Ocena brak

FRANCISZEK z ASYŻU - W IKONOGRAFII

Autor /Wierzchoslawa Dodano /28.09.2012

Przedstawiany w szaroburym
habicie przewiązanym sznurem o 3 węzłach, z t o n s u r a , boso;
w X I I I w. w spiczastym kapturze na głowie, w X I V w habicie
z mozettą, w baroku głównie w habicie kapucyńskim; jego
atrybutem indywidualnym są stygmaty (boku, dłoni, stóp),
dodatkowymi - krzyż (także krucyfiks) i księga Ewangelii
w dłoniach, w baroku nadto b a r a n e k i kula ziemska zwieńczona
krzyżykiem (na znak, iż jest odnowicielem chrzęść,
życia i orędownikiem całego świata). Ze wszystkich świętych
F. reprezentowany jest w sztuce najliczniej, gdyż bogactwo
jego osobowości i poetyczność ziemskiej egzystencji są
trwałym natchnieniem dla artyst. twórczości.

A. PRZEDSTAWIENIA INDYWIDUALNE O CHARAKTERZE PORTRETOWYM
- 1 . Ś r e d n i o w i e c z n e - Nigdy nie powstał
autentyczny portret F., ale liczne próby odtworzenia jego
wyglądu i pełnego miłości sposobu bycia (podejmowane już
w XIII w. przez artystów, którzy mogli go znać z autopsji)
przyczyniły się do ukształtowania typu jego fizjonomii
i postaci.

W malarstwie ś c i e n n y m najwcześniejszym (i jedynym)
wizerunkiem, nie uwzględniającym stygmatów i aureoli F.,
jest fresk Mistrza z Subiaco (klasztor benedyktynów Sacro
Speco, Subiaco). Inne znaczące przedstawienia F. z tego
okresu - Biedaczyna ocierający chustą oczy (pustelnia w
Greccio), Giunta Pisana (S. Maria degli Angeli, Asyż),
Deodat a Orlandiego (San F., Lukka) oraz Cimabuego z
1277-80, najzgodniejszy z przekazem 1 C 83 (San F . , kościół
dolny, Asyż).

W malarstwie t a b l i c o w y m zachowała
się grupa hieratycznych portretów indywidualnych oraz
grupa ankon (tj. 3-częściowych nieruchomych obrazów) zawierających
całofigurową postać F. w centrum i sceny z jego
życia na skrzydłach. Dla grupy pierwszej reprezentatywny
jest portret z 1275-85, namalowany przez Margaritonego
z Arezzo (cela w klasztorze San F. a Ripa, Rzym), anonimowy
z t a b e r n a k u l um (Pinacoteca Vannucci, Perugia) i 2
mające (z uwagi na swe podłoże) charakter relikwii - z 1230,
namalowany przez Mistrza św. F. na deskach podłogi, na
której Święty zmarł (napis na trzymanej przez niego księdze
głosi „Hic mihi viventi lectus fuit et m o r i e n t i " ) oraz z 1285-95,
będący kopią fresku Cimabuego, wykonaną przez artystów
j e go szkoły, na wieku pierwszej trumny F. (oba w zakrystii
S. Maria degli Angeli). Do najważniejszych ankon należą
- Bonaventury Berlinghierego F. pośrodku 6 scen z 1235
(San F . , Pescia), liczne sygnowane przez Margaritonego, np.
F. pośrodku 20 scen z 1250-60 (kaplica Bardich w S. Croce,
Florencja), Mistrza św. F., F. pośrodku 6 scen z 1260 (Accademia
di Belle A r t i , Siena).

2. N o w o ż y t n e - Typ utrwalony w bizantynizujących
XlII-wiecznych portretach zburzył Giotto stwarzając własnego
F . ; dowolności, jaka zapanowała od tego czasu w traktowaniu
powierzchowności Świętego, położyła kres ikonografia
potryd. przywracając (jako obowiązujący) typ wczesny,
celanowski. W sztuce r e n e s a n s o w e j wizerunki F. o
liryczno-kontemplacyjnej redakcji występują w tryptykach
i kompozycjach typu —» Sacra Conversazione; swój portretowy
charakter zawdzięczają frontalnej postawie F. i prezentowanym
przezeń atrybutom; przedstawiają go w pólpostaci
- w przestrzeni otwartej (F. Francia, 1500, Galeria
Frizoni, Mediolan) bądź ujętej medalionem (A. Gusman,
XIV w., Subiaco) oraz całofigurowo (A. Vivarini, koniec
XV w., Museo Nazionale di Capodimonte, Neapol). W Polsce
renesansowe ujęcia portretowe F. występują głównie
w kościołach i klasztorach franciszkańskich (np. W. Cieszyński,
1617, klasztor Klarysek, Stary Sącz), ponadto
spotyka się je w kościołach par. (np. z 1600, Ogrodzona k.
Cieszyna).

Kreacje rzeźbiarskie równoczesne wł. p o r t r e t om
malarskim to marmurowe Donatella (S. Antonio, Padwa)
i Nicola da Bari (S. Domenico, Bolonia) oraz t e r r a k o ta
A. delia Robii, który korzystając z pośmiertnej maski Świętego
stworzył dzieło przejmujące - niewidzące oczy i cień
bolesnego uśmiechu „radości d o s k o n a ł e j " mają niezwykłą
siłę oddziaływania (S. Maria degli Angeli).

W sztuce b a r o k o w e j nadal powstawały portrety F.
tradycyjne w ujęciu, choć stylowo modyfikowane (np. P.P.
Rubens, F. z rękoma na sercu i owieczką u stóp, 1. poł.
XVII w., National Gallery, Dublin; Th. van Thulden, F. z
wszystkimi atrybutami, poł. XVII w. i sztych tegoż wykonany
przez G. Neefs, Museo Francescano, Rzym), lecz wiodącym
stal się nowy typ przedstawieniowy F. extaticus, zainspirowany
ekstatycznym rysem modlitwy Świętego (1 C 45-47; 2 C
94-101; 1 B X 4); pod względem formalnym wyłoniony ze
sceny stygmatyzacji (—» Franciszek z Asyżu VII D) rekapituluje
w sobie napięcie emocjonalne cudu, wyakcentowane
ekspresją udramatyzowanej natury - czarnych skał i chmur;
j e go atrybutami stały się krucyfiks i (zwł.) czaszka, która
j a k o symbol vanitas (znikomość, przemijanie) oznacza
modlitwę zakładającą, że śmierć jest początkiem prawdziwego
istnienia.

W dziełach El —» Greca (twórcy tego typu) istnieją
3 warianty różniące się u k ł a d em stygmatyzowanych dłoni
bądź d o b o r em atrybutów - ramiona F. rozpostarte, czaszka
(obraz z 1572 lub tuż po 1577, z plebanii w Kosowie Lackim,
obecnie Kuria Biskupia w Siedlcach; z 1590-95 skarbiec
katedry w Toledo); dłonie skrzyżowane na piersi, czaszka
(1577-80, Fundación Lázaro Galdiano, Madryt); F. przed
krucyfiksem i czaszką, prawa dłoń na sercu, lewa wyciągnięta
(1593-1600, własność prywatna, Madryt). Do tych
wersji nawiązują wszystkie przedstawienia F. ekstatycznego
wykonane przez najwybitniejszych artystów epoki, np.
Agostina Carracciego (Prado, Madryt), J. de Riberę (Palazzo
Pitti, Florencja), T i n t o r e t t a (Metropolitan Museum of
Art, Nowy Jork), F. Zurbarána (Alte Pinakothek, Monachium),
Cigolego (ok. 30 płócien, m.in. 2 w Galleria
Antica e Moderna. Florencja), Domenichina (pinakoteka,
Bolonia).

