Ocena brak

Flora i fauna terenów wilgotnych

Autor /Bazylii Dodano /28.02.2012

 

Na lądzie takie ściany komórkowe byłyby za ciężkie, w każdym razie dla mniejszych roślin, a także za mało elastyczne. Tam krzemionka może zostać wbudowana w ścianę komórki tylko jako dodatkowa podpora, jak to się dzieje na przykład u traw. Woda natomiast lepiej znosi ich ciężar. Okrzemki o najrozmaitszych kształtach występują w wodach słodkich.

Również one masowym rozmnażaniem mogą wywoływać zakwity. Istnieją jeszcze inne grupy glonów wykazujące rozmaite przystosowania. Szczególnie interesujące są eugleny (Eu-glenophyceae), stanowiące niejako przejście do świata zwierzęcego. Jako wiciowce mogą prowadzić życie zwierząt jednokomórkowych, ale dzięki chloroplastom (nośnikom barwnika) są roślinami. Aktywne pływanie umożliwia im wić.

Euglena zielona (klejnotka), (Euglena viridis) często powoduje zakwity wody w gliniankach i innych małych zbiornikach wodnych. W tych jednokomórkowych organizmach zaczyna się granica pomiędzy fauną a florą.  

Grzyby (Mycophyła)

Grzyby mają wydatny udział w tworzeniu próchnicy. Natomiast w zbiornikach wodnych pojawiają się rzadko. Tak ważne grupy grzybów jak workowce (Ascomycetes), do których należą drożdże i pleśnie, oraz podstawczaki (Basidiomycetes) wcale nie występują w wodach słodkich. Inne grupy grzybów są w wodach obecne i przyczyniają się do rozkładu substancji organicznych. Nie mają jednak takiego znaczenia, jak bakterie.

Wyższe rośliny wodne

Wśród roślin znajdują się gatunki czy wyższe grupy systematyczne przystosowane do życia nad wodami słodkimi i w takich wodach.

Tutaj wymienimy gatunki, które prowadzą szczególny tryb życia. Jest rzeczą znamienną, że na terenach podmokłych występują wszyscy środkowoeuropejscy przedstawiciele roślin „mięsożernych": trzy gatunki rosiczki - okrągłolistna, pośrednia i długolislna (Drosera rotundifolia, D. intermedia, D. anglica), obydwa gatunki tłustoszy (Pinguicuia vulgaris, P. alpina), gatunki plywaczy (Utricularia sp.), oraz aldrowanda pęcherzykowata (Aldrovanda vesiculosa).

Rosiczki i tlustosze chwytają owady lepkimi liśćmi pokrytymi włoskami gruczołowymi. Do lepkiej wydzieliny tych gruczołów przyklejają się owady. Wówczas liście zwijają się, a roślina zaczyna wydzielać substancje trawiące zdobycz.

Z powstałej papki czerpie substancje, którymi uzupełnia swój pokarm. Po owadach pozostają prawie puste chitynowe pancerze. Gdy proces trawienia dobiegnie końca, liście pułapkowe ponownie się rozwijają. Ich jakby zroszona, wilgotna powierzchnia znów kusi owady.

Zupełnie inaczej funkcjonują pęcherzyki pułapkowe pływaczy. Są to przekształcone liście, które wytwarzają tak silne podciśnienie, że zdobycz, najczęściej rozwielitka lub oczlik, zostaje po prostu „połknięta", jeśli wprawi w ruch mechanizm chwytający.

Przed wejściem do pęcherzyka pułapkowego o zmiennym ciśnieniu wewnętrznym znajdują się wrażliwe na dotyk włoski czuciowe. Gdy rozwielitka dotknie włosków, obie ścianki boczne pęcherzyka pułapkowego błyskawicznie się rozciągają i wytwarzają podciśnienie, które wsysa zdobycz do pęcherzyka. Włoski znajdujące się przed ujściem nie pozwalają jej się wydostać. Teraz roślina zaczyna wydzielać substancje trawiące i rozkłada ofiarę. Po zakończonym procesie trawienia pęcherzyk pułapkowy powoli powraca do pozycji chwytnej.

Aldrowanda pęcherzykowata działa na zasadzie pułapki zapadkowej. Gdy oczlik lub rozwielitka dotknie jednego z włosków czuciowych, obie części liścia składają się i więżą zdobycz, która następnie zostaje strawiona.

Głównym celem tego „mięsożernego" zachowania roślin jest pozyskanie ze zwierzęcej zdobyczy związków azotowych, niezbędnych do wzrostu i rozwoju. Azot jest potrzebny roślinom do produkcji białka. W siedliskach tych roślin związków azotu jest często bardzo mało, ponieważ łatwo rozpuszczają się w wodzie, są wypłukiwane albo za mocno rozcieńczone.

