Ocena brak

FILOZOFIA - DZIEJE

Autor /Tarsylia Dodano /27.09.2012

W f. bardziej niż w in. dziedzinach wiedzy
konieczne jest poznanie swojej historii dla zrozumienia
obecnego stanu i natury f., bowiem zagadnienia filoz. są
stawiane w dyskusji (wyraźnej lub domyślnej) z całą dotychczasową tradycją; wyróżnia się 2 główne okresy dziejów
f.: starożytność i średniowiecze oraz nowożytność i współczesność.
1. S t a r o ż y t n o ś ć i ś r e d n i o w i e c z e - Problematykę
filoz. podejmowały już narody Dalekiego Wsch.
(—> indyjska filozofia, —> Chiny VII), łącząc ją j e d n a k z religią
lub moralnością.

Jako autonomiczna i racjonalna wiedza,
f. została ukształtowana w VI w. prz.Chr. w Grecji, gdzie
p o d d a n o racjonalizacji potoczne i mit. rozumienie natury
świata (Tales z Miletu i —* jońska szkolą filozoficzna);
przyjmując, że —» pryncypium pochodzenia świata stanowi
zarazem jego istotę, szukano ostatecznej genezy (arche)
-> kosmosu; w drodze potocznej obserwacji, abstrakcji
i namysłu uzyskano ogólną wiedzę połączoną z rozumieniem
świata; jednakże rozmaitość wskazywanych pryncypiów
kosmosu zwróciła uwagę na problem źródła wartościowej
wiedzy.

Zależnie od wyboru tego źródła filozofowanie
zbliżało się bądź do czysto spekulatywnej analizy pojęć
(—» eleaci), bądź do dialektycznego rozumowania (—» dialektyka),
które ściślej trzymało się empirycznych danych
(atomiści, jak —> Demokryt z Abdery i —> sofiści). Przeciw
relatywistycznej sofistyce w f. wystąpił —> Sokrates, kładąc
nacisk na poznanie siebie oraz szukając dyskusyjną metodą
nieobalalnie uzasadnionych i jasno sformułowanych (dzięki
—» definicjom) najwyższych zasad prawego życia (utożsamiał
głęboką wiedzę z —» c n o t ą ) . Przeważnie j e d n a k ówczesna
f . obejmowała całokształt racjonalnej wiedzy ogólnej, kierowanej
ideami —> mądrości i —» wychowania (paideia) oraz
dążeniem do odkrycia najogólniejszych pryncypiów świata
i działania ludzkiego. Petną koncepcję f. apriorycznej (—»
aprioryzm) stworzył pod wpływem rozwoju matematyki —»
Platon (—» platonizm). Byla to wiedza dialektycznie zdobyta
(dzięki intelektualnej intuicji i analityczno-syntetycznej
spekulacji), koniecznie prawdziwa (bez doksa jako wiedzy
p r a w d o p o d o b n e j ) , o relacjach zachodzących między odwiecznie
istniejącymi —» ideami jako niezmiennymi wzorami
wszystkiego, co zmysłowo postrzegamy (-* egzemplaryzm,
—» idealizm), wiedza, która zbliża nas do najwznioślejszej
idei absolutnego —» dobra (I). Mniej racjonalistyczną koncepcję
f. ukształtował —* Arystoteles, wg którego przedmiotem
teorii filoz. są —» istoty (formy, powszechne własności)
rzeczy, wyabstrahowane z empirycznie danych zjawisk
(genetyczny —> empiryzm); zadaniem f. jest ostateczne
i pewne wyjaśnienie tego, dzięki czemu świat jawi się takim,
j a k im jest zmysłowo postrzegany przez wskazanie 4 —» przyczyn
(sprawczej i celowej oraz materialnej i formalnej) -
zasad rzeczywistości; do wiedzy filoz. dochodzi się aporematycznie
(—» aporia) w dyskusji z dotychczasowymi poglądami,
ale nadaje się jej postać systemu apodyktyczno-dedukcyjnego
(—» dedukcja), którego założeniami są ogólne, intelektualnie
oczywiste, konieczne —> prawdy, a sylogistycznymi
konsekwencjami (— sylogistyka) pozostałe twierdzenia.
Arystoteles wyraźnie oddzielił f. pierwszą (zw. później
metafizyką) od in. jako drugorzędnych dziedzin filoz. oraz
stworzył logikę nazw jako narzędzie filozofowania. Ze
względu na —» uniwersalizm, —» pluralizm, —> realizm, bogactwo
nowych pojęć teor. i zajmowanie stanowiska pośredniego
między skrajnymi ujęciami arystotelesowska koncepcja
f. okazała się bardzo wpływową w dziejach f. (—» arystotelizm).

