Ocena brak

FOLKLOR

Autor /Lubosza Dodano /27.09.2012

(ang. folk-lore wiedza ludu), składnik
duchowej kultury lud., którego istotą jest żywe słowo włączone
w mniej lub bardziej zrytualizowane sytuacje, zachowanie,
muzykę, taniec i którego funkcjonowanie o p a r t e jest
na społecznie uzgodnionej wiedzy o świecie i systemie
wspólnie wyznawanych wartości; potocznie f. pojmuje się
j a k o wszelkie wytwory i przejawy tradycyjnej kultury ludowej.

W humanistyce jest to termin nieostry, odnoszony
(w znaczeniu najszerszym) do całokształtu kultury lud.
bądź (w znaczeniu najwęższym) tylko do literatury u s t n e j .

Zainteresowania f. własnym i egzotycznym rozwijają
się w E u r o p i e od czasu odkryć geogr. i kształtują w zależności
od tendencji ideowych poszczególnych epok. Na wartość
f. zwracali uwagę misjonarze broniący narodów „prymitywnych"
przed kolonizatorami, a także dla potrzeb duszpast.,
m.in. w związku z doktryną jezuitów, wg której lokalne
wierzenia i obrzędy mogą stanowić „pożyteczny fundament
życia r e i . " (—> akomodacja IV D ) ; zwalczano i rugowano
jednak obrzędy i teksty o treściach niezgodnych
z doktryną Kościoła.

Od XVIII w. f. był stale obiektem
zainteresowania zbieraczy i wydawców, także artystów,
naukowców (etnografów, folklorystów, teoretyków kultury)
i animatorów życia kulturalnego (działających w instytucjach
s p o ł . , państw., k o ś c ) .

1. Z a k r e s - Badania nad f. prowadzi folklorystyka wyodrębniona
z -» etnografii i literaturoznawstwa - ze względu
na szczególną rolę, jaką w całokształcie kultury spełnia
twórczość słowna, która ma swoje własne zasady strukturalne
i funkcjonalne, a jako podsystem semiotyczny pełni
(wraz z językiem) rolę i n t e r p r e t a n t a wobec in. podsystemów
kulturowych, opartych na wierzeniach (mitologia), praktykach
(zwyczaje i obrzędy), znakach przestrzennych (sztuki
plastyczne) i dźwiękach (muzyka). Tendencją widoczną w
badaniach nad f. jest przesuwanie zainteresowań od reliktów
przeszłości (wpływowa teoria „przeżytków" kulturowych
E . B . Tylora ujmowała f. społeczeństw cywilizowanych zachowany
wśród warstw plebejskich j a k o pozostałość kultury
społeczeństwa prymitywnego, pierwotnego) ku badaniu
żywych subkultur społeczeństwa uprzemysłowionego.

W
kategoriach „starożytności l u d . " definiował f. twórca terminu
W.J. Thoms (1846), obejmując nim pradawne zwyczaje,
obyczaje, obrzędy, zabobony, ballady, przysłowia. Stanowisko
to znalazło dziś najbardziej jaskrawe zaprzeczenie
w poglądzie przypisującym charakter folklorystyczny
współcz. dynamicznej kulturze masowej.

Na odrzucenie
teorii „przeżytków" miało wpływ odkrycie obok f. chłopskiego
także nowych f. środowiskowych (w Polsce np. szlacheckiego,
zak., dziadowskiego, garncarskiego, a także
współczesnego f. podmiejskiego, studenckiego, dziecięcego)
oraz stwierdzenie zmian zachodzących w samym f. chłopskim,
reagującym na nowe warunki życia.