Pływacze i androwandy żyją w wodach ubogich w azot, natomiast rosiczki i tlustosze - na torfowiskach wysokich i w wilgotnych miejscach w wysokich górach (tłustosz alpejski). Inne gatunki, na przykład olchy na łęgach, zdobywają niezbędny do życia azot dzięki symbiozie z bakteriami, które potrafią wiązać go z powietrza.

Trawy i turzyce

Trawy i turzyce dominują w strefie przybrzeżnej wielu wód śródlądowych i torfowisk. Szczególnie przebojowy gatunek traw - kosmopolityczna trzcina pospolita (Phragmites australis) - tworzy w wielu jeziorach pas oczeretów. Zawartość krzemionki nadaje wprost fenomenalną trwałość jej źdźbłom, osiągającym ponad 4 m wysokości, a grubym ledwie na centymetr.

Również turzyce dodatkowo usztywniają tą substancją swoje długie, wąskie liście. Chroni je ona ponadto przed nadmiernym spasaniem, ponieważ „zakrzemione" łodygi trudne są do pogryzienia. Trzcina, która często stanowi pas roślinności przybrzeżnej najbardziej wysunięty w kierunku środka zbiornika wodnego, musi opierać się sile wiatru i falowaniu.

Obciążenie źdźbeł wzrasta szczególnie w pełni lata, gdy na ich szczycie rozwijają się duże wiechy. Łodygi trzcin łamią się zwykle dopiero w zimowe zawieje i pod ciężarem śniegu. Tworzą wówczas gąszcz, który dla wielu gatunków zwierząt staje się przestrzenią życiową.

Podobnie jak grzybienie, również trzcina potrafi przetransportować w okolice korzeni tyle tlenu, że oddaje go najbliższemu otoczeniu. W ten sposób zaopatruje w tlen osady denne. Trzcina rozmnaża się z małych, lekkich nasionek lotnych, roznoszonych daleko przez wodę i wiatr, ale także przez kłącza, które mogą osiągnąć długość 11 m. Źdźbło trzciny nie jest więc pojedynczą rośliną, lecz częścią rozległego, rozgałęzionego systemu pędów. Zachowanie trzcinowisk ma ogromne znaczenie dla trwałości brzegów jezior i utrzymania czystości wody.

Flora terenów podmokłych jest bardzo bogata. Należą do niej także liczne, wyspecjalizowane rośliny, między innymi kotewka orzech wodny (Trapa natans) czy osoka aloesowata (Stratiotes aloides), rzadki na-mulnik brzegowy (Limosella aquatica) czy też wątrobowiec (Riccia fluitans) i wiele gatunków o atrakcyjnych kwiatach, jak na przykład kosaciec żółty (Iris pseudacorus), łączeń baldaszkowy (Butomus umbellatus) albo kroplik żółty (Mimulus guttatus).

Fauna europejskich wód śródlądowych

W europejskich wodach śródlądowych stwierdzono jak dotąd występowanie prawie 15 tysięcy gatunków zwierząt, nie licząc jednokomórkowców. Dzielą się one następująco:

Grupa zwierząt         Liczba gatunków

gąbki (Porifera) 14

jamochłony (Coelenterata) 17

płazińce (Platghelminthes) 1220

wstężniaki (Nemertini) 6

obleńce (Aschelminthes) 2171

mięczaki (Mollusca) 620

pierścienice (Annelida) 237

niesporczaki (Tardigrada) 36

pajęczaki (Arachnida) 970

skorupiaki (Crustacea) 1758

owady (Insecta) 6996

mszywioły (Bryozoa) 20

kręgowce (Vertebrata) 392

Na czoło gatunków występujących w wodach śródlądowych wysuwają się więc owady, pozostawiając daleko w tyle wszystkie inne. Są właściwie wszędzie

- od małych kałuż po głębiny wielkich jezior. Niepozorne, mało znane wrotki (Rota-toria) należące do typu obleńców (Aschelminthes) zajmują drugie miejsce. Trzecie przypada skorupiakom. Grupa ta wyróżnia się dużą rozmaitością gatunków, zwłaszcza wśród drobnych skorupiaków.

Należą do nich rozwielitki i oczliki, stanowiące podstawowe pożywienie wielu gatunków ryb. Wśród kręgowców zdecydowanie prym wiodą ryby. Bogato przedstawia się także gromada płazów (Amphibia) z 43 gatunkami, podczas gdy gromadę gadów (Reptilia) reprezentują na europejskich terenach podmokłych tylko dwa gatunki żółwi słodkowodnych. Żółw kaspijski (Mauremys ca-spica) i żółw błotny (Emys orbicularis)

- w Polsce tylko ten ostatni. I dwa gatunki zaskrońców. Zaskroniec rybołów (Natrix tesellatus) i zaskroniec zwyczajny (Natrix natrix) - w Polsce tylko ten ostatni. Trudności sprawia przyporządkowanie ptaków wodnych, ponieważ na terenach podmokłych zaopatrują się one tylko w pożywienie, natomiast rozmnażać się mogą zupełnie gdzie indziej. W zależności od przyjętego kryterium, za związane ze środowiskiem wodnym można uważać od 100 do 150 gatunków ptaków.

