Ocena brak

FRANCISZEK z ASYŻU - W LITERATURZE POLSKIEJ

Autor /Wierzchoslawa Dodano /28.09.2012

Głównie w poezji,
rzadziej w dramacie i prozie F. występuje najczęściej w 3
typach przedstawień: święty, wyjątkowy człowiek, artysta.

W o k r e s i e s t a r o p o l s k i m koncepcję postaci warunkował
apokryficzno-legendarny wizerunek F., szczególnie
nacechowany liryzmem i sentymentalnością, często poddawany
zabiegom ufantastyczniającym; określony wzorzec
stanowiło tu przedstawienie zawarte w Złotej legendzie
Jakuba de Voragine (przekłady jej fragmentów istniały już w
XIII w.) - której rękopisy (XIV w.) i inkunabuły (XV i
XVI w.) czytane w kręgach kośc. ustaliły kanon biogr. (eksponowanie
przede wszystkim cudowności wydarzeń z życia
F.). Taki charakter ma ujęcie poetyckie Anonima z 1. poł.
XVI w. Toć jest miejsce duchowne, święte i nabożne (Kolędy
polskie. Teksty, Wwa 1966, I 64-65). Za pierwszego pol.
biografa F. uważany jest Jan z Komorowa, autor rękopiśmiennej
kroniki zakonu powstałej 1503-06 - Memoriale
OFM, rozpoczynającej się zwięzłym zapisem szczegółów
z życia F . , związanych z początkami zakonu (głównie w oparciu
o kroniki niem.).

Pierwsza biografia F. w języku pol.
zawarta w Żywotach Świętych (Wl 1579) P. Skargi zapoczątkowała
w literaturze pol. kanoniczny (a nawet stereotypowy)
wizerunek postaci - człowieka świątobliwego, wyjątkowego.
Mesjanistyczną rolę F . , jakby nowego odkupiciela
zesłanego dla ratowania zdemoralizowanej ludzkości podkreśla
swobodny przekład poematu H. Maripetrusa Seraphicae
in divi Francisci vitam christiano carmine editae, dokonany
przez H. Liricjusza pt. Wzory cnót albo przedziwny
żywot anielskiego i błogosławionego św. F. (Kr 1594).
XVII-wieczny typ religijności nie sprzyjał zainteresowaniu
tego rodzaju postacią; stanowiła ona raczej pretekst do
oratorskich popisów lub dla umoralniających filipik, co
szczególnie uwidoczniało się w oratorskich tekstach homiletycznych,
najczęściej okazjonalnych, jak w Jana Zielińskiego
Verum exemplar Christi sancii F. vita (1642) oraz W. Gutowskiego
Wielki F. święty w maluczkości reprezentowany (bmw 1669), także w widowisku uczniów kolegium jez. w Piotrkowie
Immortalitas divi F. a monumento in Theatrum deducto
(Kalisz 1721).

F. był też adresatem inwokacyjno-modlitewnych
tekstów (W. Kochowski, Sanct F., w: Różaniec
Najświętszej Panny Maryi według zwyczaju kaznodziejskiego,
rytmem polskim wyrażony, Kr 1668, 113), które towarzyszyły
również biogr. zapisom poetyckim (anonimowa Pieśń
o świętym F. z 2. poł. XVII w.). Pośród wizerunków F. w literaturze
staropol. na uwagę zasługuje ujęcie M.K. Sarbiewskiego
(1595-1640), eksponujące motyw walki wewn. Świętego,
zawarte w łac. Epigramatach (CCXIII-CCXVII), przełożonych
pt. Śniegi świętego F. (w: Brat Słońca. Antologia
poezji polskiej o świętym F., Kr 1976, 38-39).
Brak zainteresowania postacią F. w literaturze o ś w i e c e n
i a można wytłumaczyć m.in. obecnością tendencji antyklerykalnych
i antyzak. w tym okresie; postawa oświeceniowego
racjonalizmu dyktowała sceptyczną ocenę kultu i wizerunek
prymitywnej postaci, jak np. u S. Trembeckiego (W dzień
świętego F., w: Pisma wszystkie, Wwa 1953 I, 161-162), a później
w wierszu A. Mickiewicza (Pani Aniela. Naśladowanie z
Volterà, w: Dzieła, Wwa 1955, I 28-29).

