Ocena brak

FORTUNA

Autor /Lubosza Dodano /27.09.2012

Rzym. bogini szczęścia, przypadku, losu,
utożsamiana z gr. Tyche; jest wyobrażeniem potęgi chwiejnej
i n i e s t a ł e j , obdarowującej ludzi niespodziewanym szczęściem
lub niepomyślnym losem.

W Rzymie F. była początkowo pojmowana j a k o iluzoryczna
wiara w szczęście; stały kult F. został wprowadzony w
okresie wczesnego królestwa przez Serwiusza Tuliusza;
wzniósł on bogini (F. Primigenia) wiele kaplic i ołtarzy oraz
2 świątynie (na prawym brzegu Tybru i na F o r um Boarium);
ustanowił też święto ku jej czci, obchodzone 24 VI. F. czczona
była jako Bona (wysłuchująca próśb), Felix, Blanda
(życzliwa) i Averrunca (chroniąca od nieszczęśliwej przygody);
uznawano ją m.in. za patronkę narodu rzym. (P.
Publica, F. Populi Romani) i osobistą patronkę ces. (F.
Augusta, F. Redux). W IV w. prz.Chr. powstały świątynie
F. w Tebach, Megarze, Megalopolis, a z czasem prawie w
każdym mieście; wyrocznie F. znajdowały się w Antium
i Palestrinie.

W sztuce antycznej przedstawiano F. w marmurze,
brązie (Eutychides), na monetach, gemmach i malowidłach,
najczęściej jako niewiastę trzymającą na lewym ramieniu
róg obfitości, a w prawej ręce ster, stojącą na kole
lub kuli. Rzadziej spotyka się in. atrybuty: przednią część
o k r ę t u (w tle), skrzydła, czarę ofiarną, korzec na głowie,
kłosy. W średniowieczu, zwł. w zdobieniach okrągłych okien
kościołów rom. z XII w., F. symbolizuje koło szczęścia,
obrazujące zmienność losu człowieka. Renesans wł. przejął
antyczną personifikację F. jako kobiety stojącej na kuli
( D u r e r a Nemezis, miedzioryty H.S. Behama) lub trzymającej
napięty żagiel (miedzioryt Nicoletta da Modena, szkice Rubensa).
W literaturze staroż., zwł. w tragediach gr., F.
uosabiała determinantę ludzkiego życia, w którym potęga
bóstwa jest ponad wolą człowieka, zawsze przegrywającego
w zmaganiach z losem (Antygona Sofoklesa, Ifigenia Eurypidesa).

Obok F. występowało pojęcie -> Fatum, kształtującego
fatalistyczną koncepcję losu, np. Edypa, Elektry,
Prometeusza. Ojcowie Kościoła, odrzucając pogańskie int
e r p r e t a c j e F. uzasadniali fakt jej istnienia w duchu c h r z ę ś ć , m.in. Augustyn kwestionował istnienie ślepego przypadku,
opierając się na racjonalnych predyspozycjach człowieka
i wierze w Opatrzność.