Największe grupy stanowią perkozy (np. perkoz dwuczuby i jego krewniacy), nury, kormorany, bociany i ibisy, łabędzie, gęsi i kaczki, chruściele (należy tu także pospolita łyska), sie-wkowate (czajki, kuliki, bekasy, siewki, brodźce i biegusy), mewy i rybitwy oraz

- z dużej grupy ptaków śpiewających

trzciniaki. pluszcze, pliszki górskie i wiele innych gatunków, które żyją i gniazdują nad wodą.

Wreszcie spośród kręgowców żyjących nad wodą należy wymienić także kilka gatunków ssaków: wydry i norki, szopy pracze (sprowadzone) i jenoty (Nyctereutes procyonoides) (przywędrowały), piżmaki (sprowadzone) i polniki, rzęsorki i naturalnie bobry, które jak żadne inne ssaki wywierają wpływ na środowisko wód śródlądowych.

Pierwotniaki (Protozoa)

Jednokomórkowym glonom odpowiadają jednokomórkowe pierwotniaki. Ponieważ potrzebują wody, a przynajmniej dostatecznej wilgotności, tereny podmokłe stanowią ich najważniejsze środowisko życia. Kropla wody może zawierać setki pierwotniaków.

Ich rozmaitość ujawnia się pod mikroskopem, gdzie widać, jak mocnymi uderzeniami wici wiosłują eugleny, przepływają orzęski - do nich należą popularne pantofelki (Paramaecium) - pchane do przodu zgranym ruchem wielu małych rzęsek na powierzchni ciała, a ameby pełzną wolno na swoich nibynóżkach, którymi opływają bakterie czy szczątki maleńkich zwierzątek i wciągają je do wewnątrz, aby strawić organiczne cząstki. Szczególne wrażenie wywołują wirczyki (rodzaj 1/orticella). Ich kieliszkowate ciało unosi się na końcu kurczliwej nóżki.

Wianuszek rzęsek na przednim końcu ciała nieustannie nagarnia pożywienie. Składa się ono przede wszystkim z bakterii. Ruch rzęsek jest tak ukierunkowany, żeby mały, wytwarzany przez nie prąd wody napędził pożywienie do otworu gębowego. Przy dotknięciu, wstrząsie czy silnym podrażnieniu światłem nóżka się kurczy, a wianuszek wciąga do środka. Wirczyk kuli się w sobie! Może też schować nóżkę i pływać swobodnie.

Ten miniaturowy organizm, mierzący niespełna jeden milimetr, prezentuje nadspodziewanie rozmaite przejawy życia, choć składa się tylko z jednej komórki. Jego organy, jak nóżka czy wianuszek rzęsek, nie są więc organami w ścisłym znaczeniu tego słowa, lecz tak zwanymi organellami. Podobny tryb życia prowadzi lejkowaty trębacz (Stentor).

Te i liczne inne pierwotniaki zasiedlają (porastają) kamienie w korycie strumieni i rzek, a także rośliny wyższe, korzenie sterczące z brzegu w wodę oraz wszystko, co po niej pływa. Ich skład gatunkowy informuje specjalistów o jakości wody według „systemu saprobów". Skład gatunkowy i częstotliwość występowania różnych gatunków pierotniaków zmieniają się bowiem w zależności od zawartości substancji organicznych (zanieczyszczeń) i od ilości tlenu w wodzie.

Pobierając próbki wody można więc stwierdzić stopień zanieczyszczenia zbiornika. Określenia „oligotroficzny" (ubogi w substancje pokarmowe), „eutroficzny" (zasobny w substancje pokarmowe), „mezotrofi-czny" (pośrednio zasobny) oraz „politrofi-czny" (nadmiernie obciążony substancjami pokarmowymi) wiążą się z indeksem saprobowym, ustalanym w dużej mierze na podstawie składu gatunkowego pierwotniaków.

W metabolizmie biocenozy jezior i stawów oraz w biologicznym samooczyszczaniu się wód pierwotniaki odgrywają wybitną rolę. Bez nich większość wód śródlądowych już dawno zamieniłaby się w cuchnące kloaki!

Gąbki słodkowodne (nadecznikowate - Spongillidae)

Wprawdzie gąbki żyją głównie w morzu, ale niektóre gatunki podbiły także wody słodkie. Są organizmami o bardzo prostej budowie, których „gąbczaste" ciało składa się z dużej liczby raczej jednorodnych, luźno ze sobą związanych komórek. Gąbki nie mają układu nerwowego ani narządów zmysłów. Czternaście europejskich gatunków gąbek słodkowodnych niezbyt rzuca się w oczy i sprawia wrażenie, jakby należały raczej do glonów niż do świata zwierząt. Występują w bardzo różnych rodzajach wód, poza górnym biegiem strumieni górskich.