Inny typ barokowy - F. stojący w grobie (wyodrębniony
z motywu O cudownym F. stojącym w grobie; —> Franciszek z
Asyżu VII B 3, 15°) wyobraża go prosto stojącego, w kapturze
nasuniętym na oczy i z dłońmi ukrytymi w rękawach habitu;
przedstawiany od XVII w.; przykłady malarskie - Zurbarán
(3 płótna w muzeach - Lyon, Barcelona, Boston), Sz.
Czechowicz, 1775 (zakrystia kościoła Kapucynów, Kraków);
rzeźbiarskie - P. de Mena, 1663-64 (skarbiec katedry, Toled
o ) , A. Cano.

3. XIX- i X X - w i e c z n e - Artyści nowocześni na ogół
nawiązywali do ujęć wcześniejszych; np. kompozycja Taddea
di Bartolo F. depczący 3 personifikacje wad, 1403 (Pinacoteca
Vannucci, Perugia) zainspirowała F. Ittenheima F.
depczący worek ze złotymi monetami z 1864 (kościół św.
Remigiusza, Bonn); A. Chmielowski swego Świętego F.
ukazał w pelerynie, pośród kwitnących ostów, z małym
krucyfiksem przytulonym do policzka (akwarela z ok.
1902-10, Dom Gen. Albertynek, Kraków). Przykłady
współcz. - Anonim F. stojący w otwartych drzwiach (Pinacoteca,
Watykan), A. Wildt Popiersie F. (Galleria Nazionale
d ' A r t e Moderna, Rzym), H. Szczypińska F. z raną boku
na tle igrających ptaków, drzeworyt z 1980.

B. CYKLE SCENICZNE - Materiał do ikonografii poszczególnych
scen czerpano z Vita F. (wg 1-3 C i 1-3 B) oraz z
Kwiatków (—> Fioretti) przeredagowanych przez Bonawent
u r ę ; fakty hist, i legenda splatają się w nich w nierozłączną
całość i j e d n a k o w o głoszą przesłanie F. do świata.

1. P o d z i a ł - Cykle wł. dzielą się na 3 grupy; pierwszą
tworzą epizody otaczające postać F. w XlII-wiecznych ankonach
(—» Franciszek z Asyżu VII A 1), drugą - asyskie
zabytki w San F. (Mistrz św. F . , 5 scen freskowych, 3 sceny
witrażowe; Giotto i warsztat, 28 scen freskowych, 1290-1300)
oraz flor. w S. Croce (Giotto, 15 scen, 1317, kaplica Bardich;
Taddeo Gaddi, malowidła na szafie zakrystyjnej,
1333-34, Akademia Flor. i in. muzea); trzecią - renesansowe
cykle Sassetty w formie obrazów tablicowych, 1437-44
(National Gallery, Londyn), Benozzo Gozzolego, 12 fresków
z 1452 (San F., Montefalco), Benedetta da Maiano,
reliefy ambony z 1470-74 (S. Croce, Florencja). Przykładem
anachronicznym (dla sztuki wł.) jest cykl J. di Ligozzi z ok.
1600 (klasztor Ognissanti, Florencja).
Najwcześniejszym cyklem pozawłoskim (z okresu cesarstwa
łac. w Bizancjum) są malowidła ścienne w apsydzie
diakonikonu klasztoru Maryi Kyriotissy (Kalenderhane
Camii) w Stambule (odkryte 1966 przez ekspedycję archeologiczną).

W krajach języka niem. powstały cykle witrażowe
- 1230-40 (kościół „Bosy", Erfurt), ok. 1330 (klasztor Klarysek, Königsfelden, Szwajcaria), po 1371 (kościół Franciszkanów,
Ratyzbona); ich kontynuacją rzeźbiarską są reliefy
złocone z X I V w. (Musée St. Raymond, Tuluza). Pojedyncze
sceny miedziorytniczne i sceniczne cykle wykonywali hol.,
flamandzcy i franc, sztycharze (Ph. Galle, 1587; Th. de Leu,
cykl z vera effigies, 1602-14; J. Le Clerc, 1605; M. van den
Euden, 1646; B. Picard, 1734). W Polsce najwcześniejszy cykl
występuje w Ołtarzu św. F., 1520, ze Stygmatyzacją w centrum,
4 scenami na awersach i 8 na rewersach (kościół Franciszkanów,
Kamieniec); n a s t ę p n e , z 1. poł. XVIII w., wykonali
- malarz pol. pod wpływem hol. (cykl w obrazach,
MProwOFM, Leżajsk), 14 scen w postaci 7 podwójnych
obrazów (klasztor Bernardynek, Kraków), z 1733 - brat
Adam Swach OFM, 18 scen freskowych (krużganek pofranciszkańskiego
klasztoru, Pyzdry), po 1789 - M. Janowski
i M. Stachowicz, 21 scen w obrazach (klasztor Reformatów,
Kraków). W Hiszpanii rozkwit cykli nastąpił także w
XVIII w.; znany zwł. A. Viladomata z 1730-39 (Galeria
Serafica, Barcelona).

W sztuce nowoczesnej pierwsze miejsce zajmują cykle
rzeźbiarskie, np. G. Giovannettiego Pomnik św. Klary z
1910, z wielu scenami reliefowymi poświęconymi F., np.
F. odbudowujący walący się kościół św. Damiana (przed S.
Damiano, Asyż), A. Zocchiego Pomnik F. z cyklem scen
obrazujących przebieg misji u sułtana egip. Al-Malek al-Kamila
z 1919 (przed kościołem św. Józefa, Kair), F. Asoreya
Pomnik F., 1962, z cyklem scen petnoplastycznych (przed
fasadą kościoła Franciszkanów, Santiago de Compostela).

Postać F. i poszczególne wydarzenia z jego życia upowszechnia
także grafika książkowa. Wczesnym przykładem jej
zastosowania w Polsce są sceny akwarelowe Walerego —» Eliasza
(Radzikowskiego) do książki F. Janochy Święty F. Seraficki
w pieśni (Kr 1901). Do franc, wydania Petites fleurs de
saint F. ilustracje wykonywali - M. Denis (P 1911), E. Burnand
(P 1921), Edy-Legrand (100 ilustracji, P 1965); do wydania
hiszp. Florecilles de san F. - J. Segrelles (Ba 1923);
do wt. / Fioretti di san F. - D. Cambelotti (R 1920), C. Doudelet
(wyd. luksusowe z ilustracjami i ręcznie pisanym tekstem,
Foligno 1926), F. Pinter (Vr 1981); akwarele (28)
Efrema z Kcyni (S. Klawittera) do Kwiatków ukazały się
j a k o Les „Fioretti" de saint F. (R 1922); do pol. wydań
Kwiatków św. F. drzeworyty wykonała M. Hiszpańska
(1 całostronicowy - F. jako piewca wszelkiego stworzenia
i inicjałowe do poszczególnych rozdziałów, Wwa 1948),
A. Kilian - 2 barwione drzeworyty i 12 ilustracji malowanych
na wzór lud. obrazów na szkle (Wwa 1959). Ilustracje L.M.
Bouteta de Monvel do F. Egana Every-body's Saint F.
(NY 1913) zastosowano ponownie w wydaniu franc, tej
pozycji (P 1921); do J. Bruce The Life of Saint F. of Assisi
(NY 1965) motywy z życia F. namalował E. Probst; do
Th.S.R. Boase'a Saint F. of Assisi (Bloomington 1968)
sporządził 16 litografii A. Boyd.

