Ocena brak

FLAMANDZKA SZTUKA SAKRALNA

Autor /Tarsylia Dodano /27.09.2012

Sztuka katolickich
prow. Niderlandów pd. (tereny dzisiejszej Belgii)
XV-XVIII w.; jej kontynuacją jest sztuka belg. (—* Belgia
IV).

I. OKRES PÓŻNOGOTYCKI - W XV w., okresie przejściowej
przynależności do Księstwa Burgundzkiego, Niderlandy staly
się artyst. i kulturalnym centrum Europy zaalpejskiej; pokojowe
rządy, swobody obywatelskie oraz dobrobyt dworu
i miast sprzyjały rozwojowi geniuszu flamandzkiego.

1. M a l a r s t w o - Analogicznie do ówczesnej kultury
wyróżnia się malarstwo dworskie (bracia H. i J. van —» Eyck)
i mieszczańskie (Mistrz z Flémalle, R. van der —» Weyden
S t . ) ; koncentruje się ono na wychwalaniu Boga w jego
dziełach widzialnych (piękno świata) i niewidzialnych (symboliczne
transpozycje dogmatów, np. dogmatu odkupienia w —»
Gandawskim ołtarzu; motywy mist, i dewocyjne) oraz na
humanist, prezentacji ludzkich postaci spowitych aurą osobistej
godności. Specyfika dzieł flamandzkich, uznanych w
XVIII w. (z p u n k t u widzenia zasad renesansu wł.) za „prymitywy",
najlepiej ujawnia się w porównaniu z XV-wiecznym
malarstwem zach.eur., trwającym w idealistycznym stylu
międzynar. —» gotyku; flamandzkie - choć nadrealne -
wydaje się realistyczne, gdyż przełamuje got. kanon wygiętej
postaci i umownego krajobrazu; wł. obiektywizmowi (świat
j a k o zewn. w stosunku do człowieka) malarstwo flamandzkie
przeciwstawia subiektywizm (człowiek jako cząstka świata
zewn., odzwierciedlającego świat nadprzyr.) oraz sprzeczną
z wł. syntezą („streszczanie" świata - jedynie rzeczy ważne,
formy wielkie) i idealizacją (upiększanie) - syntezę łączącą
pojedyncze elementy w zorganizowaną całość obrazową
i indywidualizującą świat przez odtwarzanie wybranego fragmentu
rzeczywistości z wszystkimi szczegółami, dzięki czemu
wkomponowany w takie t ł o pozaziemski motyw, przybier
a ! również formy ziemskiej rzeczywistości; emanujący zeń
nadziemski fluid wyklucza jednakże jego realistyczną interpretację
- sceny narodzenia Chrystusa, adoracje Matki Bożej
przez donatorów (Madonna kanclerza Rolina J. van
Eycka) unaoczniają prawdę, że malarstwo flamandzkie jest
rei. także w sposobie malowania; nadto irracjonalna i wadliwa
perspektywa flamandzka obala pozorny realizm tego
malarstwa i uwypukla jego mistycyzm, gdyż złudny efekt
głębi przestrzennej czy plastyczności brył, ich trójwymiarowości
i ciężaru uzyskiwało ono przez umiejętne operowanie
światłem bezpośrednim i odbitym. Ociąganie się mistrzów
flamandzkich z przyjęciem nauk. praw perspektywy wł.
(niosącej ze sobą nieuchronny realizm i świeckość) świadczy
o subtelnym wyczuciu —> sacrum; w ich przeświadczeniu
jedynie światło i iluzja mogły przybliżyć ziemskim oczom
nadprzyr. tajemnice.

Ok. poł. XV w. stopniowo zanikała sakr. wymowa „prymitywów"
(wyjątek stanowi twórczość H. van der —> Goesa);
słabł optymizm, a wzmagało się zainteresowanie tematyką
pasyjną, przedstawianą bądź z patosem (van der Weyden),
bądź bez osobistego zaangażowania (G. David); związki
świata nadprzyr. z realnym były interpretowane powściągliwiej
( P . Christus, D. Bouts), a mist, tajemniczość przedstawianych
osób zastępowano lirycznym wdziękiem (warianty
madonn H. Memlinga).