W okresie gr.-rzym. filozofowanie upowszechniło się,
ale straciło na oryginalności i metodol. powiązaniu z naukami
ścisłymi. W różnych szkołach filoz. w sposób eklektyczny
(—» eklektyzm), często zabarwiony sceptycyzmem (—> sceptycyzm),
szukano w oparciu o ogólne doświadczenie zasad
sztuki życia godziwego lub najszczęśliwszego, początkowo,
bezpośrednio niezależnie od religii (—> stoicy i —» epikureizm),
a u schyłku starożytności mniej lub bardziej teocentrycznie
(—> neoplatonizm, —* Filon z Aleksandrii, chrześcijańska
filozofia I); f. oddzielija się od nauki stając się studium virtutis, ars vitae, medicina animae, sapientialis
considerado rerum divinarum et humanarum, meditado
mortis, instrumentum assimilationis ad Deum. Najwybitniejszy
przedstawiciel neoplatonizmu —» Plotyn traktował
f. monistycznie (—» monizm) i panteistycznie (—* panteizm)
j a k o idealistyczną teorię —* emanacji wszystkiego z —» absolutu
oraz powrotu do niego, co miało dać orientację uniwersalną
i światopoglądową. Tzw. gnostycy (—> gnostycyzm),
interpretując alegorycznie Pismo Św., usiłowali przetworzyć
prawdy wiary w wyższą, tajemną wiedzę, rozwiązującą
istotne problemy życia (np. pytanie: skąd zło?).

Ojcowie
Kościoła, nie oddzielając f. od teologii, starali się za pomocą
odpowiednio dobranych pojęć i metod filoz. tak zrozumieć
i opracować prawdy wiary, aby zbudować pełny pogląd
na człowieka w świecie, służący zarazem apologii chrześcijaństwa;
—» Augustyn, wychodząc z platońskiej i neoplatońskiej
koncepcji f. ubogaci! ją perspektywą antropologiczną,
a zwl. głęboką analizą —> świadomości; zakładając fundamentalną
rolę poznawczą samowiedzy oraz to, że w —» Bogu
(IV) znajduje się idealny wzór wszelkiej rzeczywistości,
koncentrował się na relacji —» dusza ludzka (I, II) - Bóg;
intelekt intuicyjnie i pod wpływem Bożego oświecenia
(—» iluminacja) odkrywa w duszy jako obrazie Bożym
wszystkie podstawowe prawdy, o ile czyni to w ramach wiary
i czystym sercem; taka koncepcja f. (—» augustynizm I)
dawała prymat łaski nad naturą, woli nad rozumem i momentu
aksjologicznego nad teoretycznym.

Średniowiecze eur. musiało cały staroż. dorobek w pojmowaniu
f. stopniowo odzyskiwać z zagubienia, jakiemu
uległ on w wojnach; aż do XII w. uprawiano f. fragmentarycznie,
kompilacyjnie i encyklopedycznie z odniesieniem
do rei. prawd; d o p i e r o —> Arabowie ( I V ) , zwł. —* Awicenna,
—» Awicebron i —» Awerroes, odtworzyli i twórczo dopełnili
koncepcje arystotelesowskie i neoplatońskie, a pod ich
wpływem zrobiła to łac. Europa (—> Dawid z Dinant).
Głównym problemem stało się określenie relacji myślenia
filoz. do —* teologii, która wtedy kształtowała swą metodol.
samoświadomość. Czysto racjonalnie opracowywali dogmaty
wiary kat. dialektycy (np. —* Berengariusz z Tours), usiłujący
dojść do wszystkich prawd rei. i je uzasadnić; antydialektycy
natomiast (np. —> Piotr Damiani) uważali, że
prawa log. nie rządzą nadprzyr. światem, a f. może być
wyłącznie —> ancilla theologiae.

Przeważyło stanowisko
umiarkowane, które wyraziło się w metodzie scholast. i koncepcji
f. nazwanej później chrzęść. (—» scholastyka). Metoda
scholast. powstała głównie dzięki doktrynie o harmonii
wiedzy i wiary (—» fides quaerens intellectum —> Anzelma
z Canterbury) oraz procedurze rozwiązywania zagadnień
w drodze analityczno-dyskusyjnego porównywania przeciwstawnych
autorytetów (P. —* A b ć l a r d ) ; metoda ta miata
3 fazy: lectio - czytanie klasycznych tekstów i ich komentowanie,
quaestio - wykład problemowy składający się z przedstawienia
opozycyjnych opinii, rozwiązania opartego na
ważeniu —» autorytetów i jego sylogistycznym dowodzie,
i z odpowiedzi na zarzuty (ta faza znalazła swój wyraz w tzw.
—» summach), oraz disputado - dyskusyjne, lecz bardziej
autonomiczne opracowanie przedmiotu dociekań (ta forma
stosowana byta w tzw. —» quaestiones d i s p u t a t a e ) .