Stulbioplawy (Hydrozoa)

Również ta grupa jest dość słabo reprezentowana w wodach słodkich, bo zaledwie siedemnastoma gatunkami. Główne

środowisko życia łych zwierząt stanowi morze. Najbardziej znany rodzaj słodkowodny to stułbia (Hydra) , której kilka gatunków zamieszkuje europejskie wody śródlądowe. Ma ona ramiona zaopatrzone w parzydełka, za pomocą których zdobywa pokarm, głównie rozwielitki i inne drobne zwierząta.

W niewielu miejscach można spotkać jedyną meduzę wód słodkich w Europie Środkowej - słodkowodną meduzę Craspe-dacusta sowerbii. Jej szkliste, przezroczyste ciało osiąga 2 cm średnicy. Na brzegach ma ramiona, których liczba dochodzi do 400.

Mszywioły (Bryozoa)

W naszych wodach śródlądowych występuje dwadzieścia gatunków mszywiołów. Ich narządem do naganiania pokarmu jest wianuszek czułków, który ma kształt koła lub podkowy. Pojedyncze zwierzęta żyją w dużych koloniach.

Płazińce

Swobodny (niepasożytniczy) tryb życia prowadzą wirki (Turbellaria), które pełzają po kamieniach czy drewnie wyrzuconym na brzeg. Są płaskie, pokryte nabłonkiem rzęskowym, i przesuwają się po podłożu niczym ślimaki. Część gatunków jest mle-cznobiała, inne są mniej lub bardziej czarniawe. W europejskich wodach śródlądowych występuje ponad 400 gatunków, które tylko specjalista potrafi dokładnie rozróżnić.

Wirki są drapieżnikami, odżywiają się innymi zwierzętami. Niektóre gatunki mogą żyć tylko w ściśle określonych warunkach, na przykład wyłącznie w zimnych strumieniach. Nazywamy je stenotermicznymi (zimnolubny-mi), podczas gdy ich krewniaków, nie mających szczególnych wymagań co do temperatury, określa się mianem „eurytermi-cznych".

Do płazińców (Plathelminthes) należą tak groźne pasożyty, jak motylica wątrobowa (Fasciola hepatica). Część ich skomplikowanej drogi rozwojowej przebiega zwykle na terenach podmokłych.

Nitnikowce

Wśród nitnikowców (Nematomorpha) występują gatunki pasożytnicze. Szczególnie osobliwym przedstawicielem tej grupy jest osiągający 80 cm długości, cienki jak końskie włosie nitnikowiec gordius (Gordius aquaticus).

Pierścienice

Pierścienice (Annelida) są filogenetycznie odległe od wymienionych wyżej „grup". Większość gatunków żyjących w wodzie jest blisko spokrewniona z dżdżownicami. Należą do skąposzczetów (Oligochaeta). Rodzaj Tubifex należący do tej grupy trzeba zaliczyć do najważniejszych „pracowników" działających na rzecz utrzymania czystości wody. Akwarystom jest on dobrze znany jako pokarm dla ryb. Te rureczniki przerabiają materiał organiczny przede wszystkim w ubogich w tlen, głębokich strefach żyznych wód. Są do tego szczególnie predestynowane dzięki czerwonemu barwnikowi krwi. Ich barwnik oddechowy, bardzo zbliżony do ludzkiej hemoglobiny, chłonie tlen z wody nawet wtedy, gdy jest go bardzo mało.

Do typu pierścienic należą także pijawki (Hirudinea), których dwadzieścia pięć gatunków żyje w Europie Środkowej. Większość z nich jest stosunkowo mała i nie rzuca się w oczy, chociaż występują niemal we wszystkich wodach. Są drapieżcami, odżywiającymi się ślimakami i innymi drobnymi zwierzętami wodnymi lub krwią ryb i ssaków żyjących nad wodą. Powszechnie znana jest pijawka lekarska (Hirudo medicinalis), dawniej często stosowana do upuszczania krwi pacjentom, a dziś zagrożona wyginięciem. Wydzielana przez nią specjalna substancja, zwana hirudyną, zapobiega krzepnięciu krwi.

Częściej spotykana jest pijawka końska (Haemopis sanguisuga). Połyka ona różne drobne bezkręgowce. Pijawka rybia (Pisciola geometra) wysysa krew z ryb. Za pomocą przyssawek, przedniej lub tylnej, przyczepia się do ofiary. Dzięki tym przyssawkom pijawki mogą pełzać w charakterystyczny sposób; niektóre, zwłaszcza większe gatunki, potrafią swobodnie pływać w wodzie wężowatym ruchem.