2. C h a r a k t e r y s t y k a - Motywem przewodnim cykli
wł. jest idea imitado; ikonografię poszczególnych scen i układ
całości wzorowano na cyklach chrystologicznych; w miarę
zgłębiania życia F. w aspekcie naśladowania przezeń Chrystusa
(Christi imitator) paralelizm ten potęgował się.

W cyklach
witrażowych natomiast stosowano zestawienia typologiczne
z odniesieniem do zbawczych wydarzeń z życia Chrystusa
i ich starotest. typów; cechuje je charakter pasyjny. W 7-częściowym
cyklu z Ratyzbony, dziś nie kompletnym, zachodziła
prawdopodobnie nast. typologia - F. między rozbójnikami
(podczas wojny z Perugia) - pocałunek Judasza - mord Kaina;
F. wyrzeka się ojca - Chrystus przed H e r o d e m ; F. pokutuje
za złamany post - biczowanie Chrystusa; stygmatyzacją
- ukrzyżowanie - ofiara Izaaka; zdjęcie z krzyża;
śmiertelna choroba F. i egzekwie - złożenie Chrystusa do
grobu - Jonasz w paszczy wieloryba; F. po śmierci jawi się
bpowi Gwidonowi z Arezzo - zmartwychwstanie.

3 . O p i s i k o n o g r a f i c z n y najważniejszych scen
obrazujących życie F. w wymienionych cyklach i scenach
indywidualnych, które powstały z czasem j a k o uzupełnienie
scen wiodących.

° N a r o d z e n i e - u Giotta i jego poprzedników pierwszą
sceną jest prorockie uczczenie F. w przewidywaniu jego
przyszłej chwały przez rozścielenie przed nim płaszcza; 150
lat później (pod wpływem idei imitado) B. Gozzoli rozpoczyna
swój cykl w Montefalco od narodzenia F. w stajni -
dokonuje się ono w renesansowym wnętrzu mieszkalnym,
lecz przez obecność osła i wołu upodabnia do —» narodzenia
Chrystusa; w tym czasie powstały odpowiednie legendy
i 1450 napis upamiętniający fakt i miejsce narodzin w kaplicy
Francescuccio w Asyżu.

° Ż y c i e r y c e r s k i e - F. z rówieśnikami prowadzi
wesołe życie rycerskie - oddaje swój płaszcz ubogiemu rycerzowi
(motyw częsty, zwł. w sztuce nowoczesnej, np.
U. Matroianni, Boutet de Monvel, P. Subercaseaux). Wizja
niebiańskiego pałacu Chrystusa i jego głos ostrzegawczy
żądający od F. zmiany dotychczasowego życia; F. żegna się
z matką i opuszcza d om rodzinny. W S. Damiano Chrystus
wzywa modlącego się przed jego krzyżem F. do ratowania
Kościoła (aby spełnić to żądanie, F. sprzedaje ojcowiznę).

° W y r z e c z e n i e się o j c a - ojciec F. oskarża go
1206 przed sądem biskupim; na placu przed kościołem S.
Maria Maggiore w Asyżu F. wyrzeka się ojca, dziedzictwa,
ubrania; wszystkie, także pozacykliczne, realizacje ukazują
F. ściągającego koszulę przez głowę i bpa Gwidona okrywającego
go swą kapą - gest symbolizujący akceptację F. przez
Ojca Niebieskiego i Kościół (np. J. Prévost, XVI w., Sutton-
Nelthorpe w Scavby Lines; S. Vouet, po 1650, kaplica
Alaleoni w S. Lorenzo in Lucina, Rzym; E. Wantę, Stultitia
crucis, 2. poł. XIX w., własność prywatna, Antwerpia).
Bp daje F. habit; F. kraje swój habit (jedynie w miniaturze
rpsu Taymouth Horae). F. pielęgnuje trędowatych (2 sceny
w ankonie F. pędzla Margaritonego, kaplica Bardich); w
sztuce nowoczesnej zwł. A. Querol, relief z przełomu XIX i
XX w. (Prado, Madryt), we wspólcz. - Subercaseaux, G.
Montanesi, G. Moroni, siostra Maria Ludgera, Spotkanie F.
z trędowatym, sgraffito woskowe z 1977 (klasztor Franciszkanek,
R e u t e ) .

° Z j a w i e n i a się F. p r z e d b r a ć m i - aby
trudności życia wg ideału F. nie zniechęciły braci, sam Bóg
wspierał ich siły krzepiącymi znakami, F. zaś zjawieniami
się, np. w Rivotorto jawi się na ognistym wozie, na kapitule
w Arles - Antoniemu, a bratu Pacyfikowi z mieczem i literą
T.

° Z a t w i e r d z e n i e r e g u ł y - F. pisze regułę pod
dyktando Chrystusa (scena jedynie u Sassetty w S. Croce,
Florencja). F. 1209 udaje się z braćmi do Rzymu - sen pap.
Innocentego III o podpieraniu przez F. bazyliki na L a t e r a n i e
(w cyklu z Pistoi z ok. 1270 uwagę papieża na F. zwraca sam
Chrystus, u Giotta - Piotr A p o s t o ł ) ; zatwierdzenie reguły
przez pap. Innocentego III (papież wręcza regułę F. w obecności
braci).

° P o ś l u b i e n i e P a n i B i e d y - legenda o spotkaniu
przez F. na drodze do Sieny 3 jednakowo wyglądających
kobiet jest alegorią 3 zak. ślubów; F. wyróżnił ubóstwo
(Panią Biedę); u Giotta (S. Croce) i w ołtarzyku D. Veneziana
ślubu udziela im sam Chrystus, F. wkłada pierścień
na palec Pani Biedy, a personifikacje Czystości i Posłuszeństwa
asystują im wraz z aniołami (Alte Pinakothek, Monachium);
artyści nowocześni unikają przedstawiania tych
dwóch ostatnich personifikacji (F. Lafon, J. Aubert, H.
Commans, G. Ronchi, H. F r o i t z h e i m ) .

° D z i a ł a l n o ś ć k a z n o d z i e j s k a F. - podjęta
za radą Klary i brata Sylwestra obejmowała wszystkie żyjące
istoty; sceny - F. z 12 braćmi udaje się na misje; błogosławi
klęczących braci misjonarzy; 1219, kazanie F. do
s u ł t a n a Al Malik al-Kamila i tzw. „próba o g n i a " , którą chciał dowieść prawdziwości chrzęść, wiary (ukazywana j a k o płonący
stos przed t r o n em sultana przysłuchującego się wypowiedziom
doradców opiniujących propozycję F . ) ; nauki dla nowicjuszy
(El Greco, Luwr; F. Kunz, Alte Pinakothek, Monachium);
kazanie do ptaków (—> Franciszek z Asyżu VII
C 1); kazanie przed p a p . Honoriuszem III (jego następstwem
było pisemne zatwierdzenie reguły, 1223).

