Ocena brak

Formowanie się regionów przemysłowych

Autor /piegus Dodano /06.05.2014

Pierwszą systematyczną teorię lokalizacji przemysłu opracował Alfred Weber (1909). Wyróżnił on trzy czynniki wyznaczające umiejscowienie zakładów przemysłowych. Są to: czynnik transportu, czynnik pracy i czynnik aglomeracji.

Według Webera punktem w przestrzeni zapewniającym najkorzystniejszą lokalizację jest punkt minimalnych kosztów transportu. Weber uważa czynnik transportu za podstawowy, natomiast czynnikowi pracy i czynnikowi aglomeracji przypisuje jedynie znaczenie modyfikujące lokalizację wyznaczoną przez punkt minimalnych kosztów transportu.

Punkt minimalnych kosztów transportu umiejscawia się zazwyczaj w rejonach surowcowych lub w ośrodkach zbytu, a tylko wyjątkowo w miejscach pośrednich. Przemysł wykazuje orientację surowcową, jeśli w procesie przetwarzania surowiec traci dużą część swojej wagi lub jeśli jednostkowy koszt jego przewozu jest wyższy od kosztu przewozu wyrobu gotowego. Przykładem może być przemysł cukrowniczy. Do przyjęcia orientacji rynkowej skłania wzrost wagi produktu końcowego w stosunku do wagi sprowadzanego surowca oraz wyższy koszt przewozu produktu gotowego w porównaniu z kosztem przewozu surowca. Przykładem może być przemysł piekarniczy. Punkty pośrednie są dogodne dla lokalizacji przemysłu, kiedy są miejscami przeładunku lub węzłami transportowymi, a zakład przetwórczy jest zaopatrywany z wielu źródeł surowcowych i sprzedaje swoją produkcję na wielu rynkach.

Krytycy zwracali uwagę na jednostronność teorii Webera. Koncentrował się on bowiem na geograficznych różnicach w kosztach wytwarzania, zaopatrzenia i zbytu produktów, natomiast nie uwzględniał lokalizacyjnego znaczenia popytu i jego przestrzennej zmienności. Nic rozpatrywał także lokalizacji przedsiębiorstw wielozakładowych i bardziej rozgałęzionych organizacji przemysłowych.

Teoria lokalizacji oparta na założeniu, że poszukuje się miejsca dla jednego zakładu wytwarzającego jedno dobro, mało przystaje do rzeczywistości. Na mapach przemysłu krajów, kontynentów i globu ziemskiego dominują nierównomiernie rozmieszczone regiony przemysłowe. Pewien wgląd w formowanie się regionów przemysłowych daje pojęcie sprzężeń zwrotnych oraz powiązań między-gałęziowych (Butler 1980, rozdz. 11). Sprzężenie zwrotne o charakterze dodatnim polega na oddziaływaniu wzajemnie wzmacniających się czynników, które stymulują wzrost przemysłu. Gdy dokonane zostanie pierwsze pchnięcie uruchamiające proces przemysłowy na jakimś obszarze, co może być dziełem przypadku lub wynikiem zdarzeń historycznych, oddziałujące na siebie czynniki stworzą korzyści pobudzające rozwój na wzór spirali pnącej się do góry.

Impulsem do rozwoju pierwszego wielkiego regionu przemysłowego w Europie było zastosowanie maszyny parowej. Jej wykorzystaniu sprzyjała dostępność bogatych złóż węgla i rud żelaza, a tak było w regionach, w których przeważało rolnictwo i które miały dostęp do morza, a za jego pośrednictwem do handlu światowego. Z upływem czasu w tych regionach podnosił się poziom dobrobytu, rosła nadal gęstość zaludnienia obszarów rolniczych, szybko rozwijały się miasta; wzrastające dochody ludności stworzyły rynek zbytu dla dóbr konsumpcyjnych. Z kolei oddziaływanie rynku zbytu na przemysł sprzyjało jego dalszemu wzrostowi. Rosła wydajność pracy w przemyśle w związku z rozszerzaniem się zastosowania maszyn i energii elektrycznej. Wydajny przemysł finansował badania i nowe technologie, zwiększając swoje zdolności produkcyjne. Równocześnie rosły rozmiary przedsiębiorstw przemysłowych, a w konsekwencji korzyści dużej skali.

Mnożyła się też liczba przedsiębiorstw przemysłowych. Nowe przedsiębiorstwa nie powstawały jednak w miejscach przypadkowych. Ze względu na znane korzyści sąsiedztwa i współdziałania, tj. korzyści aglomeracji i urbanizacji, lokalizowano je w miejscach, gdzie istniały już inne przedsiębiorstwa. W XIX wieku dość powszechnie powstawały aglomeracje przemysłowe, w skład których wchodziły: zakłady produkujące surówkę i stal, zakłady przetwórcze metali, zakłady przemysłu maszynowego i środków transportu (zwłaszcza kolejowego). Wielka koncentracja tych gałęzi przemysłu wytworzyła się wokół Wielkich Jezior na terenie Stanów Zjednoczonych i Kanady i znana jest pod nazwą Amerykańskiej Strefy Przemysłu Przetwórczego. W Stanach Zjednoczonych strefa ta rozciąga się od Bostonu i Waszyngtonu na wschodzie po Minneapolis-St. Paul i Kansas City na zachodzie. Zajmuje nadal dominującą pozycję w gospodarce amerykańskiej, ale jej względne znaczenie maleje. W ostatnich dziesięcioleciach w szybszym tempie rozwijał się przemysł w stanach położonych nad Zatoką Meksykańską (Teksas i Luizjana). Jego wzrost był pobudzany przez międzygałęziowe powiązania i oddziaływania. Rafinerie naftowe powstające w obszarze nadzatokowym przetwarzały ropę z nowo odkrywanych złóż i dostarczały wielu produktów petrochemicznych. Wytwarzały też nadwyżki gazu, które dostarczały zakładom syntetycznego kauczuku i innym zakładom potrzebującym gazu, a położonym w tym samym regionie. Zarówno rafineriom ropy naftowej, jak i fabrykom syntetycznego kauczuku potrzebny jest do produkcji kwas siarkowy. Rozwinięto więc eksploatację miejscowych złóż siarki. Wydobywany surowiec przetwarzano w fabrykach chemicznych. Wokół zaczęły się rozwijać inne gałęzie przemysłu, korzystające z rozszerzającego się chłonnego rynku zbytu oraz z możliwości zaopatrzenia w surowce i materiały.