Wrotki

Bogata w gatunki grupa wrotków (Ro-tatoria) zaliczana jest do typu obleńców. Do naganiania cząstek pokarmu służy im organ w kształcie kolistego pasa rzęsek, zachowują się więc bardzo podobnie do jednokomórkowych wirczyków i trębaczy, choć są zwierzętami wielokomórkowymi. Wiele gatunków żyje w strefie wody otwartej. Wychwytują z niej najdrobniejsze cząstki organiczne. Licznym gatunkom ryb wrotki służą za pożywienie.

Skorupiaki (Crustacea)

Drobne skorupiaki słodkowodne stanowią podstawę pożywienia ryb i innych zwierząt wodnych. Zwłaszcza wioślarki (Cladocera) i widłonogi (Copepoda) występują w dużych grupach. Mają zaledwie do 1 mm długości, stanowią więc odpowiednie kąski dla małych ryb. Poruszają się skokami za pomocą długich czułków lub odnóży. Ruchy te wystarczają do utrzymania maleńkiego ciałka w toni czy podpłynięcia nocą do powierzchniowej warstwy wody.

W ciągu dnia zwierzątka opadają na większe głębokości, gdzie jest ciemniej, a więc grozi im mniejsze niebezpieczeństwo ze strony ryb. Takie wędrówki dzienno-nocne uprawiają regularnie w większych (i głębszych) jeziorach. W ten sposób te drobne skorupiaki bronią się przed żarłocznością ryb. W płytkich, żyznych zbiornikach, do których ryby nie mogą się przedostać albo przedostają się w ograniczonym stopniu, niektóre gatunki wioślarek i widłonogów przy sprzyjającej pogodzie rozwijają się masowo.

W łańcuchach pokarmowych drobne skorupiaki zajmują jedną z kluczowych pozycji. Warto zwrócić uwagę na sezonową zmianę kształtu ciała u niektórych gatunków wioślarek. Latem, gdy woda w obszarze powierzchniowym (epilimnionie) jest już ogrzana, wykształcają one długie, cierniowate wyrostki. W pokoleniach rodzących się na jesieni i zimą, utwory te ulegają coraz silniejszej redukcji, aby zimą i wiosną osiągnąć najmniejszą wielkość. Później długość wyrostków znów się zwiększa.

Ta cyklomorfoza, czyli sezonowa zmiana postaci, ma związek z gęstością wody. Latem jest ona najmniejsza, więc przy wysokiej temperaturze wody zwierzęta te najszybciej by opadały. Wyrostki na ciele zwiększają tarcie o wodę i wyhamowują szybkość opadania. Nowsze badania wskazują raczej na rolę tych wyrostków jako ochrony przed drapieżnictwem bezkręgowców. Poważnymi „konsumentami odpadów" w małych akwenach są małżoraczki (Ostracoda), których kilkumilimetrowe ciało jest okryte dwuklapkowym pancerzem.

Szybkimi uderzeniami odnóży wysuwanych do wody przy lekko otwartych klapkach małżoraczki „biegają" po dnie zbiornika albo pływają na płyciźnie. Dzięki dobrej umiejętności pływania, szybko potrafią dotrzeć do martwych zwierząt. Niektóre gatunki rozmnażają się dobrze tylko wtedy, gdy zamieszkiwane przez nie zbiorniki wysychają, a złożone jaja są wystawione na działanie mrozu.

Małżoraczki często składają jaja w zwartych pakietach, u niektórych gatunków - pomarańczowych. Czasami pokryte jajami gałęzie w płytkiej wodzie czy martwe ptaki wyglądają jak powleczone rdzawą warstwą. Pancerze małżoraczków dobrze się przechowują w osadach dennych, mogą więc służyć - wyciągnięte na powierzchnię wiertłami rdzeniowymi - jako wskaźniki (indykatory) wcześniejszego stanu wód.

Wioślarki w razie pogorszenia warunków życiowych wytwarzają jaja przetrwalne. Rozniesione przez ptaki wodne, jaja te mogą przetrwać okres suszy czy mrozu.

W korzystnych warunkach zaczynają się rozwijać, szybko dojrzewają i wylęga się z nich następne pokolenie. Niepewność losów populacji w małych zbiornikach wodnych spowodowała wykształcenie różnych strategii rozmnażania się, które u jednej z pierwotnych grup skorupiaków - z gromady skrzelonogów (Branchio-poda) - przybrały ekstremalną postać. Ich jaja mają tak odporną skorupę, że mogą przetrwać nawet kilkuletnie wyschnięcie zbiornika wodnego.