W X I X w. zaczęło dominować, zwł. w poezji, zainteresowanie
wyjątkowym człowieczeństwem F.; w wielu przypadkach
przestaje on być tylko przedmiotem wypowiedzi,
stając się podmiotem mówiącym, co wynikało z chęci jakby
intuicyjnego odtworzenia wnętrza duchowego, a także uautentycznienia
i przybliżenia postaci; pojawił się wizerunek
F . , artysty trubadura (W. Syrokomla F. z Asyżu. Kantata,
Teka Wileńska (1857) z. 1, 1-15) lub człowieka będącego
wyjątkowym odbiciem Boga, jak w panegirycznym Hymnie
o świętym F. A.E. Odyńca (Listy z podróży, Wwa 1961, II
436); zainteresowaniem cieszyła się również warstwa fabularno-
anegdotyczna z życia świętego cudotwórcy (Odyniec
Z życia świętego F., w: Poezje, Wwa 1874, I 28-42); w tym
czasie ukazała się też monografia P. Leszczyńskiego Żywot
świętego ojca F., Patriarchy Trzech Zakonów z Kroniki
braci mniejszych kapucynów wyjęty (Wwa 1863), którą cechuje
źródłowy autentyzm w przedstawianiu postaci.

Wzmożone zainteresowanie F. przyniosła literatura
p r z e ł o m u w i e k u , c o było właściwe całemu modernizmowi
eur.; decydujące znaczenie miało dzieło P. Sabatiera,
a w Polsce monografia E. Porębowicza Święty F. (Wwa 1899)
oraz pełen przekład Fioretti (Kr 1892). F., zgodnie z kanonem
wyobraźni młodopol., wyobrażany jest jako potężna
duchowa osobowość; w Hymnie świętego F. J. Kasprowicza
(Chimera 3(1901) z. 7-8, 103-122) Święty przedstawiony jest
w stanie mist, ekstazy, uosabia pełnię życia, odnajduje
j e go sens w potędze wiary, miłości, cierpienia; w wierszu
S. Sapińskiego Modlitwa świętego F. (w: Poezje, Kr 1918, 51)
F. w swoim uwielbieniu wchodzi w stan ekstatycznego zespolenia
z Chrystusem; w Stygmatach świętego F. T. Micińskiego
(w: W mroku gwiazd, Kr 1902, 150-151) ekstazie F. towarzyszy
posępna wizja świata, a wszechogarniająca miłość F.
ma charakter panteistyczny.

Postać Świętego ulega również
ekspresyjnej hiperbolizacji, jak w prozie poetyckiej J. Hulewicza
(Do Świętego Buntownika, Zdrój 2(1918) z. 1, 16-17),
gdzie wyeksponowane są jej kontestatorskie cechy; nazywa
się go również „poetą z Asyżu" (S. Milaszewski Niepotrzebny
kościółek, w: Gest wewnętrzny, Wwa 1911, 20). Z początkiem
wieku XX, w związku z uroczystościami zak., zaczynają
pojawiać się, mające głównie charakter okazjonalny, różnorodne
„obrazki" dramatyczne, np. A. Niemiryczowej Pod
obrazem Najświętszego Sakramentu, przy którym święci F.
1 Antoni (w: W. Gomulicki Kłosy z polskiej niwy, Wwa 1912,
350) lub jasełkowe, np. Floriana Janochy Jasełka świętego
F. Serafickiego.