Pod wpływem malarstwa tablicowego rozwijało się iluminatorstwo
(Mistrz Guillebert z Metzu, Godzinki, De civìtate
Dei św. Augustyna; S. Marmion Pontyfikat z Sens; Ph. Mazerolles
Miracle de Notre-Dame, Mistrz Antoniego Burgundzkiego,
brewiarze), a także artyst. tkactwo i hafciarstwo -
do tapiserii (warsztaty tkackie w Arras, Tournai, Douai,
Brukseli), przeznaczanych na ozdobę wnętrz k o ś c , czerpano
motywy z twórczości J. van Eycka, a do haftów paramentów
liturg. - z van der Weydena (zespół tkanin rycerzy Złotego
runa w Weltliche Schatzkammer w Wiedniu).

2. A r c h i t e k t u r a - W XV w. kościoły uzyskały swój
charakterystyczny kształt dzięki strzelistym wieżom (wznoszonym
m.in. przez rodzinę architektów Keldermansów z
Mechelen), z których najbardziej harmonijną jest wieża
kościoła św. Piotra w Lowanium, a najpiękniejszą ażurowa
kościoła NMP w Brukseli. W tym czasie upowszechniła się
ceglana architektura miejska, zapewniająca użytkownikom
prywatność życia i ciszę, podobną do otaczającej sakr.
obiekty i beginaże późnośredniow. bractw (—» beginki i begardzi
I ) ; ten typ architektury miejskiej, będący uproszczonym
odpowiednikiem franc, gotyku katedr, przyjął się na
t e r e n a c h n a d M. Północnym i Bałtyckim.

3. R z e ź b a - Ważnym zabytkiem flamandzkiej snycerki
jest Ołtarz z 1430 (kościół w Hakendover k. Tienen), w
którym anonimowy autor przedstawił ekstatyczne wizje
i sceny realistyczne, postacie wytworne i plebejskie; w 2.
poł. stulecia sławę zyskali - G. Lefebvre (chrzcielnica ze
sceną Chrztu Pańskiego w katedrze w Tournai) i R. van
Thienen (świecznik brązowy ze sceną Ukrzyżowania Chrystusa
w kościele św. Leonarda w Léau).

II . OKRES RENESANSU i MANIERYZMU - Formy sz.f.
XVI w., będące wypadkową rodzimej gotyckiej tradycji i renesansowych
form wl., odzwierciedlają duchową rozterkę
wypływającą z rozbicia jedności Kościoła; ich mniejsza
ranga artyst. jest wynikiem skromniejszych możliwości
finansowych i niewyrobienia smaku artyst. zleceniodawców
(warstwą kulturotwórczą było mieszczaństwo).

1. M a l a r s t w o - Styl renesansowy obowiązywał tylko
na dworze; jego zasady wraz ze świeckością przyswoili, po
studiach we Włoszech, Q. Massys i J. Gossaert. Próby połączenia
elementów późnogot. z formami renesansowymi
doprowadziły ok. 1520 do powstania stylu zmanierowanego,
zw. romanizmem (z racji czerpania gotowych wzorów z dzieł
mistrzów wl., upowszechnionych przez sztychy M. Raimondiego);
Michała A n i o ł a naśladował L. van Leyden, L e o n a r d a
da Vinci - L S . van Hemessen, Rafaela - M. van Coxcie,
T i n t o r e t t a - M. de Vos. Podjęte przez romanistów próby
wsparcia swą sztuką misji Kościoła nie przyniosły zamierzonych
skutków, gdyż właściwe im środki wyrazu (trupie
i jadowite kolory, fosforyzujące światło, mania podporządkowywania
treści sensowi mor.) spotęgowały tylko ogólne
przygnębienie.

Natomiast sztukę eklektyczną (1530 do
końca XVI w.), łączącą elementy stylu sz.f. i wl. z tematyką
bibl., uprawiał warsztat Mistrza Syna Marnotrawnego
(m.in. Chrystus z uczniami w drodze do Emaus, MNWwa).
Atmosfera epoki nie sprzyjała malarstwu sakr.; w jego
miejsce rozkwitło malarstwo rodzajowe (P. Aertsen) i pejzażowe
(J. Patinir). Jedynym malarzem XVI w., który mimo
studiów w Rzymie nie popadł w zależność od sztuki wl., a
rodzimej nadal znamię wielkości jest P. —> Bruegel St.,
r e p r e z e n t a n t renesansu flamandzkiego i eur. z tej strony Alp.

