Ocena brak

FLORIAN Św.

Autor /Lubosza Dodano /27.09.2012

Męczennik, zm. prawdopodobnie 4 V
304 w Lauriacum (dziś Lorch w pn. Austrii) w czasie prześladowania
chrześcijan za ces. Dioklecjana (300-305), patron
strażaków i hutników, Krakowa i wielu in. miast; święto 4 V.

1. Ż y c i e i k u l t - Wg MartHieron (wersja z V w.)
F. był dowódcą armii ces. w naddunajskiej prowincji rzym. Norikum; Passio z VIII w. ( B H L 3054) i średniow. martyrologia
(MartHieron wersja z VIII w. oraz Florusa z Lyonu,
Rabana Maura, Usuarda) podają szczegóły zaczerpnięte
z in. legend hagiograficznych (-> czterej święci ukoronowani,
bp —» Ireneusz z Sirmium);

F. był jakoby dowódcą rzym.
armii stacjonującej w M a n t em k. Krems i na wieść o aresztowaniu
40 chrześcijan w Lorch, chcąc podzielić ich los,
wyznał przed namiestnikiem ces. wiarę w Chrystusa; uwięziony
i torturowany za odmowę złożenia ofiary pogańskiej,
został nast. utopiony w rzece Enns. Kościół i opactwo w
Lorch, zbudowane nad grobem F., przejęte po benedyktynach
przez kanoników regularnych later., stanowią niem.
c e n t r um kultu F.

2. W P o l s c e - pap. Lucjusz III (1181-85) przebywający
na wygnaniu w pn. Italii (wspierany finansowo przez księcia
Kazimierza II Sprawiedliwego) przekazał dla Krakowa, za
pośrednictwem Idziego z Modeny, relikwie F. (w rzeczywistości
były to relikwie męczennika wl. o tym samym imieniu,
czczonego szczególnie w Rawennie, Akwilei, Bolonii i Modenie;
święto 16 XII); bp krak. Gedko dokonał uroczystego
przyjęcia relikwii na Kleparzu pod Krakowem, skąd przeniesiono
je do katedry na Wawelu i umieszczono w ołtarzu
głównym, który stał się grobem męczennika, pierwszego
p a t r o n a w Krakowie, i najstarszym miejscem pątniczym diec.
krakowskiej; część relikwii pozostawiono dla wzniesionego
1185 na Kleparzu kościoła pod wezw. F . ; kolejnym ośrodkiem
czci F. było ufundowane w tymże roku cysterskie opactwo
NMP i F. w Koprzywnicy, skąd przejęły kult in. kościoły
cystersów (Sulejów, Wąchock, Byszewo); pod koniec XII
i w XIII w. kult F. rozszerzył się w diec. krakowskiej, a w 2.
poł. XIII w. w in. diecezjach (np. w diec. poznańskiej do
najstarszych świątyń pod wezw. F. należy kościół par. w
Opatowie, Chodzieży, Wirach, Worowie i XIV-wieczna
altaria w katedrze pozn.); w XIII w. w diec. krakowskiej
obchodzono święto 4 V jako obowiązujące (festum fori)
w rycie duplex z oktawą, 1320 zredukowano je do stopnia
semiduplex i od 1396 obowiązywało tylko w Krakowie.

Na
osłabienie czci F. wpłynęły konkurencyjne kulty świętych
p o l . , a zwł. Stanisława Bpa, Jacka Odrowąża, Salomei
i Bronisławy; kult F. wznowił (wraz z reformą kalendarza
diec. krakowskiej) kard. Z. Oleśnicki; statutami 1436 ogłosił
on F. współpatronem Królestwa Pol. (obok Wojciecha,
Stanisława i Wacława) oraz p a t r o n em katedry i diec. krakowskiej
(wraz ze św. Stanisławem), przywracając świętu
4 V rangę święta obowiązującego.