2. K i e r u n k i badań - Folklorystyka nie wypracowała
sobie dotąd jednolitej, własnej metody badawczej; można
w jej obrębie wskazać kilka kierunków:

° antropologicznokulturowy,
ujmujący f. w ramach żywej komunikacji
społ. z uwzględnieniem całego kontekstu kulturowego
i sytuacyjnego, a także osoby samego wykonawcy i procesu
wykonywania (B. Malinowski, A. Dundes, D. Ben-Amos,

K. Goldstein, Cz. Hernas, D. Simonides, R. Sulima);

° strukturalno-semiotyczny, poszukujący w f. cech inwariantnych,
tworzących niejawny system modelujący, oparty na
ograniczonej liczbie jednostek podstawowych, uniwersalnych,
odpowiadających elementarnym właściwościom ludzkiego
myślenia i ekspresji (W.J. Propp, J.M. Łotman,
W.N. Iwanow i W.N. Toporów, J. J a g i e ł ł o ) ;

° genetyczno-
historyczno-porównawczy, nastawiony na pokazanie
dziejów poszczególnych motywów, wątków, gotowych
tekstów, z opisem ich geografii (szkoła fiń.) i przenikania
przez granice kultur i języków (J. i K. Krohnowie, A. Wiesiełowski,
J. Krzyżanowski, H. Kapeluś);

° psychoanalityczny,
popularny na gruncie amer., biorący początek z koncepcji
S. Freuda, a zwł. C G . Junga, akcentuje rolę zbiorowej
podświadomości jako podłoża obrazów i fabuł symbolicznych
w f. (zwł. w mitach); symboliczny język snu, baśni
i mitu ma wg badaczy tego nurtu ( E . Fromm) charakter uniwersalny;

° nurt badań środków wyrazu w f., zwł. topiki
i formuł (A. Daur, J. Polívka, A. Lord, B.N. Putiłow, P.A.
Grincer, N. Rosjami, J. Bartmiński). Wszystkie kierunki
i nurty przyjęty z XIX-wiecznej —» etnologii pogląd głoszący
ogólnohumanistyczną jedność f. ludów „prymitywnych",
zapisanych kultur staroż. (opartych j a k Biblia i Homer na
tradycji ustnej) oraz współczesnych f. plebejskich i środowiskowych,
współtworzących wielowarstwową kulturę nowoczesną.

3. C e c h y istotne - Zróżnicowanie f. oraz odmienność
podejść badaczy sprawiają, że d e f i n i c j e terminu nie są
j e d n o l i t e ; jest to dziś pojęcie otwarte, typologiczne, a nie
klasyfikujące.

W definicjach używanych na gruncie amer, za
cechy charakterystyczne f. uznano ustność, tradycyjność,
przekaz, wspólnotowość i przetrwanie; na gruncie zach.eur.,
włączając do f. sztukę, literaturę, zwyczaje i wierzenia,
najwyżej stawia się tradycyjność i kolektywizm, co zbliża
folklorystykę do etnografii i socjologii (A. van Gennep,
P. Saintyves, przedstawiciele niem. Volkskunde).

We Włoszech,
Finlandii (Krohnovie), N R D (P. Nedo), Z S R R ( J . M .
Sokołów, M.K. Azadowski, W.M. Gacak, N.I. Krawców,
Putiłow, K.W. Czistow), w Polsce (Krzyżanowski), Czechosłowacji
(M. Leščák i O. Sirovátka), Jugosławii (Maja Boskovic-
Stulli) i w Rumunii (G. Vrabie) zaznaczyła się tendencja
do ujmowania f. j a k o literatury ustnej. Równocześnie
pojawiają się glosy przestrzegające przed wyizolowywaniem f.
z kultury duchowej (N. i S. Tołstojowie, W. Gusiew, Hernas).
Cechy definicyjne f. to kolektywność (tradycyjność),
ustność, teatralność, c h a r a k t e r słowny i estetyczny.