Do rozwoju iluminatorstwa przyczyniła się gandawska
rodzina Beningów (1470-1500), która utrwalała zdobycze
malarstwa rodzimego (zwł. van der Goesa i Memlinga)
i przyśpieszała recepcję wł. renesansu; do jej szczytowych
osiągnięć należą Godzinki Marii Burgundzkiej (iluminowane
przez Aleksandra) i Statuty Złotego runa (pędzla Simona);
w pracowni Beningów powstało zbiorowe dzieło - słynny
Brewiarz Grimani (1490-1510) ze scenami kalendarzowymi
Simona i innymi - G. Horenbauta, Gossearta, Memlinga i Davida. Witrażownictwo i tkactwo stały się przemysłem
n a r . ; kartony do witraży projektowali m.in. D. Vellert
i L. Lombard, a do tapiserii - M. van Coxcie, P. Coeck
oraz W. Tonsa St. (autor pejzażowo-animalistycznych kartonów
do arrasów wawelskich).

2. A r c h i t e k t u r a - We Flandrii nie powstał żaden
sakr. obiekt w stylu wl. renesansu. Niektóre budowle got.
unowocześniono przez dodanie im elementów renesansowych,
np. pałac biskupi w Liège otrzymał 1526 loggię i kolumnadę
(A. van Mulken), a kościół opacki St. Jacques 1558
- portal w kształcie łuku triumfalnego na kompozytowych
kolumnach ( L o m b a r d ) . W 1. p o ł . XVI w. d e k o r o w a n o obiekty
świeckie wł. arabeską, czyli ostro cyzelowaną wicią a k a n t u
(L. Blondeel, B. van Orley). Na budownictwie świeckim 2.
poł. XVI w. zaważył geniusz C. —» Florisa, twórcy stylu
renesansu flamandzkiego i dekoracji architektonicznej
(beschlagwerk i rollwerk); doprowadzono także do perfekcji
ornament chrząstkowo-małżowinowy.

3. R z e ź b a - Rodzime formy got. kontynuowała rzeźba
w drewnie - sławne tryptyki brabanckie (warsztaty w Antwerpii
i Brukseli) eksportowano do Hiszpanii, Włoch,
Saksonii i Szwecji, a naśladowano we Francji; w stylu renesansowym
natomiast powstawały dzieła wykonywane
w alabastrze i marmurze, m.in. nagrobki (P. de Beckere),
monumentalne rzeźby wolno stojące lub ich zespoły (J.
Dubroeucq) oraz, wprowadzone przez J . Mone, 3-kondygnacyjne
ołtarze z alabastru łączonego z czarnym marmurem
(Ołtarz siedmiu sakramentów z 1533, kościół NMP w Halle).
Poszczególne cechy renesansowe przy got. schemacie całości
charakteryzują dzieła z pogranicza rzeźby i architektury
—» lektoria i tabernakula imponujących rozmiarów, np.
liczące 18 m wysokości Tabernakulum Florisa, o 10 kondygnacjach
dekorowanych pełnoplastycznymi rzeźbami (kościół
św. Leonarda w L é a u ) .

III . OKRES BAROKU i KLASYCYZMU - Barok przyjął się
tu powszechnie; popierany przez hiszp. arcyksiążąt i miejscowych
bpów wydał w wielu dziedzinach sztuki dzieła najwyższej
klasy; brak ich natomiast z najtrudniejszego polit,
okresu 1714-1830 (^ Belgia I A).

1. M a l a r s t w o - Na przełomie XVI-XVII w., jeszcze
manierystyczne i zafascynowane twórczością Caravaggia,
malarstwo flamandzkie dzięki P . P . —> Rubensowi odzyskało
swe prawdziwe oblicze, wyzyskując wszystkie środki artyst.
w służbie Kościoła; charakteryzuje je żywiołowa kompozycja,
bogactwo kolorystyki, patos, realistyczne ukazywanie świata
duchowego (unoszące się w powietrzu postacie Boga, aniołów,
świętych), zacierające granice między zaświatem i doczesnością
(wizje, apoteozy, ekstazy). Kompozycje Rubensa
ołtarzowe, ścienne i plafonowe, upowszechniane przez
miedzioryty, inspirowały eur. malarstwo monumentalne do
końca XIX w.; artyści tworzący pod jego wpływem poprzestawali
na uprawianiu jednego gatunku tematycznego,
np. p o r t r e t u (A. van Dyck), czy pejzażu (J. Wildens) i tylko
niekiedy tworzyli obrazy rei. (T. van Thulden, E. Quellinus,
J. Bruegel Mł. - np. MB z Dzieciątkiem w girlandzie kwiatów
klasztor N o r b e r t a n e k w Imbramowicach); najbardziej samodzielny
J. Jordaens uprawiał malarstwo rodzajowe, a niekiedy
rei. o cechach lud. (Chrystus wypędzający przekupniów
ze świątyni).

