności ze strony generałów i kapituł gen.
obserwanci rozwijali swą działalność m.in. dzięki przychylności
panujących i bpów (np. w Niemczech kard. legat
Mikołaj z Kuzy polecił 1464 wszystkim klasztorom f. przyjąć
obserwancję, co później powtórzył ces. Maksymilian I ) ;

wiele magistratów miejskich zmuszało konwentualnych do
opuszczenia klasztorów i na ich miejsce wprowadzały obserwantów
(czasami pod wpływem obserwantów). W Hiszpanii
kard. F. Ximenes de Cisneros (obserwant), polecił konwentualnym
przyjąć obserwancję, a opierających się nakazał
przenieść na teren Państwa K o ś c ; obserwanci prow, zaalpejskich
rządzili się konstytucjami, które uchwalili 1451 na
kapitule w Barcelonie, obserwanci prow, przedalpejskich
często zmieniali swe konstytucje i je korygowali.
Minister gen. Egidio Delfini (1500-06) podjął próbę zjednoczenia
zakonu przez zaprowadzenie obserwancji u konwentualnych
(w pewnej mierze udało się to we Francji);

usiłowania jego popierał pap. Juliusz II (przedtem f. konwentualny);
zabiegi Delfiniego natrafiły jednak na opór
obserwantów wł., którzy nie chcieli unii; nadal istniały wzajemne
niesnaski, podsycane z obu stron pamfletami, co powodowało
zgorszenie; wówczas to ces. Maksymilian I oraz
królowie Francji, Hiszpanii, Anglii, Danii, Szwecji, Norwegii
i Polski zwrócili się do papieża, aby obserwantów wydzielił
w osobny zakon; pap. Leon X powołał do rozpatrzenia
sprawy komisję kardynałów i na 1517 zwołał tzw. capitulum
generalissimům, na którą wezwał obserwantów, konwentualnych
i po 2 delegatów z in. luźnych grup obserwanckich.
Niezależnie od obserwantów zorganizowanych pod wikariuszami
prow, i gen. (nazywanymi obserwantami de Familia)
oraz obserwantami żyjącymi w niektórych prowincjach zakonu
pod władzą prowincjałów konwentualnych (zw. obserwantami
de Communitate, a we Francji koletanami) istniały
jeszcze luźne ugrupowania, nie złączone ani z pierwszą, ani
z drugą gałęzią zakonu. Byli to wl. neutraliści, którzy zanikli
już 1467, kaperolanie zal. przez obserwanckiego kaznodzieję
Piotra Caprioli (z Brescii), którzy 1480 powrócili do obserwantów,
hiszp. kapuciole, zorganizowani ok. 1430 przez
obserwanta z Aragonii Filipa Berbegala, a zniesieni przez
Eugeniusza IV. dłużej się utrzymujący wł. klarenianie,
powstali w 2. pot. XV w., a nawiązujący do —» Angelusa
Clarenusa, zniesieni dopiero 1563 przez pap. Piusa V, wt.
amadeiści, zał. 1464 przez —» Amadeusza Meneza de Silva,
liczący 28 klasztorów, zniesieni także przez Piusa V, oraz
hiszp. dyskalceaci (—» franciszkanie I B I , 2°).

Obserwanci reprezentowali znaczniejszy w stosunku do
konwentualnych odłam zakonu i 1517 liczyli 30 000 zakonników
(konwentualni ponad 20 000); wydali wielu świątobliwych
zakonników (w krajach mis. także męczenników); słynęli jako gorliwi i dobrzy kaznodzieje oraz teologowie;
wśród nich należy wymienić Pelbarta z Temesvar (XIV-
-XV w.), Wilhelma z Gruda (XIV-XV w.). Bernardyna ze
Sieny, Alberta z S a r t e a n o , J a n a Kapistrana, J o h a n n e s a Brugmanna
(zm. 1473), Jakuba z Marchii, Pacyfika z Ceredano
(zm. 1482) - autora Summa pacifica, Michala z Carcano
(zm. 1485), J a n a Alfarta (zm. 1492), —> Bernardyna z F e l t r e ,
Anioła C a d e t t i z Chivasso, Roberta Caracciolo (zm. 1495),
autora wydawanego ponad 80 razy Opus quadragesimale,
Stephana Brulefera (zm. ok. 1500), Antoniego Ledesmę
ÍXVI w.), Bonifacego z Cevy (XVI w.), Obviera Maillarda
(zm. 1502), Bernardyna z Fassy (zm. 1503), Dietricha Kolde
(zm. 1515), Teobalda Geislingen (zm. 1520) i Tomasza
z Ilirii (zm. 1529).

