Ocena brak

FLORENCJA, Firenze

Autor /Lubosza Dodano /27.09.2012

Miasto w Toskanii (środk.
Wiochy), ośrodek sztuki e u r . , stolica archidiecezji.

1. D z i e j e - F. powstała j a k o nadrzeczna osada usytuowanego
na wzgórzu etruskiego miasta Faesulae (—» Fiesole);
w III w. prz.Chr. została podbita przez Rzymian; Cezar
założył w F. 79 prz.Chr. kolonię wojskową (castrum); przy
podziale cesarstwa rzym. w końcu III w. w F. zamieszkał
corrector Italiae - gubernator rejonu obejmującego Toskanię,
Umbrie i część pn. Lacjum; 541 miasto zniszczyli Longobardowie;
1115 F. stała się republiką; w F. toczyły się walki między
—> gibelinami i gwelfami; od końca XIII w. miastem
rządziła signoria, złożona z kilkunastu przedstawicieli cechów
i mająca także władzę nad okolicznymi miastami; rządy
Medyceuszów rozpoczęły się w F. od 1434, gdy Cosimo Medici
został wybrany gonfaloniere della giustizia (chorążym
sprawiedliwości); jego wnuk Lorenzo Medici (1449-92)
uczynił z F. największy w E u r o p i e ośrodek kultury i sztuki;
podczas powstania lud., któremu przewodził G. Savonarola,
1494 wypędzono z F. Medyceuszów; wrócili tu 1527 dzięki
pomocy Hiszpanii; 1737 wygasła męska linia Medyceuszów
(ostatnia z rodu Anna Maria Luiza, elektorowa Palatynatu,
przekazała miastu wszystkie zbiory Medyceuszów); po pokoju
w Lunéville 1801 włączono F. do nowo utworzonego królestwa
Etrurii, a 1808 do Francji; 1859 przyłączono ją do
jednoczących się Włoch, których 1864-71 była stolicą; 1966
klęska powodzi wyrządziła wielkie szkody w zabytkach
sztuki i bibliotekach F.

2. Z a b y t k a m i sztuki sakr. w F. są: rom. baptysterium
S. G i o v a n n i , konsekrowane 1059, z arcydziełami rzeźby
na drzwiach z brązu złoconego, wykonanymi przez A. Pisana
i L . Ghibertiego; kościoły - S . M i n i a t o al M o n t e
z XI-XIII w. z dziełami B. Michelozza (Cappella del Crocifisso
z 1448), L. della Robbia, A. del Pollaiola, A. Baldovinettiego
i A. Rossellina; S a n t i A p o s t o l i , bazylikowy,
odnowiony w XI w., z dziełami G. della Robbia,
oraz S. I a c o p o s o p r ' A r n o z XII w.; dominikanów S .
M a r i a N o v e l l a , got., z 1278-1360, zbudowany na
miejscu o r a t o r i um z X w., z renesansową fasadą L.B. Albertiego
z 1470, z dziełami Giotta di Bondone, Spinella
A r e t i n a , A. Orcagny, Masaccia, D. Ghirlandaia (cykl fresków
na chórze), Ghibertiego, F. Brunelleschiego, B. Rossellina;
franciszkanów S a n t a C r o c e , got., z freskami
Giotta z 1317, T. i A. Gaddich, licznymi rzeźbami renesansowymi
Donatella (Zwiastowanie), Rossellina, Desideria da
Settignano i renesansową kaplicą Pazzich Brunelleschiego
(1430-46); znajdują się w nim grobowce, m.in. Michała
Anioła, Galileusza, N. Machiavellego, G. Rossiniego i V.
Alfieriego; katedra S . M a r i a d e l F i o r e (do 1412 pod
wezw. św. Reparáty), wzniesiona przez F. Talentiego 1296
w stylu gotyku toskańskiego wg projektu A. di Cambio,
ukończona 1461 po zwieńczeniu jej 1436 kopulą Brunelleschiego,
z wolno stojącą dzwonnicą z 1334-59 wg projektu
G i o t t a , z witrażami wg p r o j e k t ów P. Uccella i A. Castagny,
z relikwiarzem skrzyniowym św. Zenobiusza Ghibertiego,
z trybuną śpiewaczą Donatella oraz z dziełami B. Daddiego,
Tina da Camaino, Uccella, Castagny, Ghibertiego i Michała
Anioła; kościół S a n t a T r i n i t à , zaczęty 1258 przez
N. Pisana, ukończony w XIV w., z fasadą barokową B.
Buontalentiego z 1593-94 i freskami z 1485 Ghirlandaia
i jego uczniów oraz dziełami Desideria, P. i N. Lambertich,
G. da Sangalla i della Robbia; C h i e s a di B a d i a z
XIII w. z dziełami Mina da Fiesole i freskami Bronzina;
kościół O g n i s s a n t i z XIII w. z barokową fasadą z 1637 i freskami S. Botticellego i Ghirlandaia, w przedsionku zakrystii
znajduje się krucyfiks ze szkoły W. Stwosza; hala
Or San M i c h e l e z 1337-1404, zamieniona 1380 na
kościół - dzieło Talentiego z marmurowym rzeźbionym
t a b e r n a k u l um Orcagny i rzeźbami w 11 niszach: N. Pisana,
Nanni di Banca, Ghibertiego, Donatella i A. Verrocchia.