Po teor.
rozróżnieniu wiary i wiedzy przyrodzonej i—> Albert Wielki,
Tomasz z Akwinu) f. wiązała się z teologią instrumentalnie
(dając jej aparat pojęciowy i formę systematyzacyjną),
psychologicznie (stanowiąc tzw. —» praeambula fidei) oraz
historycznie (konkretne warunki kulturowe sprawiły, iż wiele
pomysłów filoz. miało w prawdach wiary swe źródło lub
neg. kryterium).

Z tych powodów f., choć metodologicznie
autonomiczna, ze względu na jej hist. zakorzenienie w rei.
kulturze średniowiecza oraz światopoglądową ważność jej
konsekwencji może być nazwana chrześcijańską (—» chrześcijańska
filozofia); pełna koncepcja f. uprawianej metodą
scholast. i mającej chrzęść, charakter uformowała się ostatecznie w XIII w. Najdonioślejszą jej postać zaproponował
—> Tomasz z Akwinu, nawiązujący do arystotelesowskiej
tradycji, ale istotnie ją modyfikujący; pokazał on jak rzeczywistość
w aspekcie istnienia w ogóle (—» istnienie, istota)
jest formalnym przedmiotem —* metafizyki, która dzięki
temu staje się poznaniem transcendentalnym (czyli przekraczającym
wszelkie —» kategorie rzeczy), a więc istotnie
różnym od uniwersalnego, typowego dla nauk szczegółowych;
w tym aspekcie f. to racjonalne wyjaśnianie dogłębne
(przez wskazanie koniecznościowej wewn. struktury ontycznej)
realnych bytów danych w doświadczeniu zmysłowo-intelektualnym,
a ujętych ogólno-egzystencjalnie i analogicznie
(— analogia I I ) ; rezultat tego wyjaśniania ukształtowany
w system (tzw. dedukcja dydaktyczna) może niekiedy (gdy
redukcyjnie wskazuje jedyną rację jakiegoś stanu rzeczy)
dać poznanie nieobalalnie uzasadnione. Spośród in. ówczesnych
sposobów filozofowania na uwagę zasługują: neoplatońsko-
augustyński (—» Aleksander z Hales, —» Bonawentura,
—» franciszkańska szkoła), kontemplacyjno-mistyczny
(—> mistycyzm —> Bernarda z Clairvaux oraz —» Hugona
i —* Ryszarda ze Świętego Wiktora) oraz uniwersalno-
-sapiencjalny (R. —* Bacon).

W końcu XIII w. więzy f. z teologią
(która stawała się wiedzą bardziej sapiencjalną i fideistyczną)
zaczęły się rozluźniać; z programu filoz. znika
maksymalizm dociekań, zmierzających zwł. do krytyki
dotychczasowych poglądów i formalistycznej analizy pojęć,
ograniczając się głównie do problemów epistemologicznych,
kosmologicznych i etycznych. Zaznaczyło się to już u J. —»
Dunsa Szkota (—» szkotyzm), a ze szczególną siłą wystąpiło
u W. —> Ockhama, który swą antyracjonalistyczną, konkretystyczną
i probabilistyczną postawą przyczynił się do
przesunięcia filoz. problematyki od metafizyki ku naukom
szczegółowym (—» ockhamizm). W końcu średniowiecza
metoda scholast. uległa zmanierowaniu, a „nową drogą"
filozofowania stało się myślenie terministyczne (—* nominalizm)
lub wg kanonów —» retoryki.

2. N o w o ż y t n o ś ć i w s p ó 1 c z e s n o ś ć - Zrywając
ze scholastyką, a zwł. ze stylem myślenia w oparciu o autorytety
i tradycję, f. przyjęła orientację matematyczno-przyrodniczą
lub human. (—» humanizm), dążąc zarazem do
rozgraniczania i upraszczania zagadnień. Początkowo odnawiano
staroż. koncepcje f., indywidualizując je i aktualizując.
Rozwiązywano przeważnie zagadnienia praktyczne, przyznając
prymat osobistym obserwacjom i aktywnej refleksji nad
sztuką życia przyjemnego ( M . E . de —> Montaigne).