Dzięki działalności duszpast. braci mniejszych obchodzi
się w Kościele święta: Niepokalanego Poczęcia, Narodzenia
i Zaślubin NMP, św. Joachima i św. Anny; braciom
mniejszym zawdzięcza się też tekst mszy o św. Józefie,
sekwencje —» Dies irae (Tomasz z Celano) i —» Stabat Mater
(Jacopone da Todi), a także drugą część modlitwy Zdrowaś
Maryjo (od „Święta Maryjo"), koronkę 7 radości NMP
i modlitwę (wraz ze zwyczajem dzwonienia) —> Anioł Pański
(I); wprowadzono również skrócony —» brewiarz, który
przyjął się w całym Kościele i przechowano nieskażony
ryt mszalny, na którym oparto się przy reformie mszału za
pap. Piusa V (—> franciszkański ryt). W okresie tym zakon
wydał papieży: Mikołaja IV (1288-92), Sykstusa IV (1471-84)
i Juliusza II (1503-13) oraz antypap. Mikołaja V (1328-30)
i Aleksandra V (1409-10).

B. Po 1 5 1 7 - 1 . B r a c i a m n i e j s i - dzielili się na 2 nurty:
Braci Mniejszych Regularnej Obserwancji (Fratres Minores
Regularis Observantiae), zw. obserwantami, oraz wyłonionych
z nich, posiadających pewną autonomię, dyskalccatów,
reformatów i rekolektów, określanych wspólną nazwą
Braci Mniejszych Ściślejszej Obserwancji (Fratres Minores
Strictions Óbservantiae) ze względu na przyjęcie surowszej
interpretacji i praktyki Reguly Franciszka (wykluczenie
nieruchomości z wyjątkiem ogrodów, przekazanie zarządu
dóbr syndykom a p o s t . ) , realizowanej początkowo w tzw. domach
rekolekcyjnych; oba nurty tworzyły jeden zakon, z
jednym przełożonym gen., wybieranym do 1897 spośród
przedstawicieli różnych ugrupowań (50 obserwantów, 9 reformatów,
1 dyskalceat) na wspólnych kapitułach gen.,
zwoływanych co 6 lat i gromadzących przełożonych prowincjalnych.

° R e g u l a r n e j o b s e r w a n c j i - Zgodnie z bullą
pap. Leona X Ite et vos przełożonych gen. wybierano na
przemian z prow, przedalpejskich (Familia Cismontana)
i zaalpejskich (Familia Ultramontana); faktycznie jednak
od końca XVI w. przyjął się zwyczaj, że ministrami zostawali
Włosi i Hiszpanie; elekt z prow, przedalpejskich rezydował
w konwencie Aracoeli w Rzymie, a z zaalpejskich
w konwencie S. Francisco el G r a n d e w Madrycie; w zarządzie
zakonu ministra gen. wspomagało —» definitorium gen. złożone
z 12 definitorów (po 6 z prow, przedalpejskich i zaalpejskich),
wybieranych wg kryteriów narodowościowych;
prow, przedalpejskie i zaalpejskie miały własnych wikariuszy
gen. oraz zwoływały, w okresach między kapitułami
gen., odrębne kapituły pośrednie, zw. też kongregacjami (w
prow, zaalpejskich odbywane do 1673, w przedalpejskich do
1679); własnych wikariuszy gen. uzyskali także reformaci,
rekolekci i dyskalceaci, zachowując pewne urzędy w centr,
zarządzie zakonu (np. —» prokuratorów gen., sekretarzy
gen.).

Ustrój i działalność zakonu oparte były na Regule
Franciszka w interpretacji bulli pap. Mikołaja III Exiit qui
seminal z 1279 i pap. Klemensa V Exivi de paradiso z 1312
oraz na konstytucjach dających szczegółowe rozwiązania
kwestii praktycznych; obserwanci prow, zaalpejskich kierowali
się konst. barcelońskimi (z 1451), poprawionymi na kapitułach
gen. w Tuluzie (1532), Segowii (1621) i Valladolid
(1670), z wyjątkiem prowincji franc, i belg., które uzyskały
1533 pozwolenie na stosowanie Konstytucji marciniańskich
z 1430, a 1583 na używanie odrębnych statutów; w prow,
przedalpejskich ze względu na nieprzyjęcie konstytucji
uchwalonych na kapitule gen. w Parmie (1529) przez niektóre
prow, ciągle opracowywano nowe, chcąc zadowolić
wszystkich; własne statuty otrzymali również dyskalceaci,
reformaci i rekolekci. Reformaci ukonstytuowani zostali
w prow, przedalpejskich (Włochy, Austria, Niemcy, Polska,
Węgry), a dyskalceaci i rekolekci w prow, zaalpejskich
(Hiszpania, Francja, Belgia i Holandia). Na czele poszczególnych
prow, stali prowincjałowie i czteroosobowe definitorium,
wybierane przez kapituły prow, zwoływane co 3 lata,
a złożone z —> gwardianów danej prowincji.

Po podziale zakonu braćmi mniejszymi w XVI w. rządziło
szereg gorliwych generałów; należeli do nich m.in. Francesco
Lichetto (1518-20), Francisco de los Angeles Quiñones
(1523-27) oraz Vincenzio Lunello (1535-41), który wydał
nakaz utworzenia w każdej prowincji zak. przynajmniej 1
domu rekolekcyjnego; in., jak Francisco Zamora (1559-65)
i Luigi Pozzi (1565-71) doprowadzili 1568 do połączenia
amadeistów i klarenian z obserwantami, Francesco Gonzaga
(1579-87) zatwierdził odrębne statuty dla reformatów, a
Bonaventura Secusi (1593-1600) uzyskał dla nich prawo
organizowania własnych kustodii w ramach prow, obserwantów
oraz popierał rozwój rekolektów; w XVII w.
okrzepły reformy dyskalceatów, reformatów i rekolektów.
którzy uzyskali prawo tworzenia autonomicznych prowincji.