Z XV-wiecznych kościołów należy wymienić - S. L o r e n z o
z 1422-46, zbudowany na miejscu wczesnochrześc. bazyliki,
konsekrowanej 393 przez św. Ambrożego, bazylikowy,
3-nawowy z dziełami Filippa Lippi, Desideria, Donatella
i jego uczniów, ze starą zakrystią Brunelleschiego i nową
z 1520-33 Michala Anioła oraz jego freskami, odkrytymi
1976; S a n t o S p i r i t o , bazylikowy, 3-nawowy, wzniesiony
w stylu wczesnorenesansowym, zaczęty 1444 przez
Brunelleschiego, ukończony przez A. Manettiego, z dziełami
B. Rossellina, A. Sansovina, Filippina Lippi, C. Rossellego;
C h i e s a d e l l ' A n n u n z i a t a z 1470-77 L.B.
Albertiego, z freskami A. Baldovinettiego, Rossellego,
Andrea del Sarto, J. Pontorma i dziełami B. Michelozza,
Castagny, B. Rossellina, W. Stwosza, B. Bandinellego,
L. Bartoliniego, M. Rossellego, D. Passignana - w przylegającym
krużganku znajduje się obraz Madonna del Sacco
del Sarta z 1525 ;

konwent i klasztor dominikanów S. M a r c o ,
rekonstruowany i wykończony przez Michelozza 1437-52,
z dziełami Santi di Tita, Fra Bartolomea, M. Rossellego,
Giovanni da Bologna, z freskami Fra Angelica (przebywał
w nim 1435-45), z Ostatnią Wieczerzą Ghirlandaia w małym
refektarzu; S. M a r i a d e l C a r m i n e z 1424-27, z kaplicą
Brancaccich z freskami Masolina, Masaccia i Filippina
Lippi; klasztor S. Apolonia z freskami Castagny w refektarzu;
z barokowych kościołów wyróżnia się S. Francesco dei
Vanchetoni z 1603, Santi Filippo e Giacomo oraz S. G a e t a n o
z 1604-18.

Spośród licznych szkół malarskich we Włoszech wyróżniała
się szkoła f l o r . , istniejąca od końca XIII do XVI w.; początek
dali jej Cimabue i Giotto; największą rolę odegrała
we wczesnym renesansie (quattrocento), reprezentując nurt
analityczno-konstruktorski; do najwybitniejszych jej przedstawicieli
w XV w. należeli Masaccio, Fra Angelico, Uccello,
Filippo Lippi, Castagno, P. della Francesca i Ghirlandaio,
a w XVI w. L e o n a r d o da Vinci, L. di Credi i Bronzino; specyficzny
charakter szkoły fior, przejawiał się odejściem od
schematów bizant., odtwarzaniem pełnopłastycznych postaci
w trójwymiarowej przestrzeni dzięki wprowadzeniu perspektywy
linearnej oraz monumentalnym realizmem, ekspresją
form i niezwykłą wrażliwością na kolor i światło.