Mechanizm sprzężeń zwrotnych i powiązań międzygałęziowych napędzał rozwój przemysłu także na wybrzeżu Pacyfiku, w stanach Kalifornia i Waszyngton, gdzie powstały okręgi nowoczesnego przemysłu: lotniczego, kosmicznego, elektronicznego oraz informatycznego.

Procedura wyboru lokalizacji jest różna w różnych gałęziach przemysłu, a także różni się w zależności od skali przedsiębiorstw. Małe przedsiębiorstwa, działające w warunkach gospodarki rynkowej, stosują zwykle nieformalne procedury oparte na osobistej wiedzy właścicieli na temat ich sytuacji lokalizacyjnej. Choć procedura ta jest niesformalizowana, nie jest jednak arbitralna. Wymaga od przedsiębiorców wiedzy na temat rynku zbytu, rynku pracy i zaopatrzenia w surowce, materiały i sprzęt. Wiele małych i średnich przedsiębiorstw ignoruje możliwości lokalizacyjne poza własnym regionem. Opierają się one na ocenie korzyści lokalizacyjnych w znanym im otoczeniu. Jest wiele przykładów na to, że większość małych i średnich przedsiębiorstw powstaje w regionach, w których mieszkają przedsiębiorcy. Władze lokalne i regionalne stosują różne ułatwienia, aby przyciągać te przedsiębiorstwa.

Natomiast wielozakładowe przedsiębiorstwa powiązane z rynkiem krajowym i międzynarodowym mają strukturę kosztów' wrażliwą na lokalizację infrastruktury i produkcji, toteż pogłębione badania nad lokalizacją zlecają analitykom o specjalnym przygotowaniu. Przykładem mogą być wielkie zakłady mięsne.

Czynniki wrpływające na tworzenie się regionów’ przemysłowych dla ułatwienia rozpatruje się oddzielnie. Działają one jednak łącznie, we wzajemnym powiązaniu. Ponadto znaczenie poszczególnych czynników zmienia się w czasie i w przestrzeni. Lokalizację przedsiębiorstw' przemysłowych w Amerykańskiej Strefie Przemysłu Przetwórczego wyjaśnia w dużym stopniu zasada minimalizacji kosztów transportu. Jednak na przykład w odniesieniu do wielu nowoczesnych gałęzi przemysłu w Szwecji moc wyjaśniająca tej zasady jest znikoma. W Polsce dopóki do wytopu surówki używany był węgiel drzewny, dopóty hutnictwo żelaza i przemysł metalowy skupiały się w lasach świętokrzyskich, gdzie jednocześnie występowała ruda żelaza. Kiedy zmieniła się technika wytopu i do produkcji zaczęto używać wę-ęla kamiennego, hutnictwo i przemysł metalowy zaczęły się przesuwać na Górny Śląsk.

Działanie czynników lokalizacyjnych może się przejawiać odmiennie wr różnych krajach i regionach w zależności od panujących tam systemów politycznych i typów kultury. Na przykład ludność indiańska w zachodniej Gwatemali unika życia miejskiego i kultury zachodniej, przedkładając nad nie spokój swoich izolowanych wsi. Nawet w wysoko uprzemysłowionych krajach europejskich, takich jak Belgia, Szwajcaria i Irlandia różnice kulturowo i religijne wywierają wpływ na krajobraz gospodarczy.

Na sytuację regionów przemysłowych w obrębie jednego kraju silnie oddziałuje polityka państwa. Instrumentami pośredniego oddziaływania państwra są: kredyty, podatki, opłaty, taryfy transportowe, rozmieszczenie szkół wyższych, regulacje dotyczące ochrony środowiska przyrodniczego. Państwo może również kształtować regiony przemysłowe bezpośrednio, zwłaszcza gdy występuje w roli właściciela środków produkcji i organizatora produkcji. Znany jest przykład przemieszczania zakładów' przemysłowych w' ZSRR w czasie II wojny światowej z zachodnich regionów kraju na Ural i dalej na Syberię. W Stanach Zjednoczonych na lokalizacje zakładów przemysłu zbrojeniowego, zwłaszcza tych, które mogły względnie swobodnie wybierać miejsce działania, duży wpływ wywierały grupy politycznego nacisku. W czasie II wojny światowej nacisk silnych grup kongresmenów sprawił, że nowo inwestycje w przemyśle lotniczym zlokalizowano w takich miejscowościach, jak Wichita (Kansas), Marietta (Georgia), Fort Worth (Teksas) i wielu innych. Lokalizacja stoczni okrętowych była często dyktowana względami politycznymi


Podobne prace

Do góry