° Ś w i ę t o B o ż e g o N a r o d z e n i a w G r e c c i o
(1 C 84-87; 1 B X 7) - 1223 podczas pasterki F. j a k o diakon
służy do mszy św. i głosi kazanie (fragmentarycznie zachowany
fresk z 1. poł. XIII w., kaplica w Greccio); F. wyjmuje
ze żłóbka drewnianą kukiełkę, która w jego ramionach staje
się żywym Dziecięciem Jezus - ankony F. (flor. i sieneńska),
cykle freskowe (Giotto, Gozzoli), tablicowe (Gaddi,
di Bartolo), jako scena indywidualna (fresk w refektarzu
klasztoru San F. w Pistoi), obrazy ( G . Savoldo, G. Seghers),
rysunki (Rubens, dla kapucynów w Lille i kościoła par.
w Lierre, oba w Musée, Dijon), Ph. Galle, sztych z tekstem
1 B X 7 w Życiu św. F.

° O d p u s t P o r c j u n k u l i - wg legendy przekazanej
przez brata Bartola w 1. poł. XIV w., wizja Chrystusa i MB
dotycząca odpustu w Porcjunkuli wiąże się z cudem róż;
związek ten występuje także w sztuce: cykle - Ilaria da Vit
e r b o 5 scen w ołtarzu tablicowym z 1393 (S. Maria degli
Angeli), Liberia d'Assisi 2 cykle freskowe z 1512 (S. Fortun
a t o , Montefalco i z 1516, kaplica Róż, Asyż); sceny cykli -
nagi F. tarza się w cierniach, aby uśmierzyć pokusę posiadania
własnej rodziny (po błogosławieństwie Chrystusa opuszcza
go szatan, krzak traci ciernie i okrywa się białymi i czerwonymi
różami); z różami w dłoniach F. udaje się w towarzystwie
2 aniołów do Porcjunkuli (F. z kwiatem róży w dłoni,
obraz z pocz. XVIII w., klasztor Franciszkanów, Kraków);
w Porcjunkuli F. klęczy na stopniach ołtarza zapatrzony
w Chrystusa i MB; wizję tę zobrazował na fasadzie kaplicy
P. Capanna (XIV w.), odnowił N. Alluno (XV w.),
unowocześnił F. Overbeck (XIX w.). W Polsce, j a k o obrazy
ołtarzowe, powielano formułę Wizji w Porcjunkuli B.E.
Murilla z 1665 (kościół Kapucynów, Sewilla), m.in. dla
kapucynów - Czechowicz (Lubartów), P. de Roy, koniec
X V I I I ' w . (Lublin), J. Tabiński, 1897 (Krosno), dla bernardynek
- A. Krawczyk, ok. 1950 (Łowicz), bądź kompozycję
C. Schuta z 2. pot. XVII w. (z kościoła Franciszkanów,
obecnie w Museum voor Schone Künsten, Antwerpia), np.
dla reformatów - R. Credo, pot. XIX w. (Miejska Górka
k. Rawicza), dla bernardynów - R. Hadziewicz, 1886 (Kolo).
Samoistnie cud róż przedstawili - Ribera (Gemäldegalerie,
Drezno), C.B. Cuccioli (z pokusą w postaci kobiety), analogicznie
Vouet, XVII w. (kaplica Alaleoni w S. Lorenzo in
Lucina, Rzym). F. wyprasza u papieża zatwierdzenie odpustu;
ogłasza odpust przed bpami i t ł u m em wiernych.

° F. i c i e r p i e n i a C h r y s t u s a - w cyklach klasycznych
młodzieńczy F. klęcząc modli się przed krzyżem
w S. Damiano; w XIII w. powstały krzyże tablicowe (croci
depinte) z Ukrzyżowanym i F. w obrębie tego samego krzyża,
np. Mistrz św. F., 1272 (Zbiory A c t o n ) , Mistrz umbryjsko-
-rzymski, tzw. Krzyż św. Klary z końca XIII w. (S. Chiara,
Asyż).

° S t y g m a t y z a c j ą - w życiu F. miała znaczenie pieczęci
i korony; w sztuce jest tematem wciąż aktualnym (—*
Franciszek z Asyżu VII D ) ; wg 2 C 98 trasa powrotu F. z góry
Alwernii jest nieznana; nie ma także pewności, czy ekstaza F.
na ośle w drodze z Borgo S. Sepolcro nastąpiła w owym czasie,
ale artyści nowocześni i współcz. w motywie Powrotu
z Alwernii przedstawiają F. na osiołku, np. J. Benlliure (na
niebie zarysy serafickiej wizji i grających aniołów), L. Bracchi
(jeden brat podtrzymuje F . , drugi prowadzi osła za uzdę),
Szczypińska Pożegnanie Alwernii (F. błogosławi św. górę),
drzeworyt z 1980.

° Ś m i e r ć i p o g r z e b - chociaż Vita milczy, w
sztuce motyw grającego anioła (—* Franciszek z Asyżu VII D 3) rozciągnięto na śmiertelną chorobę F.; F. leży w zak.
celi na nakrytej podłodze lub macie, towarzyszy mu 1 lub
kilku braci, a zjawiony na obłoku „guercinowski" anioł
łagodzi jego cierpienia melodią skrzypiec, np. C. Saraceni
(Alte Pinakothek, Monachium), F. Ribalta (1620 Prado);
przykłady nowoczesne - Loverini, E. von Steinie, S. Valentin.

Przebywający od września 1226 w Porcjunkuli F.
umiera tam napominając braci; scena śmierci F. występuje
we wszystkich klasycznych cyklach i ankonach, indywidualnie
w miniaturach (Psałterz z XIII w.. Bibliothèque Arsenal,
Paryż) i freskach (Capanna, San F . , Pistoia); przykłady nowoczesne
- D. Bruschi (S. Maria degli Angeli), Burnand,
Boutet de Monvel, Subercaseaux; sceny towarzyszące -
Przeniesienie F. do Porcjunkuli (J.J. Weerts), F. na noszach
błogosławi miasto Asyż (Benouville, Luwr), Ostatnia komunia
F. - najpierw w sztuce wł. (C. Proccacini, Domenichino),
nast. za pośrednictwem sztychów A. Wierixa, w flamandzkiej
(Rubens, 1618, Muzeum, Antwerpia). Wczesny typ śmierci
F. przeobraził się w swoiste Wniebowzięcie F. przez aniołów
( G i o t t o , Sassetta), Uwielbienie stygmatów zmarłego F.
przez braci (Giotto, Fra Angelico); obraz Z u r b a r á n a przedstawiający
leżące na ziemi i okryte różami zwłoki F. oznacza
ich uwielbienie ( P r a d o ) ; w sztuce nowoczesnej do Z u r b a r á n a nawiązali m.in. U. Ribustini, Benelliure. Pożegnanie zwłok
przez Klarę - mary z ciałem F. przed kościołem S. Damiano
żegna Klara całując dłoń F. - przedstawił Giotto (kościół
górny; drzeworyt norymberski z 1515); przykłady nowoczesne
- Benouville, P. Bartolini, F.Ch. Lefèbvre, Subercaseaux.