W oparciu o Passio F.
z Lorch (z pol. dodatkiem na temat sprowadzenia relikwii
do Krakowa) S. Sokołowski z polecenia synodu piotrkowskiego
zredagował oficjum o F. (Officia propria Patronorum
Provinciae Poloniae, Kr 1596); większość rymowanych
tekstów brewiarzowych zapożyczono z opactwa Sankt F. w
Lorch (hymny —> Gratuletur Ecclesia, —» Laeta eolant Christiani,
—» Saepe Martyr verheratus oraz sekwencja Salve
Martyr gloriose, do której dodano zwrotkę Cracovia gaude
vere o sprowadzeniu relikwii); w XVI w. zaprowadzono
w Krakowie 4 V doroczną procesję z kolegiaty na Kleparzu
do katedry wawelskiej, a w poniedziałki każdego tygodnia
wystawienie relikwii F. w kolegiacie; od 2. poł. XV i w
XVI w. wzrosła liczba kościołów pod wezw. F.; kult rozpowszechniały
drukowane od XVI w. kazania i żywoty F.
(Estr XV 72, XVI 241, XXI 144).

W 1736 bp J. Lipski odstąpił
część krak. relikwii opactwu w Lorch, co wpłynęło na
ożywienie kultu F. na terenach niem. i czes.; z Polski kult
F. przenikną! również na Węgry. Nasilenie się kultu F.
nastąpiło na przełomie X I X i XX w. w dobie społ. oczekiwań
na p a t r o n a w niebezpieczeństwie epidemii, pożarów i in. klęsk
żywiołowych; 1898 abp F. Stablewski zatożyt w Poznaniu
ubezpieczeniowe Stowarzyszenie św. Floriana dla kapłanów,
kierowane przez ks. P. Wawrzyniaka.

 

ASanc Mah I 466-472; La Passion de saint F.. ABol 23(1904) 292-307; K. Dobrowolski, Dzieje kultu świętego F. w Polsce do polowy XVI wieku. Wwa 1923; tenże, Kult św. Stanisława w Sankt F. w średnich wiekach, RKr 19(1923) 116-133; A. Roitinger, Die Verehrung des heiligen F. im heutigen Österreich während des Mittelalters. W 1950; Nowacki DAP I 95, 220, 270. II 743; G.D. Gordini. BS V 934-937: W. Schenk. Kult świętych w Polsce. RTK 13(1966) ż. 4. 77-88; W. Neumüller. Sie gaben Zeugnis. Lorch, Stätte des helligen F. und seiner Gefährten, W 1968; W. Schenk. Z dziejów liturgii w Polsce - kulty świętych. Tysiąclecie I 184-185; J. Wodka. Der heilige F.. w: Bavaria sancta. Rb 1970, I 38-50; E. Sauser. DHGE XVII 622-626; POH 231-233; W. Stammler, Der heilige F. als Rebellenführer. Eine unheilige Legende. Wü 1977; F. Trenner, Saint F. - Geschichte und Verehrung. Mn 1979; K. Rehbcrger, Der heilige F. - Eine Literaturbericht, w; Lorch in der Geschichte, Linz 1981, 98-116; Jan Pawel II, Na 800-lccie parafii świętego F. w Krakowie, L'Osservatore Romano 5(1984) z. 4, 32; Męczeństwo świętego F., Vox Patrum 6-7(1984) 411-429; A. Witkowska, Kulty pątnicze piętnastowiecznego Krakowa. Lb 1984, 76-78, 87-88.

 