° Kolektywność stanowi podstawową właściwość f., który
jest wytworem wspólnym, funkcjonuje w grupie, wyraża
światopogląd zbiorowy i ze względu na tę cechę (a także
tradycyjność) jest związany z językiem, co wg P. Bogatyriewa
i R. Jakobsona polega na tym, że utwory f. istnieją tak
samo jak twory językowe (langue w terminologii F. de Sauss
u r e ' a ) , tzn. potencjalnie, j a k o ponadindywidualny kompleks
norm i tendencji, któremu w konkretnych sytuacjach wykonawcy
nadają indywidualną formę, tworząc jednostkowy
wariant realizacyjny (na płaszczyźnie parole). Do f. należą
tylko utwory zaakceptowane przez wspólnotę, rozpowszechnione
i utrzymywane w powsz. obiegu poświadczonym wariantami.
Geneza utworu jest bez znaczenia; część f. jest
pochodzenia autorskiego i pozalud., powstała przez asymilację,
przetworzenie ( k t ó r e jest także procesem twórczym) w
duchu własnej poetyki i systemu wartości.

Pojawiły się próby
interpretacji uchylającej nacechowanie socjalne; wg Dundesa
termin folk może odnosić się do każdej grupy, która
podziela co najmniej jeden wspólny element; nie ma też
znaczenia, co jest tym łączącym ogniwem - może to być
wspólne terytorium, język, religia; rozwiązanie to nie satysfakcjonuje
tych, którzy kategorię „ludu" pojmują nie tylko
socjologicznie, ale i ideologicznie, pozwala j e d n a k odróżniać
f. chłopski, najbardziej bogaty i głęboki, od f. środowiskowych
(w Polsce f. szlachecki, miejski, rzemieślniczy, zawodowy,
dziecięcy, studencki, więzienny). Szczególnie trwałym
(choć słabo uzasadnionym) poglądem było romantyczne szukanie
w f. źródeł tożsamości nar. wspólnoty.

Większość zjawisk
f. przekracza jednak granice wspólnoty nar. czy regionalnej
(widoczne to jest zwł. w sferze tzw. znaczeń naddanych,
symbolicznych, towarzyszących, np. obrazom drzewa,
wody, p t a k a ) ; międzynarodowe są też motywy i wątki (np. ok.
2/3 wątków eur. bajek pojawia się także w bajkach narodów
p o z a e u r . ) .

° Ustność (oralność) f. oznacza, że podobnie jak język
istnieje on prymarnie w postaci żywej mowy i jest przekazywany
drogą naturalną w granicach zasięgu głosu, ucha
i oka, przy kontakcie „twarzą w twarz"; z bezpośredniości
ustnosłuchowego przekazu wynika integralny związek słowa,
dźwięku, gestu i sytuacji w f.; na ustność składa się syndrom
złożony z - użycia substancji d ź w i ę k o w e j jako nośnika
znaku i obecności środków prozodycznych w tekście (intonacja,
akcent, iloczas, tempo, pauza, rytm, barwa), będących
embrionalną formą śpiewu i muzyki; obecności środków
komunikacji s o m a t y c z n e j (gesty, mimika, ruchy i u k ł a d
c i a ł a ) , będących zalążkową formą tańca; odniesienia do
k o n s y t u a c j i i uczestników tak ścisłego, że mówienie
(śpiewanie) jest zachowaniem współtworzącym sytuację i rozwijającym
ją; d i a 1 o go w o śc i, czyli przemienności ról nadawcy
i odbiorcy („ja - ty") w toku audiowizualnej komunikacji
„teraz i t u " ; użycia l e k s y k i i s t r u k t u r g r a m .
znamiennych dla języka mówionego zarówno na poziomie
zdania, jak zwl. tekstu (np. typy następstwa tematycznego,
budowa incipitu).

F. jest też głęboko przeniknięty teatralnością; teksty są
wiązane z określonymi wykonawcami i przewidywane dla
określonych sytuacji codziennych (praca) lub świątecznych,
które ulegają stabilizacji; odtwarzane są jako obrzęd i rytuał
wraz z towarzyszącymi im tekstami. Utwory f. wyrastając
z elementarnych sytuacji egzystencjalnych człowieka
poddają równocześnie, społecznie sprawdzone, wzorce ich
przeżywania (niejako projektują działania i przeżycia);
pełnią też funkcje modelujące i sprawcze oraz zachowują
magiczne (wyraźne w formułach życzeniowych, zamówieniach
znachorskich).

