Ocena brak

FOCJUSZ, Photios - POGLĄDY

Autor /Lubosza Dodano /27.09.2012

F. był „twórcą humanizmu bizant." (L.
Benakis); zasługi i wiedzę F. uznawali nawet jego przeciwnicy,
a potomni nadali mu przydomek „Wielki"; przeciwstawiał
się łac. nauce o —> grzechu pierworodnym, jego zaś
antropologia stanowi kontynuację nauki gr. ojców Kościoła;
j a k o „najbardziej znaczący egzegeta Kościoła gr." (H.G.
Beck) posługiwał się filol. wyjaśnieniem Pisma św. (—» egzegeza
biblijna II A 1); w Bibliotheca (inaczej Myriobyblon) zamieścił
i poddał ocenie fragmenty dzieł teologów gr. i in.;
w Amphilochia zebrał odpowiedzi na ponad 300 kwestii
z zakresu teologii, filozofii i filologii (ok. 240 pytań dotyczy
problemów egzeget.); występował przeciw —» paulicjanom
(4 księgi Diéresis); z łac. nauką o pochodzeniu Ducha
Świętego od Ojca i Syna polemizował w Encyklice z 867,
w której piętnował Filioąue jako „bezbożny i bluźnierczy" dodatek, dopatrując się w nim źródła wszelkiego zła (Encyklika
stała się w nast. wiekach źródłem argumentów przeciw
doktrynie Kościoła rzym.);

w liście dogm. skierowanym
883-884 do Walperta, patriarchy Akwilei (PG 102,794-822),
F. podważał argumenty, jakimi posługiwali się teologowie
frankońscy, decydując się 796 na przyjęcie Filioque; argumentom
za Filioque, czerpanym z pism niektórych ojców
łac. (zwł. Augustyna), przeciwstawił doniosłość konsensu
wszystkich ojców wsch. i zach. j a k o reguły wiary (zdaniem
F. pap. Leon I Wielki, przyjmując dekrety — Chalcedońskiego
Soboru uznał implicite, że Duch Święty pochodzi
tylko od Ojca, zaś pap. Leon III przeciwstawił się naruszaniu
czystości formuł dogm. zawartych w gr. tekście —> Nicejsko-
-konstantynopolskiego symbolu wiary). W napisanym przed
śmiercią głównym dziele Logos peri tes tu Hagiu Pneumatos
mystagogias (PG 102,280-391) F. rozwinął teol. podstawy
nauki o pochodzeniu — Ducha Świętego tylko od Ojca,
ponownie podkreślając zgodność swych poglądów ze stanowiskiem
Kościoła rzym. oraz nauczaniem papieży do J a n a VIII
i Hadriana III;

twierdził, że odmienne opinie niektórych
ojców.łac. i teologów nie mogą podważyć nauki Pisma św.
(Ojciec j a k o jedyne źródło boskości) i soborów powsz., tym
bardziej że nie uważali oni tej nauki za dogmat i nie włączali
Filioque do Credo (PG 102,352-353). Dogmat trynitarny
uważał za najbardziej podstawowy, bardziej doniosły niż
zagadnienia liturg. i dyscyplinarne; nie dostrzegał możliwości
współistnienia różnych ujęć tajemnicy —* Trójcy
Świętej.

Tylko częściowo zachowały się jego homilie (fragmenty
w Katenach, Panegyrikon) oraz 280 listów o treści
dogm., jurydycznej, polit, i osobistej; dzieło przeciw ces.
Julianowi oraz heretykowi Leoncjuszowi zaginęło; F. mylnie
przypisywano autorstwo pochodzącego z XII w. traktatu
Pros tus legontas hos he Rhome prótos thrónos (wyd. M.
Gordillo Photius etprimatus romanus, OCP 6(1940) 1-39).

Do Kościoła rzym. odnosił się F. z szacunkiem; dowodzi
tego zwł. jego postawa podczas synodu 879-880; niektóre
twierdzenia o prymacie i prawach Rzymu zostały zachowane
(i podkreślone) w zmodyfikowanej gr. wersji listów J a n a V I I I ,
którego nazywał swoim „bratem i ojcem duchownym,
prawdziwym uczniem Chrystusa", sławiąc jego gorliwość,
szczerość i miłość (Mansi XVII 381). Do jedności ze stolicą
rzym. przywiązywał znaczenie ze względu na jej specjalną
pozycję w całym chrześcijaństwie; nie przeczył, że jest ona
stolicą Piotra Apostoła, którego w homiliach nazywał głową
apostołów, fundamentem Kościoła i pierwszym spośród
uczniów. Przeciwstawiał się tendencji Rzymu do naruszania
zasady synodalności i kolegialności, a p o n a d t o twierdzeniu,
i ż „pierwsza stolica nie może być przez nikogo sądzona".