W 2. pot. XVII w. jedni rubensiści (van Dyck, F. Duquesnoy,
A . F . van Meuten) przyczyniali się do rozwoju malarstwa
w środowiskach eur., zaś pozostający w kraju, wykazywali
zainteresowanie sztuką hol. intymistów (—* Holandia
IV); in. z ośrodka antwerpskiego, zwracali się do malarstwa
bolońskiego (J. Cossiers, cykl obrazów scenicznych z życia
św. Teresy Wielkiej), a z ośrodka w Liège - do franc, klasycyzmu
(G. Douffet Święta Rodzina, B. Flémalle Nawrócenie
św. Pawła). Niezależnym od panujących stylów i szkół
był A. Brouwer, malarz scen rodzajowych o tragicznej
niekiedy wymowie, nawiązujący do Bruegla St.

W XVIII w. obniżył się artyst. poziom sz.f.; malarstwo
monumentalne uprawiano jeszcze w Antwerpii (Historia
profanacji Hostii, kolegiata św. Michała w Brukseli). Wyróżniał
się P.J. Verhaghen, który tworzył w Lowanium
(Pokłon Trzech Króli i Historia dumnej Małgorzaty w kościele
św. Piotra; cykl scen z życia św. Norberta w opactwie Park
k. Lowanium).

Nastąpił także rozkwit grafiki reprodukcyjnej
(wklęsła technika miedziorytu) wprowadzonej przez Rubensa;
jego uczniowie - graficy S. Bolswert, C. Galle St., G.
Edelinck sztychowali obrazy swego Mistrza, van Dycka
i J o r d a e n s a . U p a d ł o witrażownictwo, a kwitnące w XVII w.
tkactwo artyst. (tapiserie brukselskie, np. Apoteoza Eucharystii
wg Rubensa) w XVIII w. zostało zahamowane przez
nieudane próby realizacji dynamicznych kompozycji barokowych
na skalę przemysłową i w konsekwencji wyparte przez
malowane płótna, aksamitne zasłony i złocone kurdybany.
Koronkarstwo (przejęte z Włoch w XVI w.) w XVII i XVIII w.
osiągnęło rangę dzieł sztuki dzięki ścisłej więzi z malarstwem
(np. Osłona kielicha mszalnego z końca XVII w., będąca
transpozycją obrazu Rubensa Madonna w girlandzie kwiatów
(kościół MB Bolesnej w Brukseli).

2. A r c h i t e k t u r a - Recepcja baroku w architekturze
d o k o n a ł a się b a r d z o szybko, a j e go monumentalne i malownicze
formy byty nośnikami kontrreformacyjnej pobożności;
istniejące obiekty sakr. uwspółcześniano (kaplica jez. kolegium
w Douai j u ż 1583 otrzymała barokową fasadę) i wzniesiono
wiele nowych kościołów, zwł. klasztornych, o układzie
podłużnym, z fasadami zdobionymi posągami świętych i plastyczną
dekoracją roślinną, np. J. Francart St. wzniósł kościoły
Augustianów, Beginek i Jezuitów w Mechelen, a W.
Cobergher - Augustianów w Brukseli i Antwerpii, Karmelitów
w Brukseli oraz 1609-21 w Montaigu, pierwszy na terenie
Belgii kościół kopułowy pod wezw. NMP wzorowany
na bazylice św. Piotra w Rzymie.

W typie II Gesù (na planie
krzyża o krótkich ramionach z kopułą w transepcie), budowali
architekci jez. - W. Hesius (kościół św. Michała w Lowanium)
i P. Huyssens (kościoły - św. Piotra w Gandawie,
św. Wolfa w Namur, św. Walburgi w Brukseli, św. Karola
Boromeusza w Antwerpii). Perłą baroku świeckiego
XVII-XVIII w. jest zespół urbanistyczny Grande-Place
w Brukseli, którego głównym a r c h i t e k t em był W. de Bruyn,
natomiast dziełem jego współpracowników są wolutowe
szczyty kamienic z fantastycznymi, niderlandzkobarokowymi
ozdobami.

W XVIII w. pod wpływem franc, klasycyzmu nastąpiło
uspokojenie form architektury sakr. (katedra z 1751 w Namur,
kościół św. Jakuba na Koudenbergu z 1763 w Brukseli)
i świeckiej (klasycystyczna siedziba król. i zabudowania
Place Royale w Brukseli). Najwybitniejszy z architektów,
L.B. Dewez, wzniósł 1792 opacki kościół-rotundę w Vlierbeek
k. Lowanium oraz gmach seminaryjny i kościół opacki
we Floreffe.