° Estetyczny charakter f. polega na tym, że jego utwory
przedstawiają świat w sposób typowy dla sztuki, operując
zestawem swoistych konwencji, tworzących odrębną poetykę;
w tekście stale współistnieje funkcja poetycka z funkcjami
praktycznymi, a jej obecność jest uchwytna już na poziomie
form językowych, które np. w tradycyjnym f. chłopskim są
strukturalnie i semantycznie odmienne od form służących
komunikacji czysto użytkowej.

4. F. a r e l i g i a - F. jest wielorako powiązany z religią,
co dawało badaczom o orientacji materialistycznej podstawę
do traktowania elementów podobnych f. i religii w kategoriach
zależności ewolucyjnej (tezy Tylora o animizmie j a k o
dziecięcej fazie religii, J . G . Frazera o przejściu od magii do
religii).

Związek obu dziedzin (nierównych co do roli w kulturze)
jest typologiczny, a tylko częściowo hist, (wzajemne
wpływy), tkwi w ich wspólnotowym i tradycjonalnym charakterze
oraz funkcji stabilizującej i regulującej zachowania;
związek ten zaczyna się od postawy wobec świata (estetyczn
e j , więc kontemplacyjnej, a nie instrumentalnej), dotyczy
sakr. koncepcji rzeczywistości (akceptacja istnienia sfery
nadnaturalnej i jej zasadniczej jedności ze sferą n a t u r a l n ą ) ,
koncepcji będącej p r o d u k t em nie tylko obserwacji i doświadczenia
zmysłowego, lecz także w i e r z e ń wynikających
z przyjęcia wartości podstawowych, takich jak kult życia
i nakaz „solidarności mającej na celu podtrzymanie życia"
(F. Znaniecki). Silnie zabarwiony subiektywnie obraz świata
w f. jest kształtowany wg reguł mit., a nie realistycznych,
a jego sakralność (w sensie ogólnokulturowym, określonym
przez M. Eliadego) wyraża się m.in. w sposobie traktowania przestrzeni (wyróżniona pozycja centrum) i czasu (pojęcie
„wiecznego t e r a z " i czasu nawrotowego, nie linearnego).

Tej
koncepcji w j ę z y k u odpowiada rola powtórzeń, paralelizmów
i symboliki (które przekazują ideę jedności świata), a także
stereotypowość (stabilność) środków wyrazu (formuliczność),
wiążąca dostęp do sacrum z r y t u a ł em i rytualnym słowem. F.
zawiera też system wskazań i n o rm mor., komunikowanych
bądź wprost (np. w przysłowiu), bądź pośrednio, np. przez
układy fabularne (w balladzie obowiązkowa kara za winę,
w bajce nagroda za dobre postępowanie); równocześnie
obrzędowość lud. podtrzymuje tradycję zawieszania n o rm w
pewnych sytuacjach (np. świątecznych zabaw karnawałowych).

Obrzędy i utwory lud. są otwarte na przyjęcie interpretacji
rei. i chrzęść. (—> Boże Narodzenie IV, —» dramat
religijny II); asymilowały też przekazy chrzęść, metodą
substytucji (np. MB w miejscu panny w pol. kolędach noworocznych),
transformacji (dramat o Bożym Narodzeniu
przekształcony w —» herody), amplifikacji (formuły zamówień
magicznych wzbogacone o fragmenty modlitw), reinterpretacji
(socjomorficzne pojmowanie Trójcy Świętej jako
rodziny, —* teologia ludowa).

5. S y s t e m a t y z a c j a - Silnie zróżnicowany f. jest wyr
a z em archetypicznego sposobu ujmowania i interpretowania
rzeczywistości przez umysł ludzki. Nosiciele f., należącego
do kultury o niskim stopniu samoświadomości, nie stworzyli
poetyki normatywnej; odróżniają jednak typy wypowiedzi,
głównie na zasadzie przyporządkowania tekstów do określonych
sytuacji (wesele, pogrzeb, usypianie dziecka, odczynianie
choroby). Badacze f. tworzą systematyki praktyczne
lub nauk., nastawiając się na indywidualny aspekt zjawiska
(wykonawczy) bądź społ. (systemowy). Podstawowym narzędziem
systematyki f. są pojęcia genologiczne: rodzaju, gatunku,
odmiany gatunkowej, traktowane zarówno jako
kategorie formalne, j a k też poznawcze, funkcjonalne i aksjologiczne.