Po depozycji (869-870) napisał w swej obronie dziełko ( P G
104,1219-1232), w którym na podstawie faktów hist, starał się
wykazać, że Kościół rzym. nie zawsze czynił właściwy użytek
ze swego prymatu w stosunku do in. Kościołów. Synod 867
nie był skierowany przeciw Kościołowi zach. i prymatowi
rzym., lecz przeciw skrajnym poczynaniom misjonarzy frankońskich
w Bułgarii oraz pap. Mikołajowi I, któremu zarzucił
nierespektowanie zwyczajów Kościoła gr. (—> Responso
ad consulta Bulgarorum; PL 119,978-1101). Z drugiej strony
przyznawał papieżowi pierwszeństwo w Kościele, bowiem
w trosce o jedność i pokój pełni on rolę arbitra bądź instancji
apelacyjnej; uważał też, że wszystkie patriarchaty (—> pentarchia)
mają tę samą godność i prawa, chociaż Rzym zajmuje
wśród nich stanowisko „pierwszego wśród równych" i posiada
pewne przywileje o charakterze bardziej charyzmatycznym
niż jurydycznym (przekonanie takie podzielał bizant. episkop
a t ) ; niektórzy historycy kat. zarzucali F . , że kwestia Filioque
była jedynie p r e t e k s t em do przeciwstawiania się Rzymowi.
Prawosławni uważają F. za „ojca i nauczyciela Kościoła"
(S.G. Papadopoulos) oraz „apostoła zjednoczenia" (P.
L'Huillier, A. van Bunnen); synaksariony sławią go jako
„najbardziej natchnionego przywódcę p r a w o s ł . " , „trzykroć błogosławionego rzecznika Boga", napełnionego Duchem
Świętym.

Ukształtowany na Zachodzie w ciągu wieków
pogląd o F. j a k o herezjarsze i sprawcy —» schizmy wschodniej,
godnym pogardy, skorygowali w XX w. badacze kat. (V. Grumel,
E. Amann, Dvornik); F. został zrehabilitowany j a k o
„wielki duchowny, uczony humanista i autentyczny chrześcij
a n i n , choć podlegający słabościom i popełniający błędy,
wystarczająco jednak szlachetny, aby przebaczyć swoim
wrogom i zrobić pierwszy krok ku p o j e d n a n i u " ( D v o r n i k ) .

Wydania dzieł F.: PG 101-104; Photiu patriarchu Konstantinupoleos
- Logoi kai homiliai I-II, Kpol 1900-01; Photiu
homiliai, Thessaloniki 1959; Bibliotheca I-III, P 1959-62 (Biblioteka
I-V, Wwa 1986-); J. Darrouzès, Deux lettres inédites
de Photius aux Arméniens, REB 29(1971) 137-181; D. Stratoudakis-
White, Paramythikai Epistolai of Photios, Patriarch
of Constantinople, Georgia 1972; B. Laourdas, L.G. V/esterink,
Photii Patriarchae Constantinopolitani Epistulae et Amphilochia
I-, L 1983- (o dawniejszych wydaniach pism F. informuje
Beck 522-528).

 