Przedstawienie sceniczne w 3 odsłonach
(Kr 1901), w których F. jest najczęściej przedstawiony stereotypowo.
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m - w ramach ogólnoeur.
nawrotu idei franciszkańskich i kulturowej inwazji —* franciszkanizmu (1927 - 700-na rocznica śmierci) znacznie wzrosło
zainteresowanie postacią F. w literaturze. Szczególnie zaktywizowała
się, ulegająca rozmaitym konfiguracjom, charakterystyczna
dla kultury franciszkańskiej antyteza bogacz-
biedak; poetycka transpozycja danych biogr., dotyczących
radykalnej zmiany pozycji socjalnej F., eksponuje
dialektyczny charakter przemiany - bogaty a ubogi duchowo
B e r n a r d o n e , stając się nędzarzem zdobywa bogactwo duchowe,
co czyni z postaci moralnie reprezentatywny wzorzec
(L. Staff Biedaczyno Asyski!, w: Barwa miodu, Wwa 1936,
39; M. Janoszanka Święty F., w. O szarej godzinie, Kr 1938,
54); podkreśla także (często na sposób dydaktyczny) wynikającą
z ducha ewangelii prawidłowość prostaczek - Wybraniec
Boży (Janoszanka Słońce Asyżu, Lw 1926); znaczenie tego
faktu odczytuje się również poprzez epokę, w której żył F.
(K. Alberti Święty F. z Asyżu, Tęcza 8(1934) z. 3, 8). Przede
wszystkim jednak dominuje refleksja wokół relacji: F. a
współczesność; najczęściej dostrzega się moc duchową postaci
zdolną przeobrazić człowieka, jak w (utrzymanym
jeszcze w konwencji młodopol.) wierszu A. Zahorskiej
Biesiada (w: Ojcu Serafickiemu w hołdzie.

W 700-ną rocznicę
śmierci świętego F., Wwa 1927. 390-391); w wypowiedzi typu
inwokacyjnego pojawia się przekonanie o możliwościach
uleczenia „chorej" współczesności (J. Ruffer Pieśni na
chwałę Biedaczyny świętego F., Warszawianka 4(1927)
z. 159, 4), a także prośba o pojednanie człowieka współcz.
ze światem (J. Wittlin Skrucha w Asyżu, WL 3(1926) z. 2,
3); aluzje do współczesności warunkują także katastroficzny
wizerunek F., który np. ucieka z dziećmi w obliczu totalnej
zagłady wojennej (w wierszu z 1937 M. Czerkawskiej Ucieczka
świętego F., w: Jałowcowe żniwa. Wiersze wybrane, Kr
1972, 209-210).

Przewodnictwo Świętego ma w wielu tekstach
c h a r a k t e r ściśle nar., np. F. pomagający Polsce „na dorobku"
(W. Wolski Święty F., PKat 65(1927) 379) lub mający ją
uzdrowić duchowo (J. Waściszakowska Święty F., w: Blade
róże. Poezje, Lb 1929, 15-16); kieruje się również prośbę
o mor. i duchowe przywództwo nad „plemieniem pol."
(M. Jeż Do Świętego F., PKat 63(1925) 604); podobna koncepcja
istnieje w utworach A. Waśkowskiego Tercyny o świętym
poecie z Asyżu (PP 172(1926) 16-18) oraz Hymnie M.
Przybyłowskiego (Kr 1937). Obficie reprezentowany jest
również nurt apokryficznego wizerunku F., wpisany w kontekst
arkadyjskiej rzeczywistości, w której dominują atrakcyjne
poetycko motywy stosunku do zwierząt i przyrody;
konwencja infantylizująca postać przejawia się w wierszach
J. Ejsmonda: Kazanie do ptaków (PKat 65(1927) z. 24,
379; Wilk z Gubbio. Opowieść o świętym F., w: Ojcu Serafickiemu
w hołdzie, 126-128), a także w cyklu wierszy J. Pietrzyckiego
(W miasteczku świętego poety z cyklu Błękity
świętego F., Tęcza 3(1929) z. 40, 1);