Wystrzegając się przenoszenia na f. pojęć literaturoznawczych,
folkloryści dążą do opisania swoistej poetyki
f., zawartej immanentnie w przekazach, a dającej się uchwycić
(na podobieństwo lingwistycznych rekonstrukcji systemu
gram. języka) na podstawie analizy samych produktów języka
- tekstów. Uważa się, że gatunki folklorystyczne tworzą
systemy wewnętrznie uporządkowane w ramach określonych
wspólnot środowiskowych, regionalnych i narodowych.

Opis gatunków jest z natury swej nastawiony na wydobycie
cech utrwalonych społecznie, konstytuujących
wzorce wypowiedzi; wymaga uwzględnienia cech istotnych,
maksymalnie prostych, które funkcjonują na zasadzie obecności
kontrastującej z nieobecnością (związek - brak związku
z sytuacją wykonawczą), równorzędności pewnych jakości
w porównaniu z in., różnicy stopnia nasilenia jakości (np.
krótkość tekstu).

Genologia współcz. akcentując wielotreściowy,
typologiczny, otwarty charakter pojęcia gatunku,
włącza w definicję cechy właściwe wszystkim jego egzemplarzom
(fikcyjność bajki, motyw zbrodni i kary w balladzie),
a także właściwe tylko najbardziej typowym (dialogowość
ballady, trzykrotne powtórzenia czynności w bajce). G a t
u n e k w folklorystyce jest pojmowany nieco inaczej niż
w nauce o literaturze, odpowiednio do in. (synkretycznej,
nie czysto werbalnej) budowy tekstu f. niż tekstu lit.; obok
cech strukturalnych uwzględnia też właściwości pragmatyczne;
j a k o zespół konwencji regulujących wypowiedź gatunek
obejmuje sposoby budowania tekstów, ich organizację semiotyczną,
intencjonalne nastawienie nadawcy wobec odbiorcy,
a także typowe zastosowanie. Konwencje gatunkowe f. określają
treść i status ontol. przedstawianego świata (świat mitu,
baśni, legendy, ballady jako swoiste „światy możliwe"),
obraz nadawcy i odbiorcy wraz z łączącą ich intencją komunikatywną,
zastosowane środki wyrazu. Identyfikacja gatunkowa
tekstu jest kluczem do interpretacji j e g o sensu.

P r z e k o n a n i e , że gatunki f. tworzą system, w którym jednostki
pozostają w opozycji wobec siebie, dało asumpt do poszukiwania istotnych cech podstawowych, których „wiązk
i " określałyby swoistość poszczególnych gatunków.

W opisowo-
strukturalnym ujęciu Proppa cechy te dotyczą poetyki
i obejmują takie zjawiska, jak fabuły i wątki, postacie
działające, język i styl; dotyczą j e d n a k także kwestii związanych
z praktycznym przeznaczeniem tekstów (np. na pogrzeby,
wesela, święta), formą ich wykonania (np. w trakcie zabawy,
tańca) i stosunkiem do muzyki. W społeczno-komunikacyjnym
ujęciu V. Voigta cechy te dotyczą natomiast nadawcy,
adresata, funkcji, środków przekazu, sposobu odbioru
i samego komunikatu.