Zwierzęta te sprawiają wrażenie pozostałości z pradziejów Ziemi. Zwłaszcza obydwa duże gatunki przekopnic - przekopnica właściwa (Triops cancriformis) i przekopnica wiosenna (Lepidurus apus) - można nazwać „żywymi skamieniałościami", ponieważ ich najbliżsi krewni żyli już w pradziejach Ziemi. Przypominają one dawno wymarłe stawonogi - trylobity.

W Europie Środkowej jest niewiele już miejsc, w których można je spotkać, za to często w dużej masie. Ich długość ogólna, łącznie z długimi widełkami na ostatnich stanowiącym ponad połowę długości ciała, dochodzi do 10 cm.

Obunogi (Amphipoda) o łukowato wygiętym ciele osiągającym 2 cm długości już bardziej przypominają powszechnie znane skorpiaki niż ich maleńcy krewni z planktonu. Kilkanaście gatunków zamieszkuje wszelkie rodzaje wód stojących lub wolno płynących, jeśli tylko zawierają wystarczające ilości tlenu i wapnia.

Dla pstrągów i innych ryb rzecznych są ważnym źródłem pożywienia. Najczęściej przebywają w pobliżu brzegu albo w płytkiej wodzie. Rzadko można je spotkać poniżej 1 m głębokości. W strumieniach o żwirowym dnie, ich ulubionej przestrzeni życiowej, kryją się w płytkich dołkach pod kamieniami albo wśród korzeni przy brzegu.

Z równonogów (Isopoda), które wyglądają nieco podobnie, ale mają bardziej wydłużony kształt ciała, żyje w wodach środkowoeuropejskich tylko jeden gatunek: ośliczka pospolita (Asellus aquaticus).

Unika ona miejsc o szybszym prądzie i woli wodę dobrze natlenioną, niezbyt ciepłą. Jej bliska krewna, bezoka, przezroczysta ośliczka jaskiniowa (Asellus cavaticus), występuje w wodach podziemnych. Czasem można wyciągnąć ją na powierzchnię razem z wiadrem wody ze studni.

Występowanie ośliczki wskazuje, że woda gruntowa jest czysta. Z dużych skorupiaków, dziesięcionogów (Decapoda), w wodach środkowoeuropejskich występują tylko dwa rodzime gatunki raków rzecznych (Potamobiidae) oraz sprowadzony z Ameryki Północnej rak pręgowany (amerykański) (Orconectes limosus). Na wybrzeżu rozprzestrzenił się przywleczony z Azji Wschodniej krab weł-nistoszczypcy (Eriocheir sinensis).

Rodzime raki stały się rzadkie. Raka rzecznego (szlachetnego) (Astacus fluviatilis) niemal doszczętnie wyniszczyła na przełomie wieków „dżuma racza", wywoływana przez grzyba Aphanomyces. Z powodu zanieczyszczeń wody i zatrucia zbiorników ocalałe populacje regenerują się bardzo powoli. Rak szlachetny ma wysokie wymagania co do czystości wody. Jego występowanie, a zwłaszcza skuteczne rozmnażanie się, wystawia znak jakości zamieszkiwanym przez niego wodom.

Pajęczaki

W Europie Środkowej tylko pająk topik (Argyroneta aęuatica) przeszedł na wodny tryb życia. W dobrze zarośniętych płytkich wodach i przy brzegach jezior topik buduje z pajęczyny rodzaj dzwonu powietrznego, w którym gromadzi zapas powietrza do oddychania. Z tej podwodnej stacji, którą od czasu do czasu zaopatruje z góry w świeże powietrze, wyrusza na poszukiwanie pożywienia pod wodą. Ma szczególnie silnie rozgałęziony wewnętrzny system oddechowy (ptucotchawki), może więc lepiej wykorzystać zaczerpnięte powietrze atmosferyczne niż inne gatunki pająków.

Powietrze przynosi między dwiema warstwami bardzo gęstych wtosków. Gdy zwierzę wraca znad powierzchni wody, pojedyncze pęcherzyki powietrza przyczepiają mu się do odwłoka. Pająk żyje w swojej podwodnej stacji i tam też spożywa swoją zdobycz. W srebrzyście błyszczącym pomieszczeniu dokonuje się również akt kopulacji. Pożywieniem topika są drobne skorupiaki planktonowce, ró-wnonogi i larwy owadów.

Kiedy topik musi zrzucić oskórek, buduje szczególnie gęsty „dzwon linkowy"; jeszcze bardziej osobliwy wynalazek stanowi mały osobny „dzwon plemnikowy", który samiec topika buduje po to, żeby w nim zanieść nasienie do samicy. Jaja są składane w dwukomorowym „dzwonie lęgowym" - w górnej komorze powietrznej leżą jaja, a w dolnej czuwa samica, która w razie potrzeby zaopatruje je w świeże powietrze. Nieliczne gatunki pająków polują na powierzchni wody.