F. staje się także podmiotem
kreującym wokół siebie idylliczną rzeczywistość
(A.M. Swinarski W świętym lesie. Tęcza 4(1930) z. 36, 4) lub
spragnionym jej marzycielem (W. Słobodnik Święty F.,
w: Modlitwa o słowo, Wwa 1927, 20); często ten typ przedstawień
utrzymywany był w konwencji wyobraźni dziecięcej
(M.H. Szpyrkówna Jak to święty F. kazał do ptasząt, w:
Ojcu Serafickiemu w hołdzie, 45-48; T. Łopalewski Jutrznia
Seraficka, Tęcza 2(1928) z. 42, 13; B. Obertyńska Przed
kazaniem, w: Klonowe motyle, Medyka 1932, 24-25). F. jako
rzecznik tolerancji wynikającej z ducha miłości, staje się
orędownikiem człowieka, proszącym Boga o wyrozumiałość
( E . Herbert Święty F., w: Dęby kwitną, Pz 1935, 26-27); świętość
F. wyłaniającą się z ducha miłości dostrzegano w utworach
dramatycznych, mających w większości charakter scenariuszy
dla widowisk okolicznościowych czy parateatralnych
(Cz. Kędzierski Potęga miłości.

Obrazek sceniczny, w: Święty
F., Pz 1926, 62-72; W. Stroka Święty F. Utwór sceniczny z
XIII wieku, G r o d n o 1926), na które składają się teksty (prozatorskie
i dramatyczne) różnych autorów; F. ukazywany jest
również w stanie ekstatycznego uniesienia miłosnego wobec Jezusa („Ś.K." Na Alwerni, Pochodnia Seraficka 6(1926)
182-184); życie F. rzadko j e d n a k bywa przedmiotem lit. refleksji
lub opowieści biogr. dotyczących poszczególnych wydarzeń
(P. Górska Święty F., w: Sługi Boże. Opowiadania i
legendy z życia świętych, Wwa 1921, 84-114, oraz tytułowe
opowiadania Z. Kossak-Szczuckiej Szaleńcy Boży, Kr 1929).
Naśladowanie F. zaleca literatura o nastawieniu dydaktycznym,
dokładnie rejestrująca koleje jego życia (K. Lubecki
Oda o świętym F., w: Pierwszy Kongres Tercjarski Polski
odbyty we Włocławku 6-9 września 1919. Ilustrowana Księga
Pamiątkowa, Kr 1921, 27-32). Próbę pogłębionego psychologicznie
portretu F. podjęła Kossak-Szczucka w Bez oręża
(Pz 1937).

W tym okresie istniało również ujęcie typu folklorystycznego
dokonywane poprzez pryzmat popularnej hagiografii
oraz stylizacji lud. (A.M. Swinarski Święty F., w: Błękitna
godzina, Pz 1939, 36-38). F. był też ukazywany w konwencji
nieporadnej świątkowatości (B. Przyłuski Do świętego F.,
w: Dalekie łąki, To 1935, 13) lub j a k o bohater ludowej opowieści,
jak w wierszu Kasprowicza Zakrystianin Palka i święty
F. {Mój świat, Wwa 1926, 313-315).

W literaturze okresu w o j n y i o k u p a c j i - u K.K.
Baczyńskiego (Święty F.. w: Utwory zebrane, Kr 1970, II 337)
pojawiła się jakby wizja Świętego idącego przez świat, wtopionego
i zespolonego z przyrodą; w tym czasie powstał
również (1944) poemat dramatyczny B.W. Menela Przed
świtem (ŻM 15(1965) z. 7-8, 77-97) koncentrujący się
wokół przełomu duchowego F., który miłości do Boga poszukuje
poprzez ukochanie życia i świata ludzkiego.