° C u d a - zdziałane przez F. za życia (1 C 127) przedstawiano
na ankonach (m.in. nawrócenie skąpca, przemienienie
koguta w rybę) i w cyklach klasycznych (cud źródła
wyprowadzonego ze skały, uwolnienie miasta Arezzo od
demonów); pośmiertne - wskrzeszenie chłopca, który zabił
się spadając z okna (witraże kościoła dolnego; Gaddi, Ghirlandaio),
uzdrowienie chorych i trędowatych u grobu F.
(Berlinghieri, Margaritone), F. ratuje od rozbicia okręt w
pobliżu Ankony (Margaritone); główne cuda pośmiertne
utrwalił Pisano w ankonie F. z 1270 (Pinacoteca, Watykan).

° K a n o n i z a c j a i u w i e l b i e n i e - wizja pap.
Grzegorza IX (po wyborze na tron papieski, 1227, Grzegorz
IX zarządził kanonizację F.; jego wątpliwości co do
stygmatów rozwiązał sam F. ukazując mu się nocą i pozwalając
na wypłynięcie krwi z rany swojego boku do naczynia)
- Giotto (kościół górny i kaplica Bardich), Jacobello
i Pier Paulo delia Masegna (reliefy marmurowego ołtarza,
1390, San F., Bolonia). Kanonizacja F. - Margaritone,
ankona F. (kaplica Bardich), Giotto (24 scena cyklu, kościół
górny); pielgrzymi obnażeni do pasa, j a k o pokutnicy, przynoszą
świece na grób (Margaritone, ankona, kaplica Bardich).
F. w chwale - w stroju diakona, z krzyżem i księgą
w dłoniach tronuje w promieniach chwały, nad nim baldachim
czerwony z krzyżem i 7 gwiazdami, wokół aniołowie -
G i o t t o (sklepienie kościoła dolnego), anonim (San F..
Pistoia), Gozzoli F. z krzyżem między grającymi aniołami
(San F., Montefalco); w Polsce obrazy Apoteozy F. - L. Slominkiewicz,
1855 (kapitularz pocysterskiego klasztoru w Lądzie
n. Wartą), G. Pfaltz, 1861 (ołtarz główny, bazylika
Franciszkanów, Kraków). Koronacja F. - rozeta z 3. ćwierci
XIII w. (kościół św. Elżbiety, Marburg). Triumf F. (F.
Solimena, fresk w S. Maria Donnaregina, Neapol).

° Z n a l e z i e n i e c i a ł a F. - wg legendy, pap. Mikołaj
V odnalazł 1449 miejsce pochówku F. (trzymane w
tajemnicy); legenda ta dla wł. malarzy cinquecenta (Domenichino)
oraz flamandzkich (G. Douffet) i franc. (L. de La
Hyre, Le Marais) stała się natchnieniem dla kompozycji
zw. O cudownym F. stojącym w grobie, które ukazują moment
ucałowania stygmatów stóp F. przez pap. Mikołaja V
(w Polsce m.in. 3 obrazy z XVIII w. w klasztorze Bernardynek
przy kościele św. Józefa w Krakowie; por. —* Franciszek
z Asyżu VII A 2).

C. F. i ŚWIAT STWORZEŃ - Właściwy F., pełen miłości
i braterstwa, stosunek do stworzeń (przez nie odwzajemniany)
i do całej natury żywej i nieożywionej stał się t e m a t em
wielu arcydzieł, z których emanuje cisza i dobroć.

1 . K a z a n i e do p t a k ó w - w g I B VIII 6 , F. wygłosił
w umbryjskiej miejscowości Bevagna (Pian d'Arca) do
ptaków, które zleciały się doń w wielkiej liczbie i odfrunęly
dopiero po otrzymaniu błogosławieństwa. W sztuce wł.
motyw ten występuje od 2. ćwierci XIII w. j a k o scena cyklów
ankonowych, freskowych i witrażowych; ok. poł. XIII w.
usamodzielnia się i upowszechnia w całej Europie - najpierw
w miniaturach rękopisów, np. Piotra z Poitiers w Compendium
Veteris Testamenti z 1224 (Eton College), Mateusza
z Paryża w Chronica maior z 1255 (Corpus Christi College,
Cambridge), w lawowanym rysunku piórkiem śląskiego
Psalterium cum calendario z 1270-80, na którym wśród naturalnie
przedstawionych ptaków występuje orzeł piastowski
potraktowany heraldycznie (BUWr), a nast. w ang. freskach
z 1260-80 (Wiston Church, Suffolk) i z 1300 (Little Kimble
Church).

W sztuce potryd. duch pokuty tak dalece zdominował
ikonografię F., że zniknęły z niej stworzenia. W Polsce
zachował się jeden przykład Kazania przedstawiający F.
stojącego między 2 kwitnącymi drzewkami różanymi i ptakami
(makata z aplikacją jedwabną, haftowana srebrną
nicią, 2. pot. XVII w., klasztor Bernardynek. Kraków).

Natomiast w sztuce nowoczesnej Kazanie stało się t e m a t em
obrazów ołtarzowych (Xenia Cantieni, kościół Klarysek,
Rzym; Loverini, S. Alessandro in Colonne, Bergamo) i niezbędnym
motywem w graficznych opracowaniach franciszkańskiej
poezji (np. R. Spagnoli, ilustracje do A. Di-Givanni,
Poverello amoroso) i prozy (E. Azambre, Boutet de
Monvel, Subercaseaux, S. Hummel); w Fioretti chętniej niż
w Kazaniu do ptaków przedstawiano F. z ptakami (K. Moser,
K. Baur, P.M. Sibra) - temat ten podjęta rzeźba, np.
V. Rossignoli, F. z turkawkami i chłopcem z 1920 (Sacro
Monte, Alwernia), F.B. Hitch (kaplica anglik., Sydney
Sussex College, Cambridge), Murzyn Ondo Ilorin, artysta
lud. J. Wawro Św. F. i ptaki (drewno polichromowane, ok.
1925, z kapliczki na pniu wierzby w Gorzeniu Górnym,
Muzeum Etnogr., Kraków). Równocześnie powstawały
kompozycje na temat F. wśród stworzeń (zapoczątkowane
Pokojem rajskim J. Führicha z pot. XIX w.) odzwierciedlające
harmonię kosmiczną, którą Święty roztaczał wokół
siebie (np. Boutet de Monvel, do F. łasi się wilk, obok owce,
wokół ptaki, 1912; D. Montanari, F. błogosławi owcą
i wilka, 1917). Wszystkie wymienione motywy są nadal aktualne,
np. brat Eryk ze wspólnoty protest, w Taizé, F., ptaki
i zwierzątka (ikona, 1970, Taizé).