W  l i t e r a t u r z e  p o l s k i e j przedstawienie determinizmu
F. związane jest z władzą nad światem i umysłem
ludzkim (J. Kochanowski Pieśń VIII, w: Pieśni Księgi
wtóre, Kr 1586; I. Krasicki Pieśń II, w: Myszeidos, Wwa 1775)
oraz decydowaniem o losie człowieka (J. Kochanowski,
Pieśń XV, w: Fragmenta, Kr 1590; W. Kochowski Zbytniego
szczęścia i próżnej chwaty skutek, w: Niepróżnujące próżnowanie,
Kr 1674). Fatum natomiast wyznacza porządek
świata, którego człowiek nie jest w stanie zmienić i który
skazuje go na śmierć (R. Brandstaetter Medea, w: Śmierć
na wybrzeżu Artemidy, Wwa 1961, 5-76), naznacza każdemu
los Edypa (J. Wołoszynowski Zagadka Sfinksa, w: Teatr
miniatur, Wwa 1962, 155-184), obciąża potęgą przeznaczenia
(K. Tetmajer Apollo, w: Wybór poezji, Wwa 1897;
Poezje, Wwa 1980, 385; J. Zawieyski Niezwyciężony Herakles,
w: Dramaty, Pz 1957, 119-157), a także stanowi bezwzględnie
działającą siłę (S. Żeromski Ananke, w: Opowiadania,
Wwa 1895; Dzielą, Wwa 1973, II 50-56; częsty
motyw w poezji wojny i okupacji). Literatura romantyczna
zaś wprowadziła fatum hist. (Z. Krasiński Irydion, P 1836),
uzależnione od ingerencji boskiej (Z. Krasiński Listy do
ojca, Wwa 1963, 251), a chrzęść, interpretacja pozwoliła
dostrzec jego właściwość uodporniającą czy wręcz wzbogacającą
człowieka ( C K . Norwid Fatum, Chimera 8(1904)
300-301). Natomiast przełamanie uległości wobec fatum
inicjuje zbliżenie do Boga (A. Asnyk Lykofron. Do Fatum,
w: Poezje, Lw 1880, III 47-52; M. Konopnicka Fatum do
Lykofrona, w: Linie i dźwięki, Kr 1897, 53-56); podkreśla
też wartość i wielkość człowieczeństwa, spełniającego się
w prometejskim sprzeciwie wobec losu (S. Wyspiański
Achilles, Kr 1903; E. Zegadłowicz Alcesta, Kr 1925), bowiem
„Dla nas prawdziwym Prometeuszem jest Chrystus, gdyż On
wdarł się do nieba starożytnych i wyrwa! nas z rąk strasznego
F a t u m " (Z. Żakiewicz Dziennik intymny mego NN, Wwa
1977, 97).

Ujęcia F. wskazujące na uniezależnienie losu człowieka
od jej zmienności (tradycja horacjańska) pojawiają się już
w literaturze renesansu (J. Kochanowski Pieśń IX w: Pieśni
Księgi pierwsze, Kr 1586) i baroku (H. Morsztyn Na odmienne
szczęście Wuja swego i Mąż, w: M. Dynowska H. Morsztyn
i jego spuścizna rękopiśmienna, PaL 9(1910) 440-441,
10(1911) 4; częsty motyw w poezji M.K. Sarbiewskiego),
preferując postawę dystansu wobec darowanych obfitości i
męstwa wobec niepowodzeń (J. Słowacki Dzień II, w:
Książę niezłomny, P 1844; A.E. Odyniec Pieśń filaretów,
Kr 1922). Występowało również przekonanie o możliwości
świadomego kształtowania F . , której niepomyślność wynika
wyłącznie z nieodpowiedzialności człowieka (S. Twardowski
Punkt II, w: Nadobna Paskwalina, Kr 1655; K. Niemirycz
F. i dziecię. Krosno n. Odrą 1699).

Niestałości F. często przeciwstawiano silę cnoty, prawość
i szlachetność charakteru (J. Kochanowski Pieśń III, w:
Pieśni Księgi wtóre, Kr 1586; W. Potocki Pieśń zawierająca
w sobie przestrogę, w: J.T. Trembecki Wirydarz poetycki,
Lw 1911, II 117-121). Istnieją również przedstawienia F.,
która obdarowując ludzi bogactwem, zdrowiem i splendorem
odwodzi ich tym samym od Boga, pozostawia w rozpaczy
i osamotnieniu (Utarczka krwawię wojującego Boga, anonim
1633; M. Sęp-Szarzyński O Bożej opatrzności na świecie,
w: Rytmy albo wiersze polskie, bmw 1601); zmienność F.
może też być przezwyciężona za sprawą Boga (W. Potocki
Pogrom turecki, w: J.T. Trembecki Wirydarz poetycki, Lw
1911, II 121-158).

 

A. Doran, F. im Mittelalter und in der Renaissance, L 1924; A. Passerini, 11 concetto antico di F., Phil 90(1935) 90-97; G. Horzog-Hauser, Tyche und F., Wiener Studien 63(1948) 156-163; G. Pfligcrsdorffer, Fatum und F. Ein Versuch zu einem Thema friihkaiserzeitlicher Weltanschauung, Neue Folge 2(1961) 1-30; J. Błoński. Mikołaj Sep-Szurzyński a początki polskiego baroku, Kr 1967, 92-106; I. Kajanto, RAC VIII 182-197; S. Stabryta, Antyk we współczesnej literaturze polskiej, Kr 1980.

Podobne prace

Do góry