J. Hergenröther, Photius, Patriarch von Konstantinopel. Sein Lehen, seine Schriften und das griechische Schisma [-III, Rb 1867-69; F. Rosiejkin, Pierwoje patriarszestwo patriarcha F.. Siergijew Posad 1915; M. Jugie, Photius et la primauté de saint Pierre et du pape. Bessarione 23(1919) 121-130. 24(1920) 16-76; J. Slipyj. Die Trinitätslehre des byzantinischen Patriarchen Photius. ZKTh 44(1920) 538-562 . 45(1921) 66-95 . 370-404; Jugie I 101-154. 179-263; G. Hofmann. Photius et Ecclesia Romana I-II. R 1932; F. Dvornik, Le second schisme de Photius. Une mystification historique. Byzan 8(1933) 425-474; V. Grumel, Y eut-il un second schisme de Photius?. RSPT 22(1933) 432-457; B. Waczynski, Druga schizma F., Oriens 4(1936) 35-39, 69-73; tenże, F. jako przeciwnik Filioque a papieże, Oriens 6(1938) 46-49; tenże, Tto pierwszej schizmy F.. Oriens 6(1938) 3-8; F. Dvornik, Le patriarche Photius. père du schisme ou apôtre de l'union?. Vint 13(1945) z. 11. 16-28; V. Grumel. Photius et l'addition du Filioque au Symbole du Nicée-Constantinople, REB 5(1947) 218-234; F. Dvornik. The Photian Schism. History and Legend. C 1948, 19702; G. Hofmann, Ivo von Chartres über Photios. OCP 14(1948) 105-137; F. Dvornik, Photius et la réorganisation de l'Académie Patriarcale, ABol 68(1950) 108-125; J. Dujčev, Au lendemain de la conversion du peuple bulgare. L'épître de Photius, MSR 8(1951) 211-226; F. Grivec, De sanctorum Cyrilli et Methodii omicida dubia cum Photio. OCP 17(1951) 192-203; V. Grumel, Mise au point sur le schisme de Photius à la lumière des récentes découvertes. Unitas 5(1952) 124-133; P. Stephanou. Les débuts de la querelle photienne vus de Rome et de Byzance, OCP ¡8(1952) 270-280; F. Dvornik, The Patriarch Photius and lconoclasm, DOP 7(1953) 69-97; B. Laourdas, Ta eis ta .Amphilóchia'' tou Photiou scholia tou kódikos 499 tes Lauras. Hellenikà 12(1953) 252-272; Y. Congar. Neuf cents ans après. Notes sur le .jchisme oriental". Chv 1954; P. L'Huillier. Le saint patriarche Photius et l'unité chrétienne. MEPR 6(1955) 92-110; S. Runciman. The Eastern Schism. A Study of The Papacy and the Eastern Churches during the Xl'1' and XII"' Centuries, Ox 1955 (Schizma wschodnia, Wwa 1963); P. Stephanou. La violation du compromis entre Photius et les Ignatiens, OCP 21(1955) 291-307; J.N. Birdsall. The Text of the Gospels in Photius, JTS 7(1956) 42-55, 190-198; J. Gross. Photios, ein Gegner des Erbsündendogmas. ByZ 52(1959) 304-320; A. Esser. Photios, Patriarch von Konstantinopel. OKS 9( 1960) 26-46; R. Graber, „Längst hätten wir uns bekehren müssen". Die Reden des Photius beim Russenangriff auf Konstantinopel 860. In 1960; A. Diller. Photios Bibliotheca in Byzantine Literature. DOP 16(1962) 387-396; Ostrogorsky 198-211; O. Clement. L'essor du christianisme oriental. P 1964, 5-22; F. Dvornik. Byzance et la primauté romaine, P 1964 (Bizancjum a prymat Rzymu, Wwa 1985); H. Ahrweiler, Sur la carrière de Photius avant son patriarcat. ByZ 58(1965) 348-363; N.V. Sinicyna, Poslanije konstantinopolskogo patriarcha F. kniaziu Michaiła Bolgarskomu w spiskach XVI wieka. Trudv otdiela driewnierusskoj litieraturv 21(1965) 96-125; L. Nemec, Photius - Saint or Schismatic?. JES 3(1966) 277-313; B.N. Tatakis. Photios, ho mégalos anthropistès, w: Kyrillo kai Methodio tomos heortios cpite chiliaste kai hekatoste heteridi. Saloniki 1966. 1 79-111; LG. Alexiou. Ho Megas Photios. At 1968; S. Impellizzeri, L'umanesimo bizantino del IX secolo e la genesi della ..Biblioteca" di F., w; Studi storici Iti onore di G. Pepe, Bari 1969, 1-56; B. Schultze. Byzantinisch-patristische ostchristliche Anthropologie (Photius unti Johannes von Damaskus). OCP 38(1972) 172-194; tenże. Der Marienkult des Patriarchen Photios, w: De cultu mariano saeculi VI-XI. Acta Congressus Mariologici-Mariani anno 1971 celebrati. R 1972, III 461-478; F. Dvornik. Photius Career in Teaching and Diplomacy. BySl 34(1973) 211-218; S.G. Papadopoulos. Ho Megas Photios, pater kai didaskatos tes Ekklesias. At 1973; B. Schultze. Das Wellbild des Patriarchen Photios nach seinen Homilien. Kairos 15(1973) 101-115; D. Stratoudakis-White. Photios' Letter to His Brother Tarasios on the Death of His Daughter. GOTR 18(1973) 47-58; F. Dvornik. Photian and Byzantine Ecclesiastical Studies. Lo 1974; D. Stratoudakis-White, Patriarch Photios' Letter to the Bishops in Exile. GOTR 19(1974) 113-129; T. Hägg, Photios als Vermittler antiker Literatur. Up 1975; R. Haugh. Photius and the Carolingians. The Trinitarian Controversy. Belmont 1975; A. Nogara, Note sulla composizione e la struttura della ..Biblioteca" di F.. patriarca di Constantinopoli. Aev 49(1975) 213-242; V. Peri. / laici nei synodi della crisi foziana. AHC 10(1978) 270-278; M.A. Orphanos, He ekpóreusis tou Hagíou Pneúmatos kata ton fueron Phátion. ThAt 50(1979) 47-70; B.S. Angielow, Poslanije patriarcha F. botgarskomu kniaziu Borisů, w: Byzantiuo-buìgarica. Sofia 1980, VI 45-50; A. Gerostergios, Saint Photius the Great. Belmont 1980; D. Stratoudakis-White, Patriarch Photios. A Christian Humanist. GOTR 25(1980) 195-205; W.T. Treadgold. The Nature of the „Bibliotheca" of Photius. Wa 1980; D. Stratoudakis-White. Patriarch Photios of Constantinople. His Life, Scholarly Contributions, and Correspondence together with a Translation of Fifty-Two of His Letters, Brookline 1981; D. Stratoudakis-White, J.R. Berrigan, The Patriarch and the Prince. The Letter of Patriarch Photios of Constantinople to Khan Boris of Bulgaria, Brookline 1982; W. Hryniewicz, Wschód i Zachód chrześcijański. Od schizmy do dialogu. w: Jan Pawel II w dialogu miłości z Kościołem wschodnim. Wwa 1984. 11-50.

Podobne prace

Do góry