Ocena brak

FILOZOFIA WE WSPÓŁCZESNEJ POLSCE - OKRES PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ

Autor /Billy Dodano /08.07.2011

W latach 1945-1949 w Polsce właściwie trwała kontynuacja okresu przedwojennego. Ośrodkami filozofii były uniwersytety, Polska Akademia Umiejętności w Krakowie i zrzeszające regionalne towarzystwa Polskie Towarzystwo Filozoficzne. Wznowiono czasopisma: „Przegląd Filozoficzny", „Kwartalnik Filozoficzny", „Ruch Filozoficzny", w ję- zykach obcych kontynuowano „Studia Philosophica". ZałoŜono w 1946 r. Wy-dział Filozoficzny na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i zaczęto wydawać (od r. 1948) „Roczniki Filozoficzne". Tematykę filozoficzną uwzględniały inne periodyki.

Obok dawnych kierunków i szkół uaktywniła się myśl marksistowska. W drugim okresie (1950-1956) krakowska PAU ustąpiła miejsca warszaw-skiej Polskiej Akademii Nauk, dawne czasopisma zastąpiono jednym nowym („Myśl Filozoficzna", która częściej poruszała problematykę ideologiczno-spo-leczną niż filozoficzną), wybitni profesorowie niemarksiści przeszli na emeryturę lub zajęli się historią, tłumaczeniami (zaczęto wydawać Bibliotekę Klasyków Filozofii), logiką (jako mniej zaangaŜowaną ideologicznie), przez parę lat filo-zofię mozna było studiować jedynie na Uniwersytecie Warszawskim oraz na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, od r. 1954 także w Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie (utworzonej na miejsce zamkniętych wydziałów teo-logicznych uniwersytetów w Warszawie i w Krakowie). W publicystyce i w szkolnictwie dominowało dogmatyczne wydanie myśli marksistowskiej. Sporadycznie tylko ukazywały się prace prezentujące inne orientacje. Poza tym marksizmu uczono na róŜnych kursach partyjnych, tomizmu (w rozmaitej posta-ci) w seminariach duchownych czy zakonnych. Filozofowie marksistowscy zaj-mowali się przede wszystkim polemiką z poglądami przedstawicieli szkoły lwowsko-warszawskiej.

Chcąc nie chcąc mimowoli ulegali sile kultury logicznej tych, których zwalczali. Rzadziej i bardziej fragmentarycznie dyskutowano z tomizmem czy fenomenologią. Polemikę z marksizmem z punktu widzenia filozofii tomistycznej podejmował głównie ks. K. Kłósak.

Propagował też tomizm (np.) S. Swieżawski z KUL i (ówczesne) środowisko krakowskie „Zna-ku". JednakŜe tego rodzaju publikacje w omawianym okresie ukazywały się rzadko, nieregularnie. Od r. 1956 nastąpiły powaŜne zmiany. Przywrócono katedry dawnym profe-sorom, umoŜliwiono publikacje, wznowiono „Ruch Filozoficzny", zamiast „My-śli Filozoficznej" wydawano „Studia Filozoficzne", później takŜe „Studia Logi-ca", „Estetykę" (którą po pewnym czasie zastąpiono „Studiami Estetycznymi"), „Etykę", czasopisma poświęcone historii filozofii; regularnie zaczęły wychodzić „Roczniki Filozoficzne", pojawiły się zeszyty filozoficzne uniwersytetów, nowe czasopisma uwzględniające tematykę filozoficzną i parafilozoficzną. Filozofia odŜyła w stosunku do okresu poprzedniego, lecz publikacje i dyskusje były bardzo ograniczone przez wzrastającą rolę cenzury i róŜne ingerencje admini-stracyjne.

Aktualnie głównymi ośrodkami Ŝycia i działalności filozoficznej w Polsce są: Instytut Filozofii i Socjologii PAN (w ramach którego istnieje Komitet Nauk Filozoficznych PAN; jego organem były „Studia Filozoficzne", obecnie przegląd Filozoficzny. Nowa seria"), niektóre uniwersytety państwowe, wy-działy filozoficzne KUL i ATK,  środowisko filozoficzne skupione wokół PAT Krakowie, takŜe Polskie Towarzystwo Filozoficzne (z regionalnymi oddziałami; organem PTF jest kwartalnik „Ruch Filozoficzny", Toruń), Wydział Filozoficzny Towarzystwa Naukowego KUL, Sekcja Filozoficzna Polskiego Towarzystwa Teologicznego (jego organAnalecta Cracoviensia",  od 1969 r., regularnie prowadzi dział filozoficzny). Problematykę filozoficzną oprócz wyŜej wymienionych czasopism specjalistycznych (do których doszły od 1965 r. „Stu-dia Philosophiae Christianae", półrocznik ATK, i inne czasopisma)206, uwzględ-niają niektóre inne periodyki.

Zaznaczają się nadal powaŜne braki w polskiej literaturze filozoficznej, zwłaszcza w zakresie tłumaczeń z języków obcych (dotyczy to zarówno tekstów dawnych, jak i współczesnych!) oraz w zakresie wydawnictw dydaktycznych i pomocniczych (podręczniki, słowniki, specjalis-tyczne encyklopedie), chociaż ostatnio notuje się ruch w tych sprawach. W kaŜdym razie moŜna stwierdzić rozwój - niektórych jakościowo, niektórych tylko ilościowo - rozmaitych dyscyplin filozoficznych i parafilozoficznych. WciąŜ jednak mało dyskusji zasadniczych. Obecnie wyraźnie zaznaczającymi się kierunkami filozofii w Polsce są: zróŜ-nicowany nurt pozytywistyczno-analityczny, tomizm,  fenomenologia, filozofia dialogu, (przeobraŜający się lub odchodzący) materializm dialektyczny (filozofia marksistowska). Wpływy empiriokrytycyzmu i pragmatyzmu wystąpiły u N. Łubnickiego († 1988), częściowo u B. J. Gawęckiego († 1984). Egzystencjalizm w Polsce nie ukształtował się jako odrębny nurt, jednakŜe jego wpływy pojawiły się u niektórych marksistów (np. L. Kołakowski), fenomenologów (np. ks. J. Tischner) i innych (np. u związanego ze światopoglądem chrześcijańskim logika A. Grzegorczyka).

