Ocena brak

Filozoficzne podstawy metod jakościowych

Autor /Jaro Dodano /29.05.2011

Bez względu na rodzaj badania, u jego podstaw powinny znaleźć się zawsze pewne uniwersalne założenia filozoficzne.

Ważne są przede wszystkim założenia epistemologiczne, dotyczące wiedzy i sposobu jej zdobycia (Mumford i in.1985).

Filozofowie nauki określają paradygmaty badawcze i kategorie, które powinny stanowić podstawę teoretyczną badań. Dominują dwa podejścia. Pierwsze z nich uwzględnia cztery paradygmaty: pozytywistyczny, neopozytywistyczny, krytycyzm i konstruktywizm (Guba i Lincoln 1994). Niektórzy badacze preferują jednak podejście epistemologiczne trzy-kategorialne: pozytywizm, interpretacjonizm i krytycyzm (Orlikowski i in. 1991 - 2002).

Metodologowie podkreślają zróżnicowanie wspomnianych aspektów w sensie filozoficznym, jednak niektórzy z nich sądzą, że na przykład w praktyce badań społecznych takie rozdzielanie podejść jest trudne do rozróżnienia (Lee literaturze in. 1991-1997). W literaturze przedmiotu ciągle można spotkać się z dyskusją na temat, czy przyjęte paradygmaty badawcze lub założenia epistemologiczne muszą być przeciwstawne, czy mogą być stosowane równolegle.

Czasami badacze utożsamiają badanie jakościowe z badaniem interpretacjonistycznym, co nie zawsze jest prawdą, lecz może czasem wynikać z przyjętych założeń teoretycznych. Badanie jakościowe może być pozytywistyczne, interpretacjonistyczne lub krytyczne. Charakter badania wynika też z przyjętej metody badawczej (np. studium przypadku) i jest niezależne od podstawy filozoficznej. Na przykład studium przypadku może mieć charakter pozytywistyczny (Yin, 2002), interpretacjonistyczny (Walsham, 2002), lub krytyczny, zaś w badaniu działalności (ang. action research) może być stosowane podejście pozytywistyczne (Clark, 1972), interpretacjonistyczne (Elden, Chisholm, 1993) lub krytyczne (Carr, Kemmis, 1986).

Podejście pozytywistyczne

W podejściu pozytywistycznym wyznacznikiem poznania naukowego jest metoda pozwalająca na obiektywny i jednoznaczny opis oraz wyjaśnienie rzeczywistości (Straś-Romanowska 2000). Przy podejściu tym zakłada się, że rzeczywistość jest obiektywna i może być opisana za pomocą mierzalnych właściwości, które są niezależne od badacza lub obserwatora oraz od stosowanych przez niego narzędzi badawczych. W tym ujęciu badanie jest próbą testowania, czy też weryfikowania teorii, próbą takiego zrozumienia zjawiska, które umożliwi prognozowanie. Zgodnie z teorią systemów informacyjnych za pozytywistyczne można uważać takie badanie, w którym wystąpiły formalne propozycje (sformułowano hipotezy naukowo-badawcze), analizowane zmienne były mierzalne, postawione hipotezy były weryfikowane, a wnioski wyciągnięte na podstawie danych empirycznych można uogólniać (Orlikowski i in.1991). Taki rodzaj badań od ilościowych różni się zazwyczaj małą liczebnością populacji i nie zawsze spełnionymi warunkami dotyczącymi losowości próby.

Jeżeli spełnione są powyższe warunki do pozytywistycznych mogą zostać zaliczone nawet badania jakościowe będące studium przypadku ( Benbasat 2002; Straub i in.2004, Bartosz 2000)

Przy podejściu pozytywistycznym przy wyciąganiu wniosków bardzo przydatne są różne metody statystyczne od metod opisu statystycznego, przez estymację punktową, czy przedziałową po weryfikację hipotez statystycznych, ponieważ zmienne są mierzalne i formułuje się hipotezy. Badacz może uogólniać wnioski na populacje generalną, na przykład poprzez weryfikację hipotez statystycznych i zastosowanie testów istotności różnic, testów zgodności czy niezależności.

Badania interpretacjonistyczne

W badaniu interpretacjonistycznym zawsze zakłada się dostęp do rzeczywistości (danej, funkcjonującej lub skonstruowanej przez jakąś społeczność) tylko poprzez pewne konstrukcje społeczne jak język, świadomość czy wspólny dla społeczności sposób myślenia.

Filozoficzne podstawy badania interpretacjonistycznego stanowią: hermeneutyka i fenomenologia (Boland, 1985). Podczas analizy interpretacyjnej badacz zwykle próbuje zrozumieć zjawiska poprzez znaczenia, jakie osoby badane im nadają. Metody badań interpretacjonistycznych ukierunkowane są na:

- wytworzenie i zrozumienie kontekstu systemu informacyjnego, a także

- opis procesu, zgodnie z którym system informacyjny wpływa na kontekst i odwrotnie – kontekst wpływa na system(Walsham 1993, p. 4-5).

W badaniach interpretacjonistycznych nie predefiniuje się zmiennych zależnych i niezależnych. Istotą badań jest koncentracja na złożoności znaczeń, które człowiek nadaje zdarzającym się sytuacjom (Kaplan i Maxwell, 1988-1994).

Przykładami podejścia interpretacjonistycznego były badania Bolanda (2002) oraz Walshama (1993). Zbiór zasad przy przeprowadzaniu i ewaluacji badań interpretacjonistycznych można znaleźć w pracach Kleina i in. (1991) oraz Myer'a i in. (2002).

Odmianą podejścia interpretywistycznego jest podejście krytyczne. Reprezentanci podejścia krytycznego zakładają, że rzeczywistość społeczno-ekonomiczna ukonstytuowała się historycznie i jest wynikiem działalności człowieka. Rzeczywistość jest kreowana i ciągle odtwarzana przez społeczeństwa. Ludzie mogą świadomie kierunkować działania na powodowanie zmian w warunkach społeczno-ekonomicznych. Jednak badacze reprezentujący nurt krytyczny zauważają, że możliwości dokonywania zmian są ograniczane przez różne formy społecznej, kulturowej czy politycznej dominacji. Główne zadanie badań jakościowych w ujęciu krytycznym jest postrzegane jako rodzaj społecznej krytyki, zgodnie z którą restrykcyjne, alienujące i ograniczające warunki uwidaczniają faktyczne status quo jednostki czy organizacji. Badacze koncentrują się na opozycji, konfliktach i sprzecznościach współczesnych społeczeństw i poszukują sposobów emancypacji, usiłują pomóc w usunięciu przyczyn alienacji i dominacji.

Jednym z najbardziej znanych przedstawicieli nurtu krytycznego jest Jurgen Habermas, filozof, członek Szkoły Frankfurckiej, której reprezentantami byli m.in. Adorno, Horkheimer, Lukacs, czy Marcuse. Przykładami podejścia krytycznego były badania jakościowe, które przeprowadzali: Ngwenyama (2002) , Lee (1997) czy Hirschheim i Klein (1985-2002).

Podobne prace

Do góry