W ujęciu semiotycznym pojęcie gatunku
nie obejmuje tylko tekstów artyst. (folklorowych czy l i t . ) ,
ale stosuje się do wszelkich tekstów językowych; jest kategorią
lingwistyczną wprowadzaną w ramach tzw. genrów mowy
(ich podklasę stanowi gatunek lit.), danych wraz z językiem
(za podstawową cechę genru uważa się cel komunikacji
oraz założenia, emocje i postawy); odpowiednio wyróżniane
genry mowy, takie j a k rozkaz, prośby, pytanie, spór, protokół,
kawał, toast, donos, są bliskie potocznej świadomości
użytkowników języka i wiążą się z nią przez utrwalone w języku
nazwy odnośnych aktów mowy: rozkazać, prosić, pytać,
spierać się, protokółować, opowiadać kawały; nazwy te
charakteryzują akty mowy od strony intencjonalnej j a k o tzw.
akty illokucyjne; folklorystyka modyfikuje to ujęcie - chodzi
tu bowiem o teksty f. kliszowe, utrwalone j a k o całości (klisze
językowe), reprodukowane z pamięci (z pewnymi modyfikacjami
sytuacyjnymi), a nie tworzone wg aktualnych reguł
gramatyki.

Semantyka tekstu kliszowanego nie determinuje
j e go pragmatyki; o ile intencja tekstu jest dana jawnie w samym
tekście, o tyle pragmatyczna funkcja jest w stosunku do
niego transcendentna, przydana z zewnątrz; funkcja może
więc przedłużać i aktualizować wewn. intencję (np. gdy kolędy
bożonarodzeniowe śpiewa się w okresie Bożego Narodzenia
w kościele), ale może też tę intencję przekształcać
(np. gdy modlitwy wykorzystuje się w celach magicznych albo
pieśni obrzędowe śpiewa się j a k o pieśni liryczne) lub zupełnie
odrywać się od niej (np. „zdrowaśki" odmawiane dla
mierzenia czasu), a nawet zaprzeczać jej ( p a r o d i e ).

W klasyfikacjach badaczy stale powracają swoiste dla
f. kryteria synkretyczności tekstów i sposobu funkcjonowania
przekazów.

O. Kolberg materiał etnograficzny, folklorowy
i językowy podzielił na kilka grup, które układają się w 2 zespoły:

° zwyczaje kalendarzowe (Boże Narodzenie, gaik,
sobótka, zaduszki, andrzejki, mikołajki) oraz gry i zabawy,
obrzędy rodzinne (wesele, pogrzeb, chrzciny), pieśni powsz.
szczegółowo dzielone wg zasady tematycznej, tańce i przyśpiewki
taneczne;

° wierzenia, opowieści i bajki, przysłowia,
zagadki.

Układ ten oddaje różnice stopnia uwikłania słowa
w tło pozawerbalne: sytuacyjne, kinetyczne, dźwiękowe;
teksty grupy pierwszej są integralną częścią nadrzędnej
synkretycznej całości, złożonej ze słów, rytów, gestów,
muzyki, różnie ze sobą łączonych (najmniejszą samodzielność
mają teksty słowne widowisk zwyczajowych i zabaw,
dysponujących własną dramatyczną akcją); drugiej zaś
grupy - tekstami autonomicznymi, a jeśli wykazują uzależnienia,
to nie tyle od tła pozatekstowego, co współtekstowego
(np. zagadki i przysłowia mogą funkcjonować jako części
składowe dłuższych wypowiedzi).

Dla polskiego f., można - j a k o cechy podstawowe i i s t o t n e ,
choć tylko wstępnie porządkujące - wymienić:

° uwikłanie
tekstu w sytuację (mające swoje wykładniki w treści i strukturze
tekstu, a nie tylko w j e g o użyciu) przeciwstawione brakowi
takiego uwikłania, czyli nieautonomiczność tekstu wobec
jego autonomiczności;

° rodzaj sytuacji: zwyczajowa
w sensie „kalendarzowa", obrzędowa, okolicznościowa;

° konkretne jakości tych sytuacji (kolędowanie, zapusty,
zakończenie żniw, wesele, pogrzeb, taniec, modlitwa, praca);

° obecność fabuły dramatycznej lub epickiej przeciwstawiona
brakowi lub fakultatywności takiej fabuły;

° przekaz
w formie mówionej lub śpiewanej, czyli brak lub obecność kodu muz.;

° przekaz z wykorzystaniem lub bez wykorzystywania
gestów, czyli obecność lub brak kodu somatycznego;

° forma wierszowana lub prozatorska tekstów;

° intencje wewn. przekazu;

° prawdziwość lub fikcyjność
treści, czyli odniesienie do świata realnego lub wyobrażonego;

° temat.