W XVI w. bracia mniejsi występując przeciw Lutrowi,
reformacji i hugenotom, utracili wiele konwentów w pn.
Niemczech i ok. 100 konwentów we Francji; ok. 200 zakonników
poniosło śmierć męczeńską; w G o r k um (Niderlandy)
1572 umęczeni zostali Mikołaj Pieck i 10 jego współbraci
(kanoniz. 1867);

1528 skasowane zostały klasztory w Danii,
nast. w Norwegii i Szwecji; w Anglii przyczyną prześladowań
była obrona nierozerwalności małżeństwa króla Henryka
VIII z Katarzyną Aragońską; 1538 spalony został na stosie
spowiednik Katarzyny Jan Forest (beatyf. 1886), a za
panowania królowej Elżbiety I śmierć poniósł 1598 Jan
Jones (beatyf. 1929); 1540-1700 w Irlandii zginęło 100 braci
(w tym 3 bpów na ogólną liczbę 18 bpów franciszkańskich),
a w Pradze (1611) z rąk husytów 14. Zdezorganizowany zakon
zaczął się odradzać w Niemczech, gdzie komisarz gen. Johannes
Haye doprowadził 1581 do reaktywowania prow,
kolońskiej, a Nicolas Wiggers (zm. 1628) i J o s e p h Bergaigne
(zm. 1647) prow, saskiej i turyńskiej; 1585 obserwanci, dyskalceaci,
reformaci i rekolekci mieli 2113 klasztorów z ok.
35 000 zakonników; 1680 obserwanci - 2198 klasztorów z ok.
35 000 członków, a bracia mniejsi ściślejszej obserwancji
1275 klasztorów (w tym najwięcej reformaci) oraz 24 686
zakonników; 1768 w okresie największej ekspansji zakonu
obserwanci - 2330 klasztorów i 39 900 zakonników, a bracia
mniejsi ściślejszej obserwancji 1720 klasztorów (z tego potowe
reformaci) i 37 000 członków.

Już w XV w. obserwanci oddali się kaznodziejstwu, które
s t a ł o się głównym polem ich działalności w wiekach późniejszych;
wielu kaznodziejów, m.in. Marek z Bolonii (zm. 1479),
Michał z Carcano (zm. 1484), Bernardyn z F e l t r e , Marek
z Montegallo (zm. 1496), Bernardyn z Busti byli propagatorami
i inicjatorami —* banków pobożnych; do działalności
duszpast. braci mniejszych należało słuchanie spowiedzi,
opieka nad —> zakonami trzecimi świeckimi i bractwami;
z chwilą rozpowszechnienia się druku bracia mniejsi publikowali
zbiory kazań i rozmyślań; krzewili nabożeństwo —» drogi
krzyżowej, kult —> Niepokalanego Poczęcia NMP, św. Franciszka
i in. świętych swego zakonu. W trosce o poziom kaznodziejstwa,
kapituła gen. w Salamance 1553 postanowiła, aby
kapituły prow, wyznaczały kaznodziejów, a kapituła gen. w
Paryżu 1579 nakazała ich weryfikację i ograniczenie liczby - w małych konwentach do 1, w większych do 2; pomimo to
liczba kaznodziejów stale wzrastała osiągając 1700 - ok.
18 000; najsławniejszym z nich oraz kaznodziejom dworu
pap. (powoływanych z braci mniejszych do pontyfikatu pap.
Benedykta XIV) nadawano tytuł kaznodziejów apost.;
do znanych mówców należeli: we Włoszech - F. Panigarola
(zm. 1594) i Tomasz z Cory (zm. 1739), w Hiszpanii - Alfons
z C a s t r o (zm. 1558), Dydak z Estelli (zm. 1578) i J a n z Kartageny
(zm. 1617), we Francji —* dyskalceat J e a n de la Haye
(zm. 1661) i F. Faure (zm. 1687), w Belgii - rekolekt F.
Bosquier (zm. 1636), w Niemczech - Antoni z Königstein
(zm. 1541), J. Wild (zm. 1554), K. Klinge (zm. 1556), F.
Ampferle (zm. 1646) i J. Brinzig (zm. 1687).