W literaturze p o w o j e n n e j F. nie tylko występuje w
roli obiektu kultu i poetyckiej inwokacji, a coraz częściej
staje się symbolicznym reprezentantem idei, określonego
zbioru wartości, bywa jak gdyby pretekstem do refleksji
i medytacji.

Dominacji uległy przemyślenia aktualizujące
postać F., umieszczające go w relacji do świata współcz.
cywilizacji, w którym potrzebna jest j e g o obecność (K. Wierzyński
Wróżby, w: Poezje wybrane, Lo 1959, 529-530;
F. Kamecki Język świętego F., w: Brat Słońca, 217 oraz Powrót świętego F., w: Parabola Syzyfa, Wwa 1973, 34),
mająca nauczyć „zgody" człowieka ze współcz. rzeczywistością
(A. Kamieńska Modlitwa do świętego F., w: Brat Słońca,
173) i poszukiwania człowieczeństwa (J. Szczawiński Apostrofy
do świętego F., Dziś i j u t r o 4(1948) z. 6, 2); F. kreowany
bywa również na patrona przyrody zagrożonej przez cywilizację
i technikę (S. Riabinin Święty F., Wwa 1978), a także wzywany
na ratunek ginącej przyrodzie (M. Zielniok Franciszku,
Gość Niedzielny 51(1974) z. 48, 382); obecność F. mająca
pomóc człowiekowi, zwł. w jego kontakcie z Bogiem, jest
przedmiotem medytacji poetyckiej R. B r a n d s t a e t t e r a w cyklu
wierszy Powrót do Asyżu, Sarkofag i grzesznicy, Carceri,
Wariacje na temat Dantego (Dwie muzy, Wwa 1965, 133-139).

W wielu współcz. utworach refleksje dotyczące duchowej
aktualności F. pojawiają się jako wynik podróży do miejsc
związanych z jego życiem (J. Łukasiewicz Asyż, w: Podróże,
Wwa 1976, 39; W. Michalski Tryptyk z pielgrzymki do Asyżu,
w: Brat Słońca, 212-214), które przybliżają, a także pomagają
zrozumieć Świętego i jego idee (R. Buyno Alverno, Życie
12(1958) z. 12, 18; K. Wierzyński Alviano, w: Poezje zebrane,
Lo 1959, 437; E. Kosmala Asyż oraz Do źródeł, w: Brat
Słońca, 203-204; F. Bieńkowska Asyż, Tygodnik Powszechny
30(1976) z. 2, 5), poprzez zaś realia codzienności wywołują
franciszkańskie skojarzenia (M. Skwarnicki Asyż, w: Papierowy
dzwon, Kr 1961, 45-46; M. Bieszczadowski W Asyżu, w:
Brzegiem nadziei, Wwa 1973, 52-55); wskazuje się również,
że miejsce kultu F. emanuje niezwykłą siłą oddziaływania
(W. Łysiak Gladiatorzy układu, w: Wyspy zaczarowane, Wwa
1974, 1978, 41-49). W literaturze pojawił się jakby nowy rodzaj
apokryfów osadzonych we współczesności, np. określanie
F. mianem „pańskiego przyrodnika i a s t r o n o m a " (Cz.
Ryszka Wezwanie do świętego F.. w: Brat Słońca, 221-222)
lub „patrona zoologów i ornitologów" (J. Twardowski Do świętego F., w: Znaki ufności, Kr 1970, 62). Daje się również
zaobserwować desakralizacja, uzwyczajnienie ustalonego kanonu
świętości przez wskazywanie na jej ludzki wymiar (E.
Szelburg-Zarembina Zakochany w miłości.