Odnotować też można wpływy augustynizmu. Poglądy E. Mouniera i P. Teilharda de Chardin mają zwolenników raczej poza gronem fachowych filozofów. Epigoni mesjanizmu (zwłaszcza Wrońskiego) na terenie filozofii akademickiej nie odgrywają Ŝadnej roli, natomiast wystąpiło zaintereso-wanie historyków filozofii polskim mesjanizmem dziewiętnastowiecznym. Do nurtu pozytywistycznego naleŜą filozoficzne próby S. Lema, powieściopisarza, eseisty, autora znakomitych „science-fictions", który w Summa technologiae dał scjentystyczną (w duŜej mierze inspirowaną cybernetyką) teorię świata i takąż eschatologię (futurologie). Strukturalizm, oddziałujący na teoretyków kultury i sztuki, wśród filozofów jest raczej przedmiotem krytycznej analizy. Ostatnio w Krakowie - obok dawnych orientacji - rozwijają się dwie nowe: pierwsza, realizująca koncepcję „filozofowania w kontekście nauki", z merytorycznym nawiązywaniem do procesualizmu, z akcentami platońskimi (ks. M. Heller, abp J. śyciński), oraz druga, rozwijająca filozofię dialogu (ks. J. Tischner, J. Bukowski poniekąd A. Jarnuszkiewicz SJ, takŜe A. Węgrzecki).

W zakresie historii filozofii rozwinęła się przede wszystkim znakomicie mediewistyka (w czym zaznacza się ewidentnie waŜki udział S. SwieŜawskiego i absolwentów Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego). Historią filozofii staroŜytnej zajmował się A. Krokiewicz. Filozofem „osobnym" był H. Elzenberg († 1967) głównie aksjolog. Podkreślić naleŜy m.in. i przede wszystkim doniosły dorobek R. Ingardena w zakresie ontologii, teorii poznania, estetyki, tomistów w zakresie teorii bytu i jej metateorii, przedstawicieli róŜnych kierunków w zakresie metaetyki, logiki języka i logiki nauki, Tatarkiewicza w zakresie historii estetyki oraz propozycje w zakresie semiologii sztuki, a takŜe próby niektórych marksistów rozwinięcia i pogłębienia materializmu dialektycznego i historycznego. Wysoki poziom samoświadomości metodologicznej, duŜa precyzja wielu prac polskich uczonych związane są z nadal rozwijaną twórczo logiką formalną oraz logiczną teorią języka i logiczną teorią nauki.

Po wojnie w Polsce ukształtowały się dwa aktywne ośrodki badań formalno-logicznych: warszawski i wrocławski, obok których wymienić naleŜy toruński, krakowski i poznański208. Spośród czołowych logików wspomnieć trzeba następujących: A. Mostowski († 1975), J. Słupecki († 1987),  S. Jaśkowski (†1965), L. Borkowski (f 1993), A. Grzegorczyk, R. Suszko († 1979), J. Łoś, H. Rasiowa, R. Sikorski, W. A. Pogorzelski, S. J. Surma, B. Iwanuś. Stosowaniem aparatury formalnej do róŜnych dziedzin badań zajmują się (m.in.) K. Szaniawski († 1990), T. Kubiński († 1991) ^autor oryginalnego  Wstępu do logicznej teorii pytań),  M. Przełęcki, R. Wójcicki, J. Giedymin (f 1993), L. Gumański, T. Batog, L. Koj, W. Marciszewski, E. Nieznański, J. Woleński, J. Perzanowski, J. Paśniczek. Rozwija się ruch se-miotyczny (znaczna tu zasługa J. Pelca). Logiką deontyczną zajmują się (m.in.) J. Kalinowski († 2001) i Z. Ziemba. Odnotować naleŜy nadal bardzo wysoki poziom epistemologii i metodologii nauk. Poznańską szkołę metodologiczną zainspirowali niegdyś (głównie) K. Ajdukiewicz i J. Giedymin, takŜe A. Malewski. Aktualnie naleŜą do niej J. Kmita (który ostatnio zbliŜył się do postmodernizmu), J. Topolski († 1998), L. Nowak, J. Such i wielu innych, którzy rozmaite próby rozwinięcia metodologii ogólnej i szczegółowej prezentowali jako rekonstrukcję myśli Marksa, jako współczesną postać i zastosowanie materializmu historycznego, jako realizację „epistemologii historycznej".

Problematyką logiczną związaną z marksizmem i dialektyką zajmowali się teŜ M. Kokoszyńska-Lutmanowa, R. Suszko, L. S. Rogowski. Nie sposób tu wymienić wielu autorów prac z zakresu metodologii nauk; trudno zatrzymać się nad rozmaitymi analizami i propozycjami w ramach niektórych wyspecjalizowanych dyscyplin filozoficznych i przyfilozoficznych, jak etyka, estetyka, filozofia prawa etc. Poniżej krótko scharakteryzujemy stan fenomenologii, tomizmu i filozofii marksistowskiej.

Podobne prace

Do góry