W F. znajdują się muzea: Galleria degli Uffizi (m.in.
Madonna tronująca wśród aniołów Cimabue, Madonna
tronująca wśród aniołów i świętych Giotta, Madonna z Dzieciątkiem
i św. Anną Masaccia i Masolina, Madonna del
Magnificat Botticellego, Pokłon Trzech Króli oraz Zwiastowanie
Leonarda da Vinci, Madonna z Dzieciątkiem i aniołami
Filippa Lippi, Święta Rodzina Michała Anioła), Galleria
dell'Accademia (m.in. Dawid oraz Pietà di Palestrina
Michała Anioła), Galleria Palatina Pitti (m.in. Madonna
z Dzieciątkiem Murilla, Madonna z Dzieciątkiem Filippa
Lippi, Madonna del Granduca Rafaela), Museo Nazionale
del Bargello, Museo d e l l ' O p e r a del Duomo i Museo di San
Marco (aziela F r a Angelica).

F. ma stare tradycje szkolnictwa; 825 król Lotar I założył
tu j e d n ą z 8 szkół we Włoszech; jej kontynuacją było erygowanie
bullą pap. Klemensa VI In suprema dignitatis (wyd.
w Awinionie 1348) studium gen., którego ważną częścią stał
się L'Università dei Teologi; przywileje pap. studium potwierdził
ces. Karol IV, mianując bpa F. jego kanclerzem;
obecnie studium ma 8 katedr: związane jest z nim semin
a r i um duch., zał. 1712 przez abpa T.B. de Gherardesca;
wyróżniały się też domin, studia generalne, zał. po 1231
przy kościele S. Maria Novella, i franciszkańskie, zał. przed
1277 przy kościele Santa Croce (istniały do XVIII w . ) .

F. ma liczne p o l o n i k a ; w Galleria degli Uffizi znajdują
się portrety królów pol. i członków rodzin k r ó l . ; biblioteki
Nazionale, Marceliana, Medicea Laurenziana i Ginori
mają zbiory źródeł rękopiśmiennych (dokumenty, korespondencja)
dotyczących historii Polski i kontaktów pol.-wł.;
F. odwiedził m.in. A. Mickiewicz, J . Słowacki, C K . Norwid
i Z. Krasiński; mieszkali tu T. Lenartowicz oraz S. Brzozowski;
F. znalazła duży oddźwięk w twórczości M. Konopnickiej,
S. Żeromskiego i J. Iwaszkiewicza; pracownie malarskie
w F. mieli K . E . Boratyński oraz T. Rygier; w kościele
S. Lorenzo znajdują się relikwie św. Kazimierza; 1928-54
działała w F. polska oficyna wydawnicza S. Tyszkiewicza
(1889-1954).

3. A r c y b i s k u p s t w o - Chrześcijaństwo pojawiło się w
F. prawdopodobnie już w I w.; poświadczone jest męczeństwo
św. Miniasa podczas prześladowania za ces. Decjusza
(250); bpstwo w F. istniało od pocz. IV w.; 313 na synodzie
rzym. przeciw donatystom wystąpił bp Feliks; 393 Ambroży
konsekrował bazylikę S. Lorenzo; wtedy też zapewne b p e m
F. wybrany został Zenobiusz (394-430), który rozpoczął budowę
katedry pod wezw. św. Reparáty.

Na rel. życie F.
wywierały wpływ ośrodki zak. z Vallpmbrosy (św. J a n Gwalb
e r t ) i z opactwa benedyktyńskiego La Badia di Santa Maria;
bp Gerard (1046-59; późniejszy p a p . Mikołaj II) należał do
zwolenników reform w Kościele; p a p . Wiktor II zwołał w F.
1055 synod przeciwko symonii i sprzedaży dóbr k o ś c ; w
czasie sporów o —» inwestyturę F. stanęła po stronie papiestwa;
znaczącym ośrodkiem życia zak. stała się F. w XIII w.;
franciszkanie założyli tu 1217 klasztor przy kościele Santa
Croce, a dominikanie z klasztoru (od 1219) przy kościele
S. Maria Novella wydali walkę p a t a r e n om (—> p a t a r i a ) ;
w poł. XIII w. na miejscu dzisiejszej SS. Annunziata ( p o t em
na Monte Senario) —> serwici założyli osadę i dążyli do
zgody między stronnictwami polit, w mieście; 10 V 1419 pap.
Marcin V podniósł F. do godności abpstwa; 1439-43 odbył
się tu Sobór —> Florencki, na k t ó r ym ogłoszono unijną bullę
Laetentur caeli (—» florencka unia);