Cechy te mogą być brane pod uwagę w różnej
kolejności, dając podstawę do budowania wielozasadowej,
hierarchicznej klasyfikacji. Ta metoda postępowania pozwala
stopniowo wyodrębniać najpierw duże zespoły tekstów, a
p o t em właściwe gatunki; przypisanie im takiego, a nie in.
zespołu cech odróżniających zależy jednak od kolejności
uwzględniania cech; do charakterystyki gatunków używa się
też cech niekoniecznie dystynktywnych w świetle wymogów
hierarchicznej klasyfikacji, lecz po prostu pozytywnych.

Cechy służące identyfikacji (obejmują one także wymienione
cechy klasyfikujące), mają oparcie głównie w szeroko rozumianej
sferze poetyki i obejmują treść i strukturę przedstawionego
świata, pojmowanie czasu i przestrzeni, konstrukcje
postaci bohaterów, zastosowane środki językowe.

Zjawiskiem częstym w f. jest wzajemne przenikanie się
wzorców gatunkowych w konkretnych tekstach:

° przechodzenie
tekstów z jednej grupy gatunkowej do in. drogą stopniowej
transformacji (np. modlitw w zaklęcia magiczne,
ballad w pieśni liryczne, mitów w bajki, bajek w anegdoty);

° współwystępowanie w jednym integralnym tekście kolejno
różnych wzorców gatunkowych, wyraźnie odgraniczonych,
następujących po sobie (np. w bajce może pojawić się przysłowie,
które często jest jej pointą, w pieśni - zagadka, w
opowieści wspomnieniowej - pieśń).

Obserwacja f. daje
podstawę do zbudowania całej hierarchii gatunków z punktu
widzenia zdolności inkorporowania in. gatunków bez naruszania
własnego wzorca gatunkowego. Szczególną zdolność
wchłaniania in. gatunków ma opowieść wspomnieniowa
(może włączać wszystkie in. gatunki), stąd stanowi ona
podstawowy gatunek f.

Zastosowanie wymienionych kryteriów pozwala wyodrębnić
w f. pol. gatunki sytuacyjne, przede wszystkim związane
z obrzędami kalendarzowymi, a więc Bożym Narodzeniem
(widowiska fabularne, takie jak —» j a s e ł k a , —» herody; niefabularne:
śpiewane —» kolędy i recytowane powinszowania
noworoczne zw. —> szczodrakami), p o s t em (misteria i pieśni
pasyjne), Wielkanocą (pieśni wielkanocne, pieśni i przywoływki
dyngusowe), powitaniem wiosny (—* gaik) i lata (—*
s o b ó t k a ) , żniwami (pieśni żniwne i dożynkowe). Sytuacyjne
są też gatunki obrzędowo-rodzinne (pieśni weselne, pogrzebowe
i nieliczne chrzanowe) oraz okolicznościowe: związane
z grami i zabawami (wyliczanki, przyśpiewki i t p . ) , lecznictwem
(zamówienia znachorskie), praktykami kultowymi
(pieśni pątnicze, pieśni maryjne, pieśni o świętych) i kultowo-
magicznymi (modlitwy do św. Mikołaja patrona od
wilków itp.).

Większą autonomię wobec sytuacji wykonawczych
osiągają gatunki prozatorskie zarówno operujące
fikcją (baśń, bajka, anegdota), jak i niefikcyjne (mit, legenda,
podanie, tzw. opowieść wierzeniowa i opowieść
wspomnieniowa), a także pieśni epickie, fabularne (ballada,
pieśń hist., pieśń dziadowska) i pieśni liryczne, afabúlame
(miłosne, buntownicze, żartobliwe, satyryczne). Gatunki
krótkie, mówione, niefabularne, takie jak zagadka, przysłowie,
rymowanka, wchodzą z kolei w silną zależność od
kontekstu.

