Ocena brak

FOLKLOR

Autor /kacperka Dodano /21.02.2012

FOLKLOR, przedmiot badań —» folklorystyki; termin (ang. folklore) wprowadzony przez W.J. Thomsa (1846), który wyodrębnił tradycyjną kulturę duchową ludu i połączył w jedną dyscyplinę nauk. dotychczasowe badania nad wiedzą ludu, jego sposobem życia, jego zabobonami, wierzeniami, obrzędami, zwyczajami, pieśniami, przysłowiami, sztuką. Równocześnie, wraz z pogłębiającym się rozdziałem folklorystyki i etnografii, precyzowały się i różnicowały definicje f. ze względu na różnice szkół nauk. i odmienne tradycje stosowania terminu.

W 2 poł. XIX w najważniejszą zmianą w ogólnym pojmowaniu f. było przeniesienie akcentu z dociekań nad wiekami dawnymi i historią pierwotną na badania przeżytków f. (w teorii E.B. Tylora „survivał") w postaci, miejscu i funkcji współcześnie dostępnej badaczowi. Dzięki temu badanie f. stało się z czasem jedną z dziedzin badań nad kulturą współcz., jej stratyfikacją, historią, perspektywami rozwojowymi. Przyczyniło się to do unowocześnienia metod, uściślenia wyników, a także do włączenia przedmiotu badań folklorystyki w szeroki kontekst nauk humanist., szczególnie socjologii, psychologii społ., teorii kultury, literatury, sztuki, religii i in. Równocześnie stało się to źródłem silnego zróżnicowania definicji f. Z jednej strony utrzymują się tendencje do traktowania f. jako dziedziny „szerokiej syntezy" kult. (A. Van Gennep Le folklore 1924), z drugiej strony wraz z postępem specjalizacji nauk. uprawomocniły się w praktyce badawczej wąskie, robocze definicje przystosowane do określonego zakresu badań.

Wyrazem tradycyjnego, szerokiego rozumienia f. jest definicja Sh. Bourne (The Handbook of Folklore 1914), systematyzująca kulturę ludów zapóźnionych i warstw zapóźnionych w krajach cywilizowanych w trzy grupy zjawisk: I) wierzenia i działania odnoszące się do: 1) ziemi i nieba, 2) świata roślinnego, 3) świata zwierzęcego, 4) ludzkiej egzystencji, 5) rzeczy wykonywanych przez człowieka, 6) duszy i zaświatów, 7) bytów ponadludzkich, 8) wróżb i przepowiedni, 9) chorób i sztuki uzdrawiania; II) obyczaje: 1) instytucje społ. i polit., 2) obrzędy życia rodzinnego, 3) zajęcia i produkcja, 4) święta i obrzędy doroczne, 5) gry i zabawy; III) twórczość słowna: 1) opowiadania: a) przyjmowane jako rzeczywistość („as true" - tj. mity, legendy, opowieści bohaterskie, sagi), b) służące rozrywce (bajki), 2) pieśni i ballady, 3) przysłowia i porzekadła, 4) wiersze dziecięce itp. (—» folklor dziecięcy).

To określenie f. utrzymujące szeroki zakres obserwacji, choć już wyraźnie wyodrębniające f. literacki, było możliwe do praktycznego stosowania w badaniach ludów zapóźnionych, trudne zaś do stosowania przy badaniu warstw zapóźnionych w krajach cywilizacyjnie rozwiniętych. W nauce, wraz z postępem specjalizacjri dezintegracji, rysuje się wyraźnie dążność do wyodrębniania trzeciej grupy, jako przedmiotu folklorystyki, dla którego-dwie grupy poprzednie, obok in. dziedzin raeczywistości, stanowią tylko odpowiednie układy odniesień badawczych. Nie należy tyięc do f. cała kultura materialna ludu (przedmiot badań etnografii), traktowana jedynie jako najbliższe pogranicze. Dyskusyjnym terenem tego pogranicza jest plastyka i lud. rzemiosło artyst. „świat zjawisk, którego z zakresu f. usunąć w całości niepodobna, a który tworzy typowy pomost między kulturą umysłową a kulturą materialną" (J. Krzyżanowski Słownik folkloru polskiego 1965). W ten sposób badacz pol. rozszerza definicję J. Sokołowa (Russkij folkłor 1941) godząc się na jego zasadnicze rozumienie f. jako ,.literatury ustnej... szerokich mas ludowych" (—» ustna twórczość ludowa).