2. F. i o w c e - podczas podróży mis. 1215 F. na rynku
w Ankonie dostrzegł wśród zwierząt przeznaczonych na rzeź
baranka, którego jako symbol Chrystusa wykupił z rąk
handlarza (szkoła flor., obraz ołtarzowy, ok. 1240, S. Croce,
Florencja); in. razem poruszony widokiem 2 owieczek przywiązanych
za nóżki do kija, pocieszał je jak matka płaczące
dzieci i wykupił za swój płaszcz (Margaritone, ankona F . ,
kaplica Bardich). Z 20-tych lat XX w. pochodzi grupa rzeźbiarska
Rossignolego F. błogosławiący owcą (ogród róż w
Porcjunkuli).

3. W i l k z G u b b i o - z alegor. legendy o nawróceniu
przez F. wilka, który pustoszył okolice Gubbio, a nawet
podchodził do miasta i pożerał ludzi (L 3 T XXIII 77-81;
Fioretti XXI) najpierw zobrazowano zawarcie paktu między
F., gubbianami i wilkiem, mocą którego wilk (przez podanie
łapy F.) zobowiązał się do nieagresji, a gubbianie (w osobach
starszyzny miasta) do żywienia go do śmierci (szkoła toskańska,
fresk z XIV w., San F . , Pienza; Sassetta, płaskorzeźba,
1437-44, przy wejściu do kościoła dolnego; P. Ricchi,
2. poł. XVII w., kościót Kapucynów, Lucca; Z. Łoskot,
witraż, 1970, kościół par., Otwock).

W 1. ćwierci XX w. z upodobaniem przedstawiano kolejne etapy nawracania się
wilka, np. Subercaseaux (skruszony wilk kaja się u stóp F . ) ,
A. Vimar (wilk stojąc na tylnych łapach przednią lewą łapą
ociera rzęsiste łzy, a prawą wyciąga błagalnie do strofującego
go F.). Życie wilka po konwersji przedstawili - E.
Paupion (jak owca w wilczej skórze chodzi od drzwi do
drzwi, a mieszkańcy podają mu strawę), B u r n a n d (je z miski,
którą trzyma dziecko), L.O. Merson (w aureoli nad głową
zjada podany mu przez rzeźnika kąsek, a dziewczynka
głaszcze jego grzbiet, Musée, Lille). Przyjaźń F. z wilkiem
zobrazowali - Boutet de Monvel (F. obejmuje nawróconego
przytulając do piersi jego głowę), Denis (Spacer F. z wilkiem).

4 . K a z a n i e do ryb - przedstawiane od XVII w.,
głównie w sztychach; w Polsce występuje w haftach, np. F.
(ujęty w kartusz) głosi z czółna kazanie do ryb wychylających
się z wody (kolumna ornatu czerwonego, 2. poł.
XVII w., skarbiec Franciszkanów, Kraków). W tym motywie
F. stoi zazwyczaj nad brzegiem jeziora (Merson, Musée,
Nantes; G. Girardot, 1. poł. XX w.; O. Laskę, czterobarwna
litografia, 1925).

5. P i e ś ń s ł o n e c z n a - F. ułożył j ą podczas ostatniej
choroby; mimo fiz. cierpień wielbi w niej Boga i j e g o dzieła;
ilustrowana w XX w., ale jeszcze u schyłku X I X w. S. Wyspiański
zaprojektował do witraży o tematyce franciszkańskiej
4 okna przedstawiające elementy natury opiewane w strofach
kantyku - wodę, powietrze, ogień i ziemię z motywami pnączy
i kwiatów (pastele, 1897, MNWwa; witraże z 1902, bazylika
Franciszkanów, Kraków).Obrazy ołtarzowe nawiązujące do
Pieśni słonecznej ukazują F. w stanie mist, rozmodlenia, na
łonie natury, wśród mglistych zarysów postaci anielskich ( G .
Ronchi, San F . , Brescia; I. Camelli, Loverini, Watykan).

W
L'ultimo canto di San F. F. z 3 braćmi śpiewa po raz ostatni
chwałę Pana w pobliżu kościoła S. Damiano, gdzie rozpoczął
swe życie duchowe (siostra Karmelitanka, ok. 1920, Pinacoteca,
Watykan). Cambelotti zilustrował kantyk wyobrażając
Świętego na tle żywiołów i in. tworów Bożych (1911); jego
cykl wyzyskano w znaczkach pocztowych wyd. z okazji
750-rocznicy śmierci F. (1977). Cykl Efrema z Kcyni ukazał
się w Canticum solis san F. (Bru 1923); O. Nebel wykonał 5
linorytów do Pieśni słonecznych Echnatona i F. (Die Sonnengesänge
des Echnatons und des F. von Assisi, Fr 1964).

D. STYGMATYZACJĄ - Wg 1 C 91-96, 112-144; 2 C 135-139,
203; 1 B XIII 1-10 po całonocnej modlitwie na górze Alwernii
F. nad r a n em ujrzał nieziemsko piękną postać w skrzydłach
serafina, rozpostartą na niebie na kształt krzyża i cierpiącą
j a k zraniony ptak; to serafickie cierpienie „przeszyło duszę
F. mieczem bólu i żałości"; wpatrując się w zjawę rozpoznał
w niej obraz Ukrzyżowanego; otrzymał stygmaty; zaczął
ślepnąć. Stygmatyzacją upodabniająca F. do Chrystusa jest
najważniejszym wydarzeniem jego życia i tematem jego
ikonografii; od 1228 stata się obowiązującą sceną każdego
cyklu i t e m a t em samodzielnym.

1. S t y g m a t y z a c j e w c z e s n e (1228-1300) - mają
charakter symbolizujący; wizja - j a k o postać ludzka objęta
6 skrzydłami - unosi się prostopadle nad F. stojącym (2 emalie
limuzyjskie z 1228 - plakietka 4-listna, Luwr; relikwiarz.
Museo Francescano, Rzym) bądź klęczącym (relief wypukły,
ok. 1230, S. Stimmate, Alwernia; Margaritone, ankona F . ,
1230, Galleria Antica e Moderna, Florencja), przy czym
3 promienne smugi, wydobywające się ze stóp serafickiej
postaci skupiają się na nimbie F.

2 . S t y g m a t y z a c j e „ g i o t t o w s k i e " (1300-1550)-
nast. fazę zapoczątkowały 3 stygmatyzacje Giotta o charakterze
symboliczno-ilustratorskim - asyska z ok. 1300 (kościół
górny), flor. z 1317 (kaplica Bardich) i obraz tablicowy
z ok. 1318 (Luwr); ich wizja wyobraża uskrzydlonego Chrystusa
bez krzyża (1 B XÌII 3), a formuła ikonograficzna
przedstawia F. klęczącego na jednym kolanie, z twarzą
i ramionami wzniesionymi w kierunku zjawy zbliżającej się doń skośnym lotem; do formuły należy integralnie brat
Leon „cichy świadek" cudu. Dramatyczny moment odbicia
na ciele F. znaków męki Chrystusa i zachodzący między
nimi związek ukazują graficznie wyprowadzone linie łączące
(złote lub czerwone), psychol. zaś efekt cudu oddaje wyraz
twarzy F. (szczęście, ból, cześć względem Boga), upodabniający
ją do oblicza Chrystusa, stosownie do 1 B XIII 1-10 -
„gdy F. zstępował z góry Alwernii niósł obraz Ukrzyżowanego,
wykonany nie na żelaznej czy drewnianej tablicy
przez ziemskiego artystę, lecz wypisany na własnych jego
członkach palcem Boga żywego . . . "