oprócz św. Zenobiusza i
G e r a r d a wybitnymi bpami F. byli m.in. św. A n t o n i n Pierozzi,
Giulio de' Medici (1513-23, późniejszy pap. Klemens V I I ) ,
Alessandro d e ' Medici (1574-1605, późniejszy p a p . Leon X I ) ;
18-19 X 1986 podczas wizyty duszpast. we F. pap. Jan Paweł
II ogłosił Teresę Manetti błogosławioną; metropolii F.
podlegają d i e c : Colle di Val d'Elsa, Fiesole, Pistoia, P r a t o ,
San Miniato i Sansepolcro; archidiecezja zajmuje 2205 km
i liczy 913 000 mieszk., w tym 883 000 katolików, 499 parafii,
444 księży diec. i 356 zak., 432 zakonników i 2410 sióstr.

 

R. Caggese, F. dalla decadenza di Roma al Risorgimento di Italia I-III, Fi 1912-21; R. Offner, A Critical and Historical Corpus of Florentine Painting I-VII, NY 1930-57; F. Schevill, History of F., from the Founding of the City through the Renaissance, NY 1936; V. Crispolti, Santa Maria del Fiore alla luce del documenti, Fi 1937; E. Sanesi, L'Università dei Teologi dello Studio Generale di F., ASI 95(1937) z. 4, 199-204; W. Braunfels, Santa Maria Novella, Fi 1938; A. Bailly, La F. des Médicis, P 1942; A. Fortuna, La basilica di San Lorenzo e le Cappelle Medicee, Fi 1949; A. Panella, Storia di F., Fi 1949; F., fiore del mondo, Fi 1950; E. Sanesi, V. Golzio, T. Leccisotti, ECat V 1400-1417; R. Sciamannini, La basilica di Santa Croce, Fi 1951, 19552 ; W. i E. Paatz, Die Kirchen von F. I-VI, F 1952-55; E. Pucci, Tutta F. Nella storia, nella pittura, nella scultura, nelT architettura, nella cultura, nella scienza, Fi 1955; B. Righini, / periodici Fiorentini (1597-1950). Catalogo ragionato I-II, Fi 1955; H. Siebenhüne, Florenz, Bo 1955; R. Davidsohn, Storia di F. I-V, Fi 1956-1962; M. Ferrara, Bibliografia savonaroliana, Fi 1958; G. Vigni, EUA VIII 140-150; E. Micheletti, Chiese di F., Novara 1959; G. Alberigo, A. Lipinsky, LThK IV 172-174; W. Zahorski, Polak we Włoszech, R 1960, 19835, 266-280; M. Lopes Pegna, F. dalle origini al medioevo, Fi 1962; E. Barrocci, Lorenzo de' Medici e la società artistica del suo tempo, Fi 1964; S. Canterani, Bibliografia medicea, Fi 1964; F. Nencini, F. I giorni del diluvio, Fi 1966; E. Scozzafava, I. Galantic, NCE V 964-971; EWK 2391-2392; R. Vettori, Lineamenti di storia religiosa fiorentina. Fi 1972; T. Morembert, A. Dimier, A.M. Sochay, DHGE XVII 533-561; W. Motz, SPKP 920-921; G. Morozzi, F. Toker, J. Herrmann, Santa Reparata, l'antica cattedrale fiorentina. Fi 1974; W. Rolbiecki, Akademie włoskie w latach 1454-1667. Początek towarzystw naukowych jako typu instytucji, Wr 1977; G Spadolini, F. mille anni. Fi 1977; AnPont 1986.

Podobne prace

Do góry