Powieść o świętym
F., Wwa 1961; Imię jej Klara, Wwa 1964; I otwarły się
drzwi. O bracie Eliaszu medytacje, Wwa 1971) oraz ideę codziennej
realizacji zasad miłości (cykl opowieści z wyraźną
parabolizacją do współczesności - W. Smólskiego F. rozdaje
słońce, Wwa 1958) przeciwstawionych „purpurze kardynałów
literą prawa nadętych" (J. Braun Asyż, w: Rytmy włoskie, Lo
1974, 19-20). Istnieją także próby odmitologizowania F. poprzez
odrzucenie warstwy kulturowych wyobrażeń o nim (M.
Reszczyńska-Stypińska Modlitwa do świętego F., Wiadomości
15(1960) z. 7, 1), przeciwstawianie ich realnie istniejącej
postaci (J.S. Pasierb Rozmowa o F., w. Brat Słońca, 187-188).

W poezji prezentowana jest ona czasami w konwencji idyllicznej,
związanej z tradycją Pieśni słonecznej (A. Chojecki
Hymn świętego F. - 4 października, w: Owoce Bożego sadu,
czyli święta Anna Samosiódma, Op 1947, 22-25) choćby tylko
w formie poetyckiej ilustracji idyllicznego momentu rozmowy
F. z ptakami ( H . E . Werner Kazanie do ptaków, Przewodnik
Katolicki 65(1959) z. 40, 634); przykładem ujęć realizowanych
w ramach stylizacji lud. mogą być K. Iłłakowiczówny
W Dolinie upokorzenia (Poezje. 1940-54, Wwa 1954, 43-44)
oraz S. Czachorowskiego Święty F. (Summa strony sonetu
1946-1966. Wwa 1967, 65).

F. bywa również nazywany Bożym
artystą (T. Kosmala Miłość nie jest kochana, w: Ziarno
gorczycy, R 1963, 23-26), w prozie zaś eseistycznej Brandstaettera
- artystą-kapłanem (Kroniki Asyżu, Wwa 1948,
19764 , 51). Spośród faktów biogr. sporo miejsca zajmuje
stygmatyzacją, podczas której Święty w ekstazie zespala
się z przyrodą (dramat W. Bąka Święty F., Ł 1948), co posiada
niekiedy charakter panteistyczny (F. Lipiński Święty
F. z Asyżu. Hymny o miłości człowieka, Kr 1947, 22-26);
natomiast w wierszu L.J. Bernatka Święty F. (Pochodnia
Seraficka 15(1947) z. 4, 89) zaznacza się charakter posłannictwa
F., który koi cierpienie życia, a sam przyjmuje stygmaty.

W poetyckim ujęciu śmierci F. towarzyszy najczęściej
stan wizyjnego napięcia (T. Stankiewicz Śmierć świętego F.,
Tygodnik Powszechny 12(1958) z. 40, 41), podczas k t ó r e g o w
odejściu Świętego uczestniczy przyroda (B. Grubner-Eysymontt
Legenda o śmierci F. z Asyżu, Słowo Powszechne
7(1953) z. 222).

Czasami postać prezentowana jest w konwencji
żartobliwej, np. F. uciekający z kolorowych witraży
(B. Obertyńska Nieudana ucieczka świętego F., Przegląd
Powszechny - Sodalis Marianus (Lo 1973) z. 10, 16) lub j a k o
obrońca stworzeń przed sądem ostatecznym (M. Skwarnicki
Sąd, Tygodnik Powszechny 27(1973) z. 37, 4).

 

F. Bielak, Motywy franciszkańskie w literaturze polskiej, w: Święty F. Zbiór odczytów wygłoszonych w roku 1927, Kr 1928, 79-98; M. Olczakówna, Tradycje franciszkańskie w polskim dramacie, RH 20(1972) z. 1, 7-40; M. Skwarnicki, Poezja franciszkańska, w: Brat Słońca. Antologia poezji polskiej o świętym F., Kr 1976, 11-18; A. Bednarek, Wirydarz rymów o świętym F.. Więź 20(1977) z. 11, 103-105; tenże, Święty F. wśród humanistów. Kalwaria Zebrzydowska 1986.

Podobne prace

Do góry