Rozwój folklorystyki, która otwiera pola badań na nowych terenach, prowadzi do tak dużego zróżnicowania w pojmowaniu przedmiotu badań, że dziś zbudowanie jednej, uniwersalnej definicji f. nie jest możliwe. Udowodnił to F.L. Utley, który dokonał analizy 21 definicji f. sformułowanych przez uczonych amer. i zestawionych w słowniku M. Leach StandardDictiona-ry ofFolklore, Mythology and Legend (1949). Większość badaczy przyjmuje, że przedmiotem folklorystyki są tradycyjne teksty wspólne, przekazywane ustnie wśród ludów prymitywnych i w subkulturach społeczeństw cywilizowanych. Niektórzy jednak nie ograniczają się do badań tekstów językowych, włączając np. do f. także rzemiosło jako przekaz tradycyjnej informacji. Pojęcie wspólnoty przekazu dotyczy dziś jego dziejów, a nie genezy, badania nad teorią genezy uległy wyraźnemu osłabieniu. Nie wszyscy autorzy amer. godzą się na rozumienie f. jako zbioru przeżytków, niektórzy-podobnie jak część badaczy eur., szczególnie radz. - uważa f. w zasadzie za żywą siłę w kulturze współczesnej. Wreszcie coraz szerzej obejmuje folklorystyka badanie subkultur w społeczeństwach cywilizowanych. Badania f. wykroczyły poza środowisko wsi w XIX w. Od tego czasu mówić można o wyraźnym wyodrębnianiu siędwuzakresów: f. wiejskiego i f. miejskiego. Rozwinęły się też badania nad f. różnych środowisk i grup zawodowych (f. górniczy, rybacki, młynarski, flisacki, stróżowski i in.), w całości jednak postęp badań dokonywał się w zakresie wyznaczonym przez pojęcie „lud". W XX w. granica ta bywa przekraczana przez folkorystów, pojęcie „kultura ludowa" wymienia się często na szerszy termin „subkultura", pozwalający wyodrębnić także nielud. tradycje odrębnych, trwałych wzorów kultury utrzymujące się w określonych kręgach czy grupach społ., a odbiegające od ogólnych wzorów cywilizacyjnych społeczeństwa. W ten sposób folklorystyka tradycyjna dała początek badaniom nad ogólną stratyfikacją, nawarstwieniami procesów kult. w różnych krajach i różnych kręgach (np. S. Czarnowski postulował podjęcie prac nad f. szlacheckim, P. Bogatyriew wskazywał odrębność i. środowiska aktorskiego, niektórzy uczeni amer. uważają wytwory kultury masowej za f. epoki industrializacji). Przy takim zróżnicowaniu poglądów jest rzeczą jasną, że nie wszyscy badacze godzą się na kolejny element definicji „przekaz ustny", już bowiem w starym f. miejskim często tekst przekazywany był także przez tani druk ulotny (np. ballada podwórzowa), a w f. wiejskim, odkąd rozwija się powszechna oświata, zaczyna się pisarstwo chłopskie, silnie zakorzenione w tradycji f., a często korzystające z tego samego zasobu języka artyst., co tradycja ustna. Można więc uznać to pisarstwo - respektując kryterium przekazu ustnego - za zjawisko wyrosłe z f., lecz pograniczne, lub nie respektując tego kryterium - za nowy f., twórczość lud. okresu upowszechnienia oświaty, jeśli w treściach i w języku ta nowa twórczość utrzymuje związki z tradycją f. (—»ludowa literatura, 2). F. rozumiany jako kultura duchowa ludu wiąże się organicznie z etnografią jdko nauką o kulturze różnych ludów, jej początkach, zróżnicowaniu, rozwoju i kierunkach przemian. Z drugiej strony f. jako zbiór artyst. wytworów kultury dostępnych badaniu (utworów lud.) podlega naturalnemu podziałowi wg wyspecjalizowanych dyscyplin badawczych (lud. literatura, teatr, muzyka, plastyka). Dzieło przynależne do f. nie może być traktowane wyłącznie jako dokumentacja etnogr., jest bowiem przede wszystkim dziełem artyst., które wymaga specjalistycznej interpretacji, ale nie może być też traktowane wyłącznie jako utwór artyst., ponieważ nie jest dziełem jednostki - jak in. wytwory sztuki wykształconej -lecz określonej zbiorowości, którą zajmuje się etnografia. Udział jednostki w modyfikacji tradycji jest ograniczony. Tę swoistość w zakresie lit. twórczości lud. wyjaśniają Bogatyriew i R. Jakobson (Folklor jako specyficzna forma twórczości 1929, przekł. pol. „Literatura Lud." 1973 nr 3), korzystając z terminologii F. de Saussure'a (parole - indywidualny akt wypowiedzi, langue-całokształt danej mowy): „Dzieło literatury lud. podobnie jak langue jestponadindywidualne i istnieje wyłącznie potencjalnie jako kompleks określonych norm i tendencji, kanwa aktualnej tradycji, którą wykonawcy wypełniają indywidualną twórczością (postępując tak samo, jak postępują twórcy parole w stosunku do langue). Indywidualne innowacje językowe (podobnie innowacje w literaturze lud.) stają się faktami społecznie istotnymi - faktami langue (resp. elementami literatury lud.) - o tyle, o ile odpowiadają wymogom zbiorowości i są zgodne z prawidłowościami ewolucji langue (resp. literatury lud.)". Należy dodać, że ów wyodrębniający L literacki kompleks norm i tendencji, który W. Gu-siew (Estetyka folkloru 1967, wyd. pol. 1974) określa jako „polimorficzny kompleks przejawów sztuki synkretycznej'', objawia się we wszystkich warstwach dzieła lit. i poza dziełem jako system związków, uwarunkowań i funkcji społecznych.