Jednak znakomita większość pajęczaków zamieszkujących zbiorniki wodne to wodopójki (Hydracarina), występujące w dużej liczbie gatunków. Niektóre z tych roztoczy wodnych, wielkości łebka od szpilki, są krzykliwie zabarwione na kolor czerwonawy. W Europie Środkowej żyje prawie 100 gatunków, które oznaczyć może tylko specjalista. Wodopójki żywią się drobnymi skorupiakami i innymi małymi zwierzętami wodnymi.

Owady

Zdecydowanie największą obfitością gatunków cechują się w wodach śródlądowych owady. Wykorzystują one praktycznie wszystkie możliwości ekologiczne, jakie można sobie wyobrazić. Stąd też owady można spotkać na wielu ważnych pozycjach w sieciach zależności pokarmowych i w krążeniu materii. Adaptacje do wodnego trybu życia mogą obejmować jedno stadium rozwojowe, dwa, albo wszystkie. Na przykład larwy jętek jednioniówek mogą w razie potrzeby żyć całe lata w wodzie.

Wreszcie pewnego dnia larwa wychodzi z wody i linieje przybierając postać dorosłego owada, którego jedyna czynność życiowa polega na rozmnażaniu. Po kopulacji zostają złożone jajeczka i zaczyna się nowy cykl życia. Parę godzin czy kilka dni poza wodą wystarczą, aby cykl się zamknął.

Bywa też odwrotnie: okresy życia w wodzie, jak to się dzieje w wypadku niektórych komarów, mogą być stosunkowo krótkie, a znacznie większą część życia owad spędza poza wodą. Albo też spędza mniej więcej tyle samo czasu na lądzie, ile w wodzie. Wysoko rozwinięte chrząszcze wodne korzystają z przestrzeni atmosferycznej właściwie tylko do pobieranie powietrza i do lotu w poszukiwaniu kolejnego akwenu, a polują i zdobywają pożywienie pod wodą, podobnie jak ich larwy.

Owady chyba dlatego odniosły taki sukces w zasiedlaniu zbiorników słodkowodnych, że ich szkielet zewnętrzny, pancerz zbudowany ma warstwę ochronną z substancji woskowej nie przepuszczjącą wody. Zapobiega ona wnikaniu wody do ciała, w którym stężenie soli jest wyższe niż w wodzie słodkiej.

Najważniejszą dla metabolizmu biocenozy jezior i zbiorników zaporowych grupę owadów stanowi rodzina ochotkowatych (Chironomidae). W przeciwieństwie do komarów, ich formy dorosłe nie żywią się krwią.

O określonych porach unoszą się wielkimi chmarami nad brzegami zbiorników wodnych. To rojenie się służy kopulacji i trwa zaledwie kilka dni, ponieważ ich życie toczy się w zasadzie pod wodą. Larwy ochotek żyją niemal na wszystkich głębokościach i we wszystkich warunkach, jakie można sobie tylko wyobrazić.

Ze względu na wielką liczbę ich gatunków i zdolności adaptacyjne dzielono nawet jeziora na typy według występujących w nich gatunków ochotek. Wyspecjalizowane gatunki z grupy larw ochotek o czerwonej barwie zajmują się razem z rurecznikami wykorzystaniem substancji organicznych w zanieczyszczonych zbiornikach wodnych. Również te larwy mają czerwony barwnik krwi, dzięki któremu mogą wykorzystywać nawet niewielkie ilości tlenu. Rureczniki zasiedlają raczej głębsze strefy wód, czerwone larwy ochotek - płytsze.

Ma to przypuszczalnie związek z tym, że rureczniki nie muszą opuszczać swojego siedliska, natomiast larwy ochotek muszą przedostać się na powierzchnię wody, gdzie po przepoczwarczeniu wylęga się dojrzała ochotka. W warunkach obfitości pożywienia biomasa czerwonych larw ochotek może przekraczać 3 kg na metr kwadratowy. Pokarm ten wykorzystują zwłaszcza kaczki nurkujące i inne ptactwo wodne.

Ponieważ w pierwszym rzędzie to właśnie larwy zasiedlają zbiorniki wodne, niełatwo jest czasem określić żyjące tam gatunki, Na przykład larwy różnych grup ważek są do siebie tak podobne, że tylko znawca może na ich podstawie stwierdzić występowanie określonych gatunków. Bywa też odrotnie - u wielu chruścików dojrzałe postacie owada (imagines) są do siebie niezwykle podobne, podczas gdy larwy wykazują większą różnorodność w budowie domku i sposobie życia.

Ponieważ tryb życia wielu owadów wodnych nie został jeszcze wystarczająco zbadany, zgłębianie go stanowi frapujące zajęcie. Badacz amator może wnieść poważny wkład do tej gałęzi wiedzy, bez konieczności posiadania skomplikowanego i kosztownego sprzętu laboratoryjnego.