Po 1517 utrzymany został podział na studia gen. złączone
z uniwersytetami, studia gen. z nimi nie związane i studia
prowincjalne; kapituła gen. w Burgos 1523 postanowiła, że
zakonnicy mogą zdobywać stopnie doktorskie tylko w studiach
gen.; wkrótce sprawa studiów zaczęła się kształtować
odmiennie w prow, zaalpejskich i przedalpejskich; w prow,
zaalpejskich powstały studia gen. związane z uniw. w Alcalá
de Henares (1532), Salamance (1587). Saragossie (1601),
Coimbrze (1625), Barcelonie (1655), Madrycie (1673), Paryżu,
Tuluzie, Lowanium. Oksfordzie i Cambridge (2 ostatnie
upadły w okresie reformacji); profesorowie tych studiów
dzielili się na tzw. doctores regentes (wykładowcy
uniw.) oraz doctores conventuales (uczący tylko w studiach
g e n . ) ; z czasem związek studiów gen. z uniwersytetami
rozluźniał się. a w XVIII w. znacznie obniżył się poziom
studiów zak., co było spowodowane ogólnym upadkiem
nauk kościelnych. W studiach gen. kształcono —» lektorów,
czyli wykładowców dla studiów prowincjalnych (zazwyczaj
po 3 studia w każdej prowincji);

w Niemczech lektorów
kształcono również na uniw. w Kolonii i Ingolstadt. Dla
prow, przedalpejskich 1530 istniały we Włoszech 4 studia
gen.; ich liczba jednak stale się zwiększała - w 1625 do 25,
1682 aż do 49 i to tylko dla obserwantów (reformaci i dyskalceaci
dopuszczali jedynie studia prowincjalne); do najbardziej
znanych należały studia gen. w Perugii, Rzymie, Bolonii,
Neapolu i Wenecji; 1645 podzielono je na studia gen. I i II
klasy; znaczne zwiększenie liczby studiów gen. obniżyło ich
poziom nauk. do poziomu studiów prowincjalnych; lektorzy
nie starali się o stopnie doktorskie i nie studiowali na uniwersytetach;
dla utrzymania wyższego poziomu studiów
wprowadzono dla lektorów egzamin konkursowy w prow,
zaalpejskich 1621. a przedalpejskich 1633. obowiązujący
do pocz. XX w.; lektorzy po 10-letnim nauczaniu (prow,
przedalpejskie) lub 12-letnim (prow, zaalpejskie) uzyskiwali
tytuł lektora jubilata, który dawał im pewne przywileje
w zakonie i otwierał drogę do zak. urzędów; 1639 pojawił
się tytuł lektora gen. w odróżnieniu od lektora powincjalnego;
1679 pap. Innocenty X przyznał l e k t o r om gen. prawa doktorów
teologii; ze względu na stale rosnącą liczbę lektorów jubilatów
(1700 było ich 4200) wydano zarządzenie, że jubilację
mogą uzyskać jedynie wykładowcy studiów gen. I
klasy; w XVI w. średniow. system wykładu w formie komentarza
do Summy Piotra Lombarda zaczął w zakonie zanikać,
a rozpoczął kształtować się podział na odrębne dyscypliny:
biblistykę, teologię mor. i dogm. oraz prawo kan. (poświadczony
w 2. poł. XVI w.), zaś w 2. poł. XVII w. również na
teologię ascet.;

większość lektorów zak. komentowała pisma
Bonawentury, Dunsa Szkota lub Tomasza z Akwinu; w teologii
mor. bracia mniejsi byli zwolennikami —» probabilioryzmu;
do wybitnych uczonych należeli m.in.: bibliści -
Antoni z Königstein (zm. 1541), Miguel de Medina (zm.
1578), Jean de la Haye, Michelangelo Carmeli (zm. 1766),
William Smits (zm. 1770), moraliści - François H e n n o (zm.
1714), Sigismund Neudecker (zm. 1736), Herkulan Oberrauch
(zm. 1808), dogmatycy - Pedro de Alva y Astorga
(zm. 1667), Franciszek od św. Augustyna z Macedo (zm.
1681), Claude Frassen (zm. 1711), Hieronim z Montefortino
(zm. 1740), Crescentius Krisper (zm. 1749), kanoniści
- Anaklet Reiffenstuel (zm. 1703), Giovanni A n t o n i o Bianchi
(zm. 1758), Lucius Ferraris (zm. 1763). Historykami
zakonu byli m.in.: Marek z Lizbony (zm. 1591), Francesco
Gonzaga (zm. 1620), Heinrich Sedulius (zm. 1621), Bartolomeo
Cimarelli (zm. 1628), Antonius Daza (zm. ok. 1630)
i Juan Nuñez (zm. ok. 1630).

W 1. poł. XVIII w. zaznaczył się kryzys życia zak., dotyczący
m.in. zachowywania ubóstwa (nadużycia w dysponowaniu
pieniędzmi) i posłuszeństwa (niekontrolowane podróże
zakonników, ucieczki z klasztorów tzw. fugitiví);
j e go przejawem była również dążność zakonników do specjalnych
pozwoleń i przywilejów, a nawet liczne apostazje.

W 2. poł. XVIII w. ujawniały się tendencje separatystyczne
wśród hiszp. prowincji braci mniejszych, liczących ponad
10 000 zakonników; przy poparciu króla dokonały one secesji,
bojkotując udział w kapitule gen. 1774 z zamiarem wyboru
niezależnego wikariusza gen.; pod naciskiem króla hiszp.
Karola IV, pap. Pius VII wydał 1804 bullę Inter graviores,
odłączając braci mniejszych w Hiszpanii od in. nacji i przydzielając
im wikariusza gen. z władzą równą generalskiej;
faktycznie znosiła ona dotychczasowy podział zakonu na
prow, przedalpejskie i zaalpejskie; bulla pap. Grzegorza
XVI In suprema z 1832, uzyskana przez króla hiszp.
Ferdynanda IV, potwierdziła całkowitą niezależność prowincji
hiszp. od centr, władz zakonu.