W nauce dzisiejszej rysują się dwie tendencje przy wyznaczeniu zakresu pojęcia f.: do szerokiego lub wąskiego traktowania terminu. Objawia się to w socjologii f. (od wąskich interpretacji: f. wiejski, f. pierwotny - ku szerokiej, jaką otwiera pojęcie f. środowiskowy), w sporze o granice folklorystyki i etnografii, kultury duchowej i kultury materialnej (m. in. spór o przynależność różnych gałęzi tradycyjnego rzemiosła i sztuki użytkowej), wreszcie w rozumieniu ontologii dzieła. W szerokiej definicji W. Gusiewa (wyłączającej z f. rzemiosło artyst.) akcentowany jest „bezpośredni, audiowizualny odbiór w momencie wykonania", w szerszych definicjach włączających do f. także druki lud. ten wyróżnik nie jest konieczny.

F. stanowi wciąż żywe złoża w kulturze współcz. i samoczynnie przystosowuje się do dzisiejszych przemian społecz-no-kulturalnych. Obserwacje procesu przemian świadczą o postępującym zaniku wielu specyficznych tradycji subkultu-rowych na rzecz ogólnych wzorów kultury. Z drugiej strony troska o zachowanie tradycji środowiskowych objawiająca się w nauce, publicystyce, literaturze, polityce kult., programach

1 organizacji ruchu amatorskiego rodzi rozmaite nowe formy adaptacji i rozwijania tych tradycji. Ów programowy ruch na rzecz utrzymania i adaptacji f. określa się terminem „folklo-ryzm".

J. BURSZTA Kultura ludowa - kultura narodowa, W. 1974; CZ-HERNAS Miejsce badań nad f. literackim, „Pam. Lit." 1975 z. 2; R. SULIMA F. i literatura, W, 1976; Teoria kultury. F. a kultura, oprać, i wybór M. Waliński, Kat. 1978; J. JASTRZĘBSKI Wokół kultury i literatury ludowej, W. 1978.

Czesław Hernas

Podobne prace

Do góry