Dzięki cierpliwej obserwacji można odkryć niejeden interesujący szczegół i niejedną niespodziankę. A staw ogrodowy albo bajoro na skraju lasu równie dobrze się nadają na teren obserwacji, jak najbliższy strumień czy rzeka.

Mięczaki (Mollusca)

W wodach słodkich żyją dwie duże grupy mięczaków: małże (Bivalvia) i ślimaki (Gastropoda). Te ostatnie nie stanowią jednak jednorodnej grupy, lecz składają się z dwóch podgromad: słodkowodnych ślimaków płucodysznych (Pulmonata) należących do rzędu nasadoocznych (Ba-sommatophora) i przodoskrzelnych (Prosobranchia).

Wśród małży łatwo można oddzielić nieliczne gatunki dużych mięczaków od wielu małych lub bardzo małych. Największy gatunek, szczeżuja wielka (Anodonta cygnea), osiąga 20 cm długości i występuje w wielu formach zależnych od stanowiska, odzwierciedlających warunki rozwoju w zasiedlanym akwenie.

Duże, cienkościenne muszle są charakterystyczne dla szczeżuj zamieszkujących starorzecza umiarkowanie zasobne w substancje pokarmowe i z niewielką zawartością wapnia w wodzie. Przy lepszym zaopatrzeniu w pokarm i wapń szczeżuje rosną szybciej i wykształcają grubsze muszle.

Ponieważ ich muszle nie mają „zębów", znacznie łatwiej jest się do nich dobrać - na przykład piżmakom - niż do małży z rodzaju skójka (Linio), które mają zamek zaopatrzony w zachodzące na siebie „zęby".

Najbardziej wyspecjalizowanym gatunkiem dużych małży w Europie Środkowej jest perłoródka rzeczna (Margaritifera margaritifera), zasiedlająca ubogie w wapń, czyste podgórskie strumienie. Gatunkowi temu grozi całkowite wyginięcie. Winę za to ponosi prawdopodobnie nie tylko zanieczyszczenie wód, lecz także odławianie ryb w wodach zamieszkiwanych przez per-łoródki.

Małże odcedzają z wody wielkie ilości cząstek organicznych, przyczyniając się do utrzymania czystości wód.

Słodkowodne ślimaki płucodyszne których najbardziej znanymi przedstawicielami są błotniarki (rodzaj Lymnaea), zjadają glony po-roślowe w płytkich wodach oraz obumierające części roślin. Ponieważ oddychają płucami, muszą przebywać blisko powierzchni wody.

Nie są na to skazane ślimaki przodoskrzelne, ponieważ zapotrzebowanie na tlen pokrywają oddychając skrzelami. Wielkość gatunków z tej grupy żyje w morzu. Ślimaki zamieszkujące wody stanowią ważne źródło pożywienia dla ptactwa wodnego.

Ryby

Nie można w kilku zdaniach scharakteryzować rozmaitości ryb. Aby je bliżej poznać, trzeba sięgnąć do odpowiedniego przewodnika (tom Ryby słodkowodne z naszej serii). Nawet w wodach Europy Środkowej, które w skali globalnej należałoby zakwalifikować jako ubogie w gatunki, żyją tak różne gatunki, jak pasożytnicze (w stadium dorosłym) minogi i hodowlane karpie w gospodarstwach rybnych.

Są zarówno ryby drapieżne, jak szczupak i sandacz, jak i ryby spokojnego żeru, np. lin i leszcz. Sprowadzone z Azj amury białe odżywiają się przeważnie roślinami wodnymi, ale gatunki rodzime są mięsożerne. Rozpiętość wielkości sięga od pa-romilimetrowego narybku czy kilkucentymetrowych uklei do prawie pięciometrowego suma. dochodzącego do 300 kg ciężaru.

Dwie rodziny dominują w składzie gatunkowym większości wód środkowoeuropejskich: karpiowate (Cyprinidae), do których należą karpie, płocie, leszcze, brzany, świnki (Chondrostoma nasus), liny i ich krewniacy, oraz łososiowate (Salmoni-dae), obejmujce pstrągi, palie (golce) (Sal-velinus), łososie i głowacice.

Łososiowate mają większe wymagania co do jakości wody i warunków życiowych. Jako „ryby szlachetne" są szczególnie cenionymi rybami jadalnymi, podczas gdy wśród kar-piowatych można spotkać gatunki bardzo ościste. Podział wód płynących na krainy według dominującego rodzaju ryb już omówiliśmy wcześniej.

Podobnie można mówić o jeziorach sielawowych, pstrągowych czy stawach karpiowych, wskazując na charakterystyczne warunki życiowe. Wiele rodzimych gatunków ryb jest mocno zagrożonych przez zanieszczyszczenie wód, ob-murowywanie akwenów i nadmierne ich zarybianie gatunkami o znaczeniu gospodarczym (w tym gatunkami obcego pochodzenia).

Podobne prace

Do góry