Za generalatu reformata Pasquale Frosconiego (1768-91)
powołana we Francji bez zgody Stolicy Apost. przez króla
Ludwika XV Komisja do Spraw Zakonników (Commission
des réguliers) dokonała kasaty klasztorów; 1769 w wyniku
dobrowolnego przejścia pod jurysdykcję f. konwentualnych
8 prowincji braci mniejszych (nie przystąpili do niej rekolekci),
liczących 287 konwentów i 2300 członków, i połączenia
się ich z 3 prowincjami f. konwentualnych, którzy
mieli 48 konwentów i 320 członków, skasowano 58 małych
liczebnie klasztorów, zmniejszając liczbę prowincji do 8,
a zakonników do 2395 (w przededniu rewolucji franc,
zmniejszyła się do 2074 osób); władze rewolucyjne zniosły
klasztory, a zakonników rozproszyły; od 1793 część z nich
kontynuowała życie zak. potajemnie, znaczna liczba wyemigrowała
do Państwa K o ś c ; 50 rekolektów poniosło śmierć
męczeńską, wielu deportowano karnie do Gujany Francuskiej.

W Republice Weneckiej skasowano 30 klasztorów; w
Królestwie Obojga Sycylii król Ferdynand IV zakazał 1778
przyjmować nowicjuszy; w Bawarii 1769 książę elektor
Maksymilian II, a 1778-79 w Moguncji książę elektor abp
Fryderyk Karol zredukowali liczbę konwentów; zniesiono
też —* egzempcję (1), zakazując wszelkich kontaktów z władzami
kośc. poza granicami swoich posiadłości. Podobną
polityką kierowali się w Austrii, Niderlandach belg. i pol.
Galicji ces. Maria Teresa (1769-70), a zwł. ces. Józef II
(—* józefinizm).

Podczas wojen napoleońskich skasowano wiele klasztorów
w Belgii i we Włoszech, niszcząc m.in. archiwum zakonu
w rzym. klasztorze Aracoeli; 1803 nastąpiły prześladowania
w Niemczech, 1810-40 w Prusach, 1871-78 —> Kulturkampf
w Niemczech, 1831 prześladowania w Portugalii, 1835 w
czasie wojny domowej w Hiszpanii (liczba braci z 10 000
zmniejszyła się tu do 230); 1832, 1864 i 1868 uległy kasacie
liczne klasztory na pol. i litew. ziemiach zaboru r o s . ; z powodu
trudności wewn. i polit. 1768-1897 zwołano tylko kilka kapituł
gen. (1768, 1830, 1852, 1856, 1889, 1895), a na 15 generałów
tylko 5 wybrały kapituły gen., in. mianowali papieże;
1889 zakon liczył - 14 440 członków (6228 obserwantów,
5733 reformatów, 1621 rekolektów i 858 dyskalceatów).

Odnowę życia zak. podjął Bernardino Dal Vago, przełożony
gen. 1869-89, przeprowadzając wizytacje wielu prowincji
i kładąc nacisk na życie wspólne; dla ożywienia nauk. działalności
zakonu założył on 1877 w —» Quaracchi k. Florencji
Instytut św. Bonawentury, mający na celu kryt. opracowa- nie dzieł doktora serafickiego i in. scholastyków franciszkańskich;
1882 zainicjował urzędowe pismo „Acta Ordinis
F r a t r um M i n o r u m " ; wybudował gmach kurii gen. w Rzymie,
do którego przeniósł Kolegium św. Antoniego z Padwy (—»
Antonianum); popierał wśród braci mniejszych ruch zjednoczeniowy
i rozpoczął prace nad jednolitymi konstytucjami
dla całego zakonu, które 1889 zatwierdziła kapituła gen.
w Rzymie, wybierając również nowego przełożonego gen.
Luigi Canalego; konstytucji tych nie przyjęli reformaci,
pozostając przy własnych statutach.
Projektowi zjednoczenia wszystkich rodzin obserwanckich
(1894) sprzeciwiała się większość reformatów i nieliczni
dyskalceaci; na kapitule 1895 przeprowadzono unię 100 głosami
przeciwko 8; pap. Leon XIII konst. Felicitate quadam
z 1897 potwierdził zjednoczenie poszczególnych rodzin obserwanckich
w j e d e n zakon pod nazwą braci mniejszych oraz
uznał ich pierwszeństwo honor, przed in. zakonami franciszkańskimi;
zniosła ona partyk. przywileje, wprowadziła
jednolity dla wszystkich krój i kolor habitu, jednolite ustawodawstwo
i j e d e n zarząd (1 minister i 1 prokurator gen.),
zlikwidowała odrębne urzędy poszczególnych rodzin (m.in.
wikariuszy gen.); unię uzasadniał papież d o b r em Kościoła,
ustaniem motywów podziału (brak istotnych różnic w sposobie
życia) i niezgodnością podziałów z myślą Franciszka;
ministrem gen. został mianowany 1897 były rekolekt A.
Lauer i w tymże roku Stolica Apost. zatwierdziła konstytucje
zak. opracowane wcześniej pod jego kierunkiem przez komisję;
wprowadzanie unii trwało 2 lata i dokonywało się
zazwyczaj przez połączenie prow, reformackich i in. ugrupowań
z prow, obserwanckimi; zakon podzielono już 1895 na
12 cyrkumskrypcji (okręgów), z których na kapitułach wybierano
po 1 definitorze do centr, zarządu;