 

A. van Gennep. Le folklore, P 1924; P.G. Bogatyriew, R. Jakobson, Die F. als eine besondere Form des Schaffens, w: Verzaameling van opstellen door qudleerlingen en bevriende vakgenooten „Donum Natalìcium Schrijnen", Ut 1929, 900-913 (F. jako specyficzna forma twórczości. Literatura Ludowa 17(1973) z. 3, 28-41); J.S. Bystroń. Literatura ludowa, w: Wiedza o Polsce, Wwa 1932. II 417-436; K. Moszyński. Kultura ludowa Słowian, Kr 1932; J. Krzyżanowski, Paralele. Studia porównawcze z pogranicza literatury if., Wwa 1935, 1977; J.M. Sokołów, Russkij f, Mwa 1941; K. von Sydow. Kategorien der Prosa-Volksdichtung, w: Selected Papers in F., Köb 1948; G. Cocchiara. Storia del f. in Europa, Tn 1952 (Dzieje folklorystyki w Europie. Wwa 1971); Russkoje narodnoje poeticzeskoje tworczestwo, Mwa 1954. 19562; R.M. Dorson, American F., Ch 1959; A. Malcherčik, Slovenskij f.. Bratysława 1959; A.H. Krappe, The Science of F., NY 1964; W.J. Propp. Princypy klassyfikacyi folklornych ianrow. Sowictskaja Etnografia (1964) z. 4, 147-154 (Podstawy klasyfikacji gatunków f., Literatura Ludowa 21(1977) z. 2, 50-57); A. Dundes, The Study of F., NY 1965; P. Nedo, Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie, Pz 1965; Słownik f. polskiego, Wwa 1965; W. Gusiew, Estietika f.. Le 1967 (Estetyka f., Wr 1974); G. Vrabie, F. Obiect. Principi. Metodä Categorii. Be 1970; D. Ben-Amos. Toward a Definition of F. in Context, Journal of American F. 84(1971) 3-15; J. Bartmiński, O jązyku f.. Wr 1973; Cz. Hernas, Miejsce badań nad f. literackim, PaL 66(1975) z. 2, 3-15; K.W. Czistow, Spiecyfika f. w swìetie tieorii informacyi. w: Tipotogiczeskije issledowanija po /.. Sbornik statjej pamiati Władimira Jakowłewicza Proppa (1896-1970), Mwa 1975, 26-43 (Specyfika f. w świetle teorii informacji. Literatura Ludowa 21(1977) z. 6, 42-52); R. Sulima. F. i literatura, Wwa 1976, 1985; F. Poeliczeskaja sistiema, Mwa 1977; N.I. Krawców, S.G. Lazutin. Russkoje ustnoje narodnoje tworczestwo, Mwa 1977; R. Łużny, Rosyjska literatura ludowa. Wwa 1977; Teoria kultury. F. a kultura, Ka 1978; A magyar F.. Bu 1979; V. Krawczuk-Wasilewska. Wprowadzenie do folklorystyki. Ł 1979; B. Beneš. Úvod do folkhrystyky, Brno 1980; V. Marčok, Estetika a poetika ludovej poezie, Bratislava 1980; V. Voigt. On the Communicative System of F. Genres, Bu 1980; D. Simonides. F. stowny, w; Etnografia Polski - Przemiany kultury ludowej. Wr 1981, II 327-343; Oral Traditional Literature, Columbus 1981; M. Leščák, O. Sirovátka, F. a folkloristika, Bratislava 1982; J. Bartmiński, o rytualnej funkcji powtórzenia w f. Przyczynek do poetyki sacrum, w: Sacrum w literaturze, Lb 1983 , 257-266; M. Boškovié-Stulli. Usmena književnost nekad i danas. Beograd 1983; P. Zumthor, Introduction à la poésie orale. P 1983.

Podobne prace

Do góry