Formuła Giotta, jako artystycznie zadowalająca, stała
się k a n o n em przestrzeganym w całej sztuce eur. aż po barok.
We Włoszech posługiwano się nią w cyklach ( G a d d i , Gozzoli,
Sassetta, Ghirlandaio) i obrazach indywidualnych (P. Lorenzetti,
V. Foppa, Tycjan). W krajach zaalpejskich do
wizji uskrzydlonego Chrystusa wprowadzono krzyż i z formuły
w takiej wersji korzystali w Niemczech - Mistrz E.S.,
A. D ü r e r , L. Cranach St., H. Fries, A. Altdorfer. W Polsce
zastosowano ją w kwaterze Poliptyku Toruńskiego z 1390
(MNWwa) oraz w kompozycjach malarstwa ściennego - z
1440-50 (krużganki klasztoru Franciszkanów, Kraków),
z 1451 (Jan z Wrocławia, kościół par., Szadek k. Sieradza),
z 1501 (kaplica św. Jakuba w kościele par. w Kłodzku).

Dla giottowskich stygmatyzacji niderl. i flamandzkich znamienne
są zwł. obrazy szkoły J. van Eycka, J. van Scorela,
J. van Cleve, nadto miniatury z XV-XVI w. (Brewiarz Grimani.
Biblioteca Marciana, Wenecja; Godzinki, Universiteitsbibliothek,
Lowanium) oraz gobelin z XVI w. z wizją
ukazaną jako krucyfiks bez skrzydeł (Musées Royaux des
Beaux Arts, Bruksela); tak zinterpretowana występuje także
w późnorenesansowych stygmatyzacjach pol. (m.in. skrzydło
tryptyku w kaplicy św. Stanisława, Chyby k. Poznania; burs
a haftowana, XVII w., klasztor Klarysek, Kraków), lecz
typowa jest zwł. dla ang. malarstwa miniaturowego (liczne
przykłady w University Library, Cambridge), freskowego
(kościół Slapton, Northants; kościół Bradnich, Devon)
i witrażowego (St. Peter w Manroft, Norwich); w Anglii
wizję tradycyjną, tj. z serafickimi skrzydłami, przedstawiono
jedynie w miniaturze Brewiarza księcia Bedforda i Małgorzaty
Holenderskiej, 1433-35 (British Museum, Londyn).

We Francji kanon Giotta powtarzano w iluminacjach franciszkańskich
godzinek i brewiarzy z 1. poł. XIV w. (Musée
C o n d é ) , z 1380 (BN Paryż), z 2. poł. XV w. (Bibliothèque
Arsenal, Paryż), nadto w Godzinkach z iluminacjami Mistrza
Boucicaut z 1410-15 (Musée A. Jacquemart, Paryż), Godzinkach
Jana Francuskiego z ok. 1410 (Zbiory Rotszylda, Paryż)
oraz Godzinkach Ludwika Sabaudzkiego z 2. poł. XV w.
(BN Paryż).

3 . S t y g m a t y z a c j e b a r o k o w e i n o w o c z e s n e
- kontemplacyjno-liryczny nastrój stygmatyzacji „giottowskich"
od poł. XVI w. zwracał się coraz silniej ku uduchowieniu
i ekstazie, aby całkowicie zapanować w okresie baroku.
Najpierw w H i s z p a n i i El Greco przeniósł akcję wydarzenia
w otwartą przestrzeń, wizję zmienił w nieokreślone
zjawisko świetlne i w takiej scenerii umieścił klęczącego F.
- w ujęciu en face (1560, Zbiory Zuloaga à Zumaya, Genewa),
trois-quatre (1580, Marqués de Pidal, Madryt)
i z profilu, w nasuniętym na oczy kapturze (1585-90, Eskurial);
in. stygmatyzacje hiszp. cechuje podobne ogołocenie
i mistycyzm, n p . V. Carducho (Hospital l e G r a n d e , Madryt),
F . L Ricci (Prado), Murillo (Cádiz), Ribera (Prado), czy
J . M . Montañéz, relief (klasztor Klarysek, Sewilla).

F o r m u ł ę i nastrój radykalnie zmienili F l a m a n d o w i e ;
pierwszy Ph. Galle (w sztychu do Historii) ściągnął wizję
na ziemię - jego Chrystus-Serafin dotyka dłonią F., który
zrywa się z klęczek. To zbliżenie otrzymało u Rubensa formę
monumentalną - w jego obrazie z 1617 F. oszołomiony
blaskiem i potęgą Chrystusa, ulegle wznosi dłonie (Wallraf-
-Richartz Museum, Kolonia). Stygmatyzacje Rubensa - kolońską,
arraską (Musée Municipal) i gandawską (Museum
voor Schone Künsten) upowszechniły sztychy Vorstermana,
zaś A. van Dycka i innych - XVII-wieczna grafika drukowana
w cyklach Życia F. wg sztychów R. Sadelera. Przykłady
nowoczesne - D. Henkens, F. Timmerman, A. Heyer.

Wszystkie odmiany stygmatyzacji w ł o s k i c h zachowały
„cichego świadka", księgę, czaszkę i dzieją się w iluzyjnie
potraktowanej przestrzeni. W kompozycjach o charakterze
ilustratorskim światłość wizji przeszywa promieniami ciało
F. (F. Barocci, obraz w Uffizi, miedzioryt w Museo Francescano,
Rzym; T i n t o r e t t o , obraz stał się własnością hr.
W. Tyszkiewicza); stygmatyzujących promieni brak u Guercina
(Pinacoteca Comunale, Cesena) i G.B. Tiepola, który
zastąpił wizję krzyżem rysującym się lekko, lecz wyraziście
w smudze światła, XVIII w. (Prado).

We wł. sztuce barokowej
powstały 2 odmiany stygmatyzacji ekstatycznych, a
mianowicie Stygmatyzacją anielska, przedstawiająca F.
tuż po otrzymaniu stygmatów, tzn. w momencie, gdy wyczerpany
przeżyciem opada w ramiona 1 lub 2 podtrzymujących
go aniołów (Annibale Carracci, Caravaggio, Domenichino,
Gessi, G.B. Piazzetta) oraz Stygmatyzacją anielska z aniołem
grającym (np. F. Trevisani, obraz ołtarzowy, S. Maria in
Aracoeli, Rzym), łącząca w sobie wątki 2 różnych tematów -
grupę F. z podtrzymującymi go w omdleniu aniołami (z Stygmatyzacji
anielskiej) i aniołem, kojącym melodią skrzypiec
ślepotę i wielorakie udręki F. - z kompozycji zw. Pociechą
anielską (zwł. Quercino z 1620 - Luwr i Gemäldegalerie,
Drezno; 1623 - MNWwa), a obrazujących wydarzenie
w Rieti z 1225, w oparciu o 2 C 126, 1 B V 11, AP nr 24.