1911 Stolica
Apost. ograniczyła liczbę definitorów do 6 (podczas II wojny
świat, do 7); zakon 1504 liczył 16 801 członków w 1498 klasztorach,
podzielonych na 77 prowincji, 1926 - 18 753 członków,
1728 klasztorów i 100 prowincji, 1938 - 25 720 członków,
2139 klasztorów i 104 prowincje; pomimo strat podczas
II wojny świat, i spadku powołań w prowincjach zak.
w Albanii, Czechosłowacji, Rumunii, na Węgrzech, Litwie
i Chinach, ogólna liczba zakonników wzrosła; 1946 Litwini
i Rumuni utworzyli komisariaty w Stanach Zjedn. dla pracy
wśród emigrantów z własnych krajów; 1963 zakon liczył
27 136 członków, 2696 klasztorów i 98 prowincji; na tle
ogólnego kryzysu powołań w latach nast. zmniejszyła się
liczba zakonników - 1979 do 21 333 członków w 3041 klasztorach
i 99 prowincjach. Konstytucje z 1897 znowelizowano
po ogłoszeniu 1917 KPK oraz po Soborze Wat. II, kiedy to
również dla usprawnienia działalności zakonu powołano
konferencje prowincjałów, a także Plenarną Radę Zakonu,
złożoną z generała, jego definitorium i przewodniczących
poszczególnych konferencji prowincjałów.

Do najważniejszych nauk. instytucji braci mniejszych
należą: Uniwersytet św. Bonawentury w Nowym Jorku, zał.
1859, oraz istniejący przy nim Instytut Publikacji Franciszkańskich
(Franciscan Institute) , który wydaje 5 serii publikacji
książkowych i czasopisma - „Franciscan Studies" oraz
„The C o r d " ; Uniwersytet św. Bonawentury w Bogocie (Kolumbia;
1715-1964 kolegium), —» Antonianum; —» Academia
Mariana; Instytut Kardynała Cisnerosa w Madrycie,
zał. 1914 dla badań nad historią zakonu w Hiszpanii i Ameryce
Lac., wydający kwartalnik „Archivo ibero-americano";
Komisja Sinica Franciscana, powołana 1924 w Rzymie dla
opracowania historii misji zakonu w Chinach w XIII-XVII w.,
wydająca 2 serie - Sinica (źródła) i Historia Missionum
(rozprawy); Komisja Szkotystyczna. zał. 1927 przy Kolegium
w Quaracchi (gdzie 1877 powstał Instytut św. —» Bonawentury
IV), 1938 przeniesiona do Rzymu, która wydała dotąd
18 tomów dzieł Dunsa Szkota; Franciszkańska Szkoła Biblijna
(—» biblijne uczelnie I 3); Wyższa Szkoła dla nauczycieli
zak. szkół średnich w Neapolu (istniała 1932-66);  Akademia
Historii Franciszkańskiej, zał. 1944 w Waszyngtonie
dla badań dziejów zakonu w Ameryce, wydająca kwartalnik
„The Americas"; Instytut Bibl., zał. 1945 w Pekinie, 1948
przeniesiony do Hongkongu, który przygotował i opublikował
Biblią w języku chiń. (I-XI, Pekin, Hongkong
1946-61); Międzynar. Instytut Franciszkański Studiów Orientalnych,
zał. 1948 w el-Gizie (Egipt), wydający Egiptiaca
Christiana (3 serie: monografie, przekłady, collectanea);
Studium Misjologiczne w Tokio, zał. 1951, afiliowane do
Uniw. Katolickiego w Waszyngtonie; Komisja Kapistrańska,
utworzona 1952 w Rzymie dla kryt. wydania dzieł Jana Kapistrana;
Ośrodek Studiów Orientalnych w Kairze, zał.
1954, publikujący rocznik („Collectanea" oraz rozprawy w
5 seriach; Instytut Bibl. w Tokio, zał. 1956 dla dokonania
przekł. Biblii na język j a p . ; Instytut Socjol. w Singapurze,
zał. 1957; Studium Misjologiczne w Seulu (Korea P d . ) , zał.
1964; Instytut Formacji Misjonarzy w Seulu, zał. 1965.
Bracia mniejsi wydają wiele czasopism o charakterze nauk.
i popularnym (—* franciszkańskie czasopisma).