3. R z e ź b a - Także rzeźba flamandzka, malownicza,
pełna rozmachu i realizmu, ukształtowała się pod wpływem
sztuki Rubensa; najzdolniejsi rzeźbiarze - E. Quellinus,
C. van Mildert, a zwł. L. Faydherbe (autor drobnej
plastyki z kości słoniowej) wykonywali dekoracje i posągi
do antwerpskiego domu swego mistrza (np. Faydherbe
Bachus, Koło Miłości).

W tematyce sakr. specjalizowali
się natomiast rzeźbiarze z rzym. szkoły F. Duquesnoya;
o ich mistrzostwie świadczą dzieła J. del Coura - posągi
świętych i Matki Bożej w drewnie lipowym oraz fontanna
z granitową figurą Madonny w Liège; w snycerstwie
(dekoracje ołtarzy, organów, ambon, stall) wyróżniali
się bracia Quellinowie, łączący motywy figuralne z ornamentalnymi
(A. Quellinus ML, lektorium w kościele Zbawiciela
w Brugii) i Verbruggenowie (Pieter St., Pieter
M l . , Hendrik Frans), twórcy konfesjonałów i ambon o
motywach alegor. i zwierzęcych (Antwerpia, opactwo Grimbergen,
Bruksela, Lowanium). W XVIII w. rzeźba ewoluowała
w kierunku klasycyzmu franc, i wł., tracąc zainteresowanie
dla motywów sakralnych.

 

P. Fierens, La Grand' Place de Bruxelles. Bru 1941: J. de Borchgrave d'Altena. Les retables brabançons. 1450-1550, Bru 1942, 1948 ; L. Lebeer, L'esprit de la gravure au XV' siècle, Bru 1943; P. Meyer. Europäische Kunstgeschichte I-II, Z 1947, 19693 (Historia sztuki europejskiej I-II, Wwa 1973); R. Genaille. Catalogue de l' Exposition J. Bellegambe. Arras 1951; Panofsky NPt; L. van Puyvelde, Les primitifs Flamands, Bru 1954; J. Lassaigne, Flemish Painting. NY 1957-58; H. Gerson, E.H. Ter Kuile, Art and Architecture in Belgium, 1600 to 1800. L 1960; R. Genaille. L'Art flamand. Histoire générale des arts. P 1965 (Sztuka flamandzka i belgijska. Wwa 1976); A. Courtens, Romanische Kunst in Belgien. W 1969; J.E. van Ackere, Belgique baroque et classique (1600-1787). Architecture, art monumental. Bru 1972; N. Nicouline, La peinture néerlandaise des XV-XVF siècles au Musée de l'Ermitage, Le 1972; G. von der Osten. Deutsche und niederländische Kunst der Reformationszeit, Ko 1973; I. Vandevivere, C. Perier-dTeteren, Renaissance Art in Belgium. Architecture. Monumental Art, Bru 1973; G. Künstler, Vom Entstehen des Einzelbildnisses und seiner frühen Entwicklung in der flämischen Malerei, WJKG 27(1974 ) 20-64; V. Denis, De Vlaamse schilderkunst 15','-16de-17d' eeuw, Hasselt 1976; R.A. d'Hulst. Flemish Drawings from the Age of Rubens, Apollo 104(1976) 372-381; Seventeenth-Century Art in Flanders and Holland, NY 1976; M. Smeyers i in., Windesheimse kloosters in Brabant. Bijdrage tot de bouwgeschiedenis, Area Lovaniensis 5(1976) 113-219; Flemish Painting, Ox 1977; J. Lassaigne, Flemish Painting. The Century of Van Eyck, G 1978; H. Wolf, Niederländisch-flämische Buchmalerei des Spätmittelalters, B 1978; A. Chatelet, Schongauer et les primitifs Flamands, Cahiers Alsaciens d'Archéologie, d'Art et d'Histoire 22(1979) 117-142; G. Messiant. C. Pfister, Orfèvrerie en Flandre. Bergues-Dunkerque. 17e-19e siècles. Dunkerque 1981; Vlaamse kunst op perkament handschriften en miniaturen te Brugge van 12^-16 eeuw, Bg 1981; H. Bauer, Niederländische Malerei des 17. Jahrhunderts. Mn 1982; L. Castelfranchi Vegas, Viaandren en Italie, An 1984.

Podobne prace

Do góry