W P o l s c e - występują odmiany analog, do wł.; grupę
najliczniejszą tworzą tradycyjne stygmatyzacje ilustratorskie,
w których jedynie nikła, świetlista wizja nawiązuje do
eur. baroku; cechą zabytków krak. jest ewokujący Alwernię
pejzaż, ubogacony rodzajowymi scenkami i zwierzętami
(Stygmatyzacją F., 1641, kapitularz Klarysek) czy sylwetką
pol. kościoła (Stygmatyzacją tablicowa, XVII w., klasztor
Kapucynów); nawet w Stygmatyzacji wyhaftowanej na kapturze
lwowskiej kapy bł. abpa Jakuba Strzemię (poł.
XVII w.) uwypuklono pagórek z roślinnością, leżącą na nim
księgą i medytującym bratem Leonem (skarbiec bazyliki
Franciszkanów).

W okresie późnego baroku wraz z a t r y b u t em
czaszki (A. Radwański, 1750, kościół Bernardynek, Kraków)
nasilił się nastrój mistycyzmu i wizyjności (S. Stroiński,
1756, kościół Nawrócenia św. Pawła, Lublin; A. Gruszecki
OSBM, 1762, kościół Bernardynów, Alwernia). Ilustratorsko
wizyjny charakter znamionuje drzeworyt lud. z pogranicza
żmudzko-litewskiego, z wizją Chrystusa-Serafina obok
symbolu Opatrzności wśród skłębionych chmur (Muzeum
E t n o g r . , Rzeszów).

Najwcześniejsza Stygmatyzacją anielska - dzieło serwitora
Mateusza z 1664 - łączy średniow. jeszcze aranżację malarstwa
cechowego z utrzymaną w duchu barokowym grupą
słaniającego się w omdleniu F. i podtrzymującego go anioła
(z warsz. kościoła Franciszkanów, MNWwa); zabytek z 1670
przedstawia wyczerpanego F. w ramionach aniołów (klasztor
Franciszkanów, Kraków), obraz z 1752 J. Luxa z Opawy
ukazuje go w objęciach anioła i niebo otwarte z aniołami
(kościół Franciszkanów, Głogówek), z 1855 Hadziewicza -
F. wspierającego się o księgę i czaszkę, podtrzymywanego
przez 2 anioły (kościół Reformatów, Warszawa).

Motyw
Stygmatyzacji anielskiej z aniołem grającym prezentują -
obraz Murilla z ok. 1650 (kaplica św. F. w bazylice Bernardynów,
Leżajsk), 3 obrazy naśladujące formułę nierozpoznanego
wł. oryginału (z XVII w. - w kościele par. w Rokitnie k.
Włoszczowej i w klasztorze Kapucynów w Krakowie,
z XVIII w. - w kościele par. w Miechowie k. Pińczowa)
oraz obraz z 2. poł. XVII w., wyróżniający się wysokim
poziomem artyst., oryginalnością kompozycyjną i malarską
(pol. pejzaż i typy oraz strój aniołów), znajdujący się na
chórze kościoła Bernardynek w Krakowie.

Ostatnie wybitne przykłady - Wyspiański Stygmatyzacją F.
z wizją Chrystusa w cierniowej koronie 1897 (witraż w prezbiterium
bazyliki Franciszkanów, Kraków), J. Nowosielski,
Stygmatyzacją F. z symboliczną wizją Serafina o głowie
Pantokratora z 1976 (fragment retabulum ołtarzowego w
kościele par. pod opieką reformatów, Kraków-Azory).

 

Z. Ameisenówna, Średniowieczne malarstwo ścienne w Krakowie, RKr
19(1923) 97-103; F.V. Facchinetti, San F. nella storia, nella leggenda, nell'arte. Mi 1926; Mâle Ad 480-483; M. Crick-Kuntziger, Une nouvelle tapisserie Saint F. recevant les stigmates. Bulletin de Musées Royaux d'Art et d'Histoire 6(1934) 124-128; H. Thode, F. von Assisi, W 1934; A.G. Little, Franciscan History and Legend in English Mediaeval Art I, Mch 1937; J. Starzyński. Ze studiów nad malarstwem polskim w XVII wieku. Stygmatyzacją z kościoła Franciszkanów w Warszawie, Biuletyn Historii Sztuki i Kultury 5(1937) 51-68; L. Grassi, ECat IV 1578-1588; L. van Puyvelde. Un tableau symbolique de Rubens, w: Festschrift für G. Swarzeński. B 1951. 185-188; Kaftal I 385-415; Réau III 1. 522-535; J. Białostocki. Guercino i jego święty F. z aniołem grającym. RMNW 2(1957) 681-705; P. Chioccioni. // Cantico di Frate Sole. Saggio critico sull'arte. Macerata 1958; M.A. Brown, Early Portraiture of Saint F., FStud 21(1961) 94-97; L. Tintori, M. Meiss, The Painting of the Life of Saint F., NY 1962; J. Schultze, Zur Kunst des Franziskusmeister, Wallraf-Richartz-Jahrbuch 25(1963) 109-150; P. Chioccioni, San F. e l'arte, R 1964; G.B. Ladner, Das älteste Bild des heiligen F.. w: Festschrift Percy Ernst Schramm, Wie 1964, I 449-460; K. Gadacz, Inwentarz zbiorów sztuki prowincji krakowskiej zakonu ojców Kapucynów, ABMK 11(1965) 119-200; 12(1965) 83-181; Kaftal II 470-500; P. Askew. The Angelic Consolation of Saint F. in Post-tridentine Italian Painting. JWCI 32(1969) 280-306; M. Walicki. Malarstwo polskie, manieryzm. barok, Wwa 1971, 372-373; H. Vlieghe, Saints, w: Corpus Rubenianum Ludwig Burchard VIII 1-2. Bru 1972; KatMNW 1 107-108, 110, 171-173, 179. 235-236; G. van's-Hcrtogenbosch LCIk IV 260-315; Knipping I 148-153; KZSP I. z. 4. 2. z. 10, 39, 41, z. 14, 18,22, II 310-411, III z. 9, 45. 59, z. 11, 124, z. 12, 47, IV cz. Ill 1, 4, 5. 10. 61, 64, 65,68, 73, 113, 122, 126, 127, 130, 133, 134, 152, 154, 155, 157. 158, 16I.cz. Ill 2, 158. 159. Vz. 6, 94, 99, 103. z. 8, 16. 17, z. 9, 16, z. 10, 11,12, z. 11, 14, z. 12. 55. 57, z. 13, 18, z. 20. 9. z. 21, 16, z. 29, 15, VI z. 3. 95. 102. z. 5. 159. VIII z. 8. 69, z. 11. 34. z. 13, 3, X z. 13, 34, z. 11, 27, z. 13, 4, z. 25, 7, XI z. 8, 49, z. 9, 52, z. 15, 49. Głogówek 1977. 100-110; Kaftal III 327-342; D. Vorrcux, Les franciscains, w: Les ordres religieux. P 1980. II 227-373: T.L. Glen. The Stigmatization of Saint F. by P.P. Rubens. Wallraf-Richartz-Jahrbuch 42(1981) 133-142; A.J. Błachut, Le slimmalizzazione di san F. nella pittura sacra polacca. AFrH 75(1982) 421-429; S. Gieben, San F. nell'urte grafica, w: F. nella storia, R 1983. II 335-349; J. Galicka. H. Sygietyńska. Kosowski obraz świętego F.. Studia Franciszkańskie 1(1984) 317-324.

Podobne prace

Do góry