Wybitnymi uczonymi X I X i XX w. byli m.in. Fidelis Maddaloni
z Fanny (zm. 1881), I. Jeiler (zm. 1904), L. Lemmens
(zm. 1929), historyk Kościoła H. Holzapfel (zm. 1936),
I. Heerinckx (zm. 1937). G. -» Golubovich (zm. 1941), M.
-» Bihl, L. Oliger (zm. 1951), F. Delorme (zm. 1952), A. van
den Wyngaert (zm. 1954), A. —» Gemelli, założyciel Kat.
Uniwersytetu w Mediolanie, E. Longprć (zm. 1965), A.
Chiappini (zm. 1967), K. Balic (zm. 1977), mariolog i prezes
Academiae Marianae, i kard. A. Lorscheider.
O szerokiej działalności i znaczeniu zakonu w dziejach
Kościoła świadczy liczba jego członków powoływanych do
wyższych godności k o ś c ; od 1517 do 1973 zakon wydał 14
kardynałów; w XVI w. wywodziło się zeń 12 abpów i 194
bpów, w XVII - 34 abpów i 233 innych prałatów, w XVIII -
34 abpów i 139 bpów, w XIX - 33 abpów i 245 bpów, a w
XX w. do 1958 - 27 abpów i 117 bpów (na ostatniej sesji
Soboru Wat. II było z zak. braci mniejszych 90 bpów i 10
prefektów apost. z misji); statystyka z 1968 wymieniała 1
p a t r i a r c h ę , 13 abpów, 82 bpów, 12 wikariuszy apost., 17
administratorów apost. i prałatów udzielnych. W 1985
4 braci mniejszych było kardynałami: A. Antonelli, E. Arns,
J. Landazuri Riketts i A. Lorscheider; przełożonym gen.
był John Vaughn. Zakon braci mniejszych do 1982 wydał
20 świętych oraz 47 błogosławionych.

° Ś c i ś l e j s z e j o b s e r w a n c j i , Ordo F r a t r um Minor
um Strictions Observantiae, rodziny w zak. braci mniejszych
obserwantów istniejące od XVI w.: dyskalceaci, reformaci
i rekolekci. Posiadając odrębne prawodawstwo, pewną
autonomię i własne struktury adm. tworzyli z obserwantami
j e d e n zakon; odbywali wspólne kapituły i mieli w zarządzie
gen. niektóre własne urzędy (prokuratora gen., sekretarza
oraz definitorów); przyjmując za podstawę surowszą interpretację
—> franciszkańskiej reguły w kwestii ubóstwa, całkowicie
wykluczali własność nieruchomości (z wyjątkiem
ogrodów).

D y s k a l c e a c i , O r d o F r a t r um Minorum Discalceatorum
(po kanonizacji 1669 założyciela —» Piotra z Alkantary zw.
również alkantarzystami, Ordo F r a t r um Minorum Alcantarinorum),
rodzina zak. wyodrębniona z obserwantów w XVI w.
w Hiszpanii i Portugalii oraz w krajach od nich zależnych
wraz z królestwem Neapolu. Wywodzą się z zakładanych
przez Jana z Puebli i Jana z Guadalupy domów rekolekcyjnych
(pustelnie), usamodzielnionych najpierw w 2 kustodie:
hiszp. (zreformowani konwentualni) i portug., które pap.
Leon X inkorporował 1517 do obserwantów, a nast. podniósł
do rangi prowincji portug. (1518) i hiszp. (1520).
Odmienna interpretacja zasad ubóstwa stała się podstawą
nowej próby reformistycznej, podjętej przez Juana Pasquale
(zm. 1554), który przechodząc spod jurysdykcji obserwantów
do f. konwentualnych, uzyskał 1517 od ich generała, a nast. także od pap. Pawła III (bulla Singularis devotionis z 1541)
zgodę na z a k ł a d a n i e własnych klasztorów i przyjmowanie do
nich f. konwentualnych oraz z in. zakonów.

Do umocnienia
wspólnoty (zw. paschalistami) przyczynił się Piotr z Alkantary,
komisarz gen. na terytorium Hiszpanii, który zredagował
rygorystyczne statuty (radykalne ubóstwo, eremicki
styl życia, modlitwa i kontemplacja połączone z apostolstwem);
1585 dyskalceaci liczyli 5 prowincji z ok. 100 klaszt
o r a m i ; poddani jurysdykcji obserwantów, posiadali jednak
ustawodawstwo partyk., 1621 pap. Grzegorz XV przyznał
im własny zarząd wraz z prawem zwoływania kapituł, lecz
pap. Urban VIII cofnął te przywileje; 1680 liczyli 16 prowincji,
320 klasztorów i ok. 6000 braci; największy rozwój
zaznaczył się na Płw. Iberyjskim (1769 - 7 prowincji, 1789 -
12), w Ameryce Łac. (Brazylia, Meksyk), Indiach, Japonii,
na Filipinach, we Włoszech (2 prowincje z klasztoreri San
Isidorio w Rzymie j a k o siedzibą p r o k u r a t o r a g e n . ) ; w Anglii
dyskalceaci mieli klasztor w Londynie; 1762 liczyli 20 prowincji,
430 klasztorów i 7000 zakonników; 1833-66 wszystkie
prowincje (z wyjątkiem Filipin) ucierpiały wskutek prześladowań
i kasat; 1889 na Filipinach, we Włoszech, Meksyku
i Brazylii było 858 zakonników w 6 prowincjach. Do 1982
wydali 9 świętych (Piotr z Alkantary, Paschalis Baylon,
Piotr Battista Blásquez z 5 towarzyszami umęczonymi 1597
w Japonii oraz Jan Józef od Krzyża) i 20 błogosławionych;
P i e t r o G i o v a n e t t o da Molina był ministrem gen. braci mniejszych
(1750-56 i 1762-68). Działalność mis. prowadzili zwł.
w Brazylii, Meksyku i Indiach Wsch. oraz na Dalekim
Wschodzie.