3. W  i k o n o g r a f i i - przedstawiany jest jako rycerz
Chrystusowy i patron walki z pożarem. Wygląd, strój i atrybuty
F. ulegały w ciągu wieków zmianom; jako starca w
rzym. tunice ukazuje go popiersie freskowe z poł. XII w.
(kościół klasztorny w Nonnbergu k. Salzburga); od XIII w.
jest już przedstawiany jako młody rycerz z purpurowym
płaszczem narzuconym na ramiona (miniatury rękopisów
liturg. z XIII w. w opactwie kanoników regularnych św.
Augustyna w Sankt F. koto Linzu; rzeźba z ok. 1300 w
muzeum tegoż opactwa); jego rycerska zbroja podlegała
dalszym przeobrażeniom; w XIII w. - kolczuga, w XIV-XVI
karacena, czyli zbroja łuskowa (Adam z Lublina, F. w karacenie,
z książęcą mitrą na głowie, awers skrzydła tryptyku
z ok. 1470 w kościele par. w Więclawicach Dworskich k.
Miechowa; skrzydło ołtarzowe z 1497 z kościoła Bożego
Ciała we Wrocławiu, MNWwa), w XVII i XVIII w. - pancerz
płytowy i hełm z pióropuszem (J. Auer, rzeźba barokowa
na portalu kościoła opackiego w Sankt F.), w sztuce pol.
zaś - zbroja husarska (polichromia z 1667 w prezbiterium
drewnianego kościoła św. Mikołaja w Witanowicach k. Wadowic).

Od XII w. towarzyszy mu stale rozwinięty sztandar;
na pocz. XV w. wyposażono go w tarczę i miecz ozdobione
malowanym krzyżem, na znak że jest żołnierzem Chrystusowym
(centr, partia tryptyku z ok. 1500 w kościele św. Leonarda,
Lipnica Murowana kv Bochni; mlp. obraz ołtarzowy
z 1500 w kaplicy Trójcy Świętej, katedra na Wawelu), a
pod koniec XV w., pod wpływem szerzącego się kultu F. j a k o
p a t r o n a walki z ogniem, jego dodatkowym atrybutem indywidualnym
stato się naczynie z wodą i dom w płomieniach
(M. Pacher, rzeźba głównego ołtarza z 1481 w Sankt Wolfgang;
malarz m l p . , skrzydło tryptyku z ok. 1520, MNWwa;
A. Cebej, obraz z poł. XVIII w., Narodni Muzej w Lublanie).

Wg XV-wiecznego schematu F. jest przedstawiany także
w sztuce lud., zwł. w malowidłach na zewn. ścianach wiejskich
domów mieszkalnych i domów straży pożarnej, oraz
w drzeworytach i malowidłach na szkle (np. podhalański
obraz na szkle z poł. X I X w. w Państw. Muzeum Etnograficznym
w Warszawie).

Temat męczeństwa F. należy integralnie do cykli scenicznych
ilustrujących wydarzenia z jego życia i legendy; najwybitniejszy
z nich, z 1520-25, pędzla A. Altdorfera, składał
się z 6 scen (poszczególne płótna w eur. muzeach - flor.
Uffizi, praskiej Národni Galerie, monachijskich Staatsgemäldesammlungen
i u prywatnych kolekcjonerów). Przedstawienia
indywidualne F. jako męczennika występują dopiero
od XVIII w. i ukazują go z palmą w dłoni (rzeźba z ok.
1700 w Neukirch k. Lambachu) lub z kamieniem młyńskim
u szyi w aluzji do zatopienia go w rzece Enns k. Linzu
(obraz z 1700 w Seiferiesworth).

W przedstawieniach grupowych
F. występuje m.in. ze św. Jerzym (awers kwatery
tryptyku w Więclawicach Dworskich), Wacławem
(skrzydło tryptyku z ok. 1520 (MNWwa), Agatą jako
orędowniczką w niebezpieczeństwie pożaru (skrzydło
ołtarzowe z ok. 1470 w kościele St. Georg w Dinkelsbühl),
a w witanowickiej polichromii - z patronami
Polski i Krakowa; niekiedy bywa włączany do grupy —»
czternastu wspomożycieli (np. L. Cranach St., predella
ołtarza z 1506-07, kościół NMP w T o r g a u ) .

 

Künstle II 232-236: KZSP I z. 14, 53; Réau III 1. 507-509: M. Walicki,
Malarstwo polskie I. Gotyk, renesans, wczesny manleryzm, Wwa 1961, 316, 320; C. Calafranceschi. BS V 939-940; O. Wützel. Chorherrnstift Saint F., Linz 1971; KatMNW I 56-57, 248-249; F. Werner. LCIk VI 250-254.

Podobne prace

Do góry