R e f o r m a c i . Ordo Fratrum Minorum Reformátorům
(OFMRef), f. wyłonieni z obserwanckiego ruchu reformistycznego,
łączący apostolat z kontemplacją. Ruch ten popart
gen. zakonu F. Licheto, redagując partyk. normy (tzw.
statuta aquiliana) oraz przekazując 1519 hiszp. obserwantowi
z prow, rzymskiej, Estebanowi Molinie, klasztor Fontecolombo
uważany za kolebkę reformatów.

Mnożące się szybko
na Płw. Apenińskim ośrodki otrzymały 1526 od gen. zakonu
F. de los Angeles Quiñonesa Constitutiones speciales pro
recollectis et reformatis Italiae; przechodzenie do zatwierdzonego
1528 zakonu —* kapucynów, spowodowane nieprzychylnym
stanowiskiem gen. obserwantów Paolo Pisottiego
(1529-33), doprowadziło do uzyskania przez inicjatorów ruchu
(Moline i Bernardyna z Asti) od pap. Klemensa VII
bulli In suprema militantis Ecclesiae (1532), nakazującej
obserwantom wyznaczenie w każdej prowincji odrębnych
klasztorów dla zwolenników ściślejszej obserwancji; pap.
Grzegorz XIII zezwolił im 1579 na własne statuty, pap.
Klemens VIII przyznał 1598 odrębnego p r o k u r a t o r a gen.
(z siedzibą w klasztorze S. Francesco a Ripa w Rzymie),
a pap. Grzegorz XV 1621 - prawo wyboru wikariusza gen.
i odbywania kapituł gen.; z obawy przed wyodrębnieniem
się w osobny zakon pap. Urban VIII poddał ich 1624 jurysdykcji
obserwantów, chociaż 1625 zatwierdził bawarską
prowincję reformacką, a 1639 podniósł do rangi prowincji
istniejące kustodie reformackie (23 we Włoszech, 3 w Niemczech
i 2 w Polsce); 1643 erygowano kustodię w Konstantynopolu
i prowincję w Trydencie, 1659 drugą prowincję na
Węgrzech, 1660 w Czechach, 1688 w Chorwacji, 1729 w Siedmiogrodzie,
1750 p r u s . , 1755 śląską, a w Polsce - 1763 prow,
ruską; 1680 mieli 34 prowincje. 600 klasztorów i 11 400 zakonników;
1762 - 38 prowincji, 808 klasztorów i 19 000 zakonników.

W pocz. XIX w. rozprzestrzenili się we Francji
i Stanach Z j e d n . ; ingerencje władz świeckich i liczne kasaty
spowodowały regres przy końcu XVIII w.; w 2. pot. XIX w.
powstało kilka nowych prowincji; w Wielkim Księstwie Pozn.
1855), 2 we Francji (1861 i 1889), 3 w Stanach Zjedn.
Buffalo 1861, Cincinnati 1885, Pulaski 1889); 1889 uczyli 34
prowincje. 4 kustodie i 5733 zakonników. Reformaci nie
tworzyli oddzielnego zakonu, lecz w obrębie obserwantów
mieli własną strukturę adm. (kustodie, prowincje) oraz własne ustawodawstwo.

Pap. Urban VIII brewem Alias
pro congregatione (1642) zatwierdził ich statuty zredagowane
1625 i przyjęte 1627 na kapitule gen. (modyfikacje 1676,
1682, 1688, 1694, 1740. 1889); w kapitułach gen. uczestniczyli
na równi z obserwantami, a ich kandydatów niekiedy
wybierano na generałów: Benigno Rosso (1618-25), Giovanni
Visco (1633-39), Giovanni Mazzara (1645-48), Michelangelo
Buongiorno (1658-64), Raffaele Rossi 11744-50),
Pasquale Frasconi (1768-91), Giovanni Tecca (1824-30),
Venanzio Metildi (1850-56), B e r n a r d i n o Dal Vago (1869-89).
W 1. poł. XVII w. została zainicjowana tzw. r i f o r m e 11 a
(wł. mała reforma) przez reformata Antonio dell'Aquila
(zm. 1679) w konwencie w Castel Gandolfo; po uznaniu
riformelli przez władze reformatów jej zasady rozciągnięto
1642 na konwenty rekolekcyjne w Rzymie (S. Francesco di
Palestrina), Greccio, Rocca Antica i Ponticelli. Nowe formy
riformelli dla konwentu rzym. na Palatynie, wzorowane
na konstytucjach dyskalceatów hiszp., wypracował Bonawent
u r a z Barcelony (zatwierdzone 1662 przez wl. przełożonych
braci mniejszych). Na tych zasadach powołano konwenty
w Pofi (1700), Vallecorsa (1703), Florencji (170

Podobne prace

Do góry