W przyrodzie
szukano fundamentalnych zasad jej przekształcania
(—* chaos), korzystając także z mistyki i kabalistyki (G. —»
Pico della Mirandola, Teofrast, —» Paracelsus), z metody
indukcyjnej (F. —* Bacon, dla którego f. stanowi wspólne
założenia wszystkich nauk) bądź z —> matematyki (—> Galileusz).
U schyłku odrodzenia dociekano n a t u r a l n ym rozumem
zasad życia rei. (E. —» H e r b e r t z Cherbury), mor. i prawno-
-państwowego (H. —* Grotius). Odrodziła się (zwł. w
Hiszpanii) scholastyka, bardziej eklektyczna i odwołująca
się do powsz. doświadczenia ( F . —» Suarez).

Zasadniczego przełomu w koncepcji f. dokonał R. —>
Descartes, uważany za założyciela nowoczesnej f. (choć
zależny terminologicznie od tradycji scholast., a w określeniu
punktu wyjścia od Augustyna); f. stała się dla niego problemem
samym dla siebie (winna ją poprzedzać kryt. metafilozofia);
j a k o dogmatyczne odrzucił wszelkie zasady poznania,
a jego pewność oparł na samo wiedzy, uważając za
ostateczne kryterium pewności i prawdy jasne i wyraźne
ujęcie intelektualne przedmiotu poznania; filozofowanie
t o , poprzedzone metodycznym wątpieniem, pozwalało na
analityczno-intuicyjno-dedukcyjne dotarcie do sfery poznania,
w której niemożliwe są złudzenia, a w której przez
wskazanie przyczyn poznania i bytu zdobywa się mądrość
i umiejętność podporządkowania sobie świata. W takim
ujęciu f. stanowi system wiedzy uniwersalnej i pewnej, przypominający drzewo, którego korzeniem jest metafizyka,
pniem fizyka, a gałęziami pozostałe nauki - medycyna, etyka
i mechanika.

Dedukcyjna metoda filozofowania przybrała
c h a r a k t e r bardziej syntetyczny u B. —» Spinozy, nominalistyczny
u Th. —» Hobbesa, a formalno-scjentystyczny u G.W.
—» Leibniza, który wszelkie tezy filoz. sprowadzał do zdań
analitycznych (za pomocą definicyjnego zastępowania) oraz
do zasad —» niesprzeczności i —» racji d o s t a t e c z n e j . Z u p e ł n i e
scjentystyczną (metodologicznie zależną od nauk.) koncepcję
f. stworzył I. Newton, który ogólne tezy —» fizyki d o p e ł n i a ł
syntetyzującą interpretacją metafiz. (—> determinizm) i spekulacją
typu platońskiego.

W końcu XVII w. powstał, głównie
za sprawą J. —» L o c k e ' a , antyracjonalistyczny i wyłącznie
epistemologiczny (poznanie stanowi właściwy przedmiot f.)
sposób filozofowania, polegający na psychol. analizie fundamentalnych
pojęć i twierdzeń, zwł. ich genezy. Radykalnymi
kontynuatorami tej koncepcji f. byli D. — H u m e i
E.B. de —> Condillac; pod ich wpływem ukształtował się
oświeceniowy styl filozofowania; spełniał on kryteria genetycznej
empiryczności i epistemologicznej racjonalności,
szukając „światłego" (niezależnego od autorytetów i tradycji)
poglądu na świat; językiem jasnym i przystępnym,
oraz korzystając ze zdobyczy nauk szczegółowych, zmierzał
do encyklopedycznego uporządkowania fundamentalnych
zasad wiedzy i postępowania ( j . d' —> Alembert i in. —»
encyklopedyści).

Wbrew racjonalistycznym tendencjom
oświecenia J.J. -» Rousseau głosił hasło „powrotu do natury",
uważając, że f. oparta na osiągnięciach rozumu pogarsza
sytuację człowieka. Z kolei przeciw skrajnemu empiryzmowi
i —» minimalizmowi w koncepcji f. wystąpili T.
—» Reid, który dogmatycznie przyznał pełną wartość poznawczą
zdrowemu rozsądkowi i introspekcji, projektując dedukowanie
tez realistycznej metafizyki z intuicyjnie oczywistych
pryncypiów, oraz Ch. —» Wolff, traktujący f. j a k o poznanie
ostatecznych racji i celów wszystkiego, co istnieje lub
da się pomyśleć; za dogmatyczne przyjął czysto racjonalne
pewniki i niewątpliwe dane doświadczenia, z których analitycznie
dedukował wszystkie twierdzenia filoz., zamazując
w ten sposób różnicę między prawami myśli i prawami bytu,
a zwiększając jedynie troskę o eksplikację i upowszechnienie
jednolitej terminologii filozoficznej.

Istotnego przewrotu w koncepcji f. dokonał I. —> Kant,
który nawiązując do formalistycznego racjonalizmu Wolffa i
bryt. empiryzmu, usiłował przezwyciężyć ich dogmatyzm
i sceptycyzm H u m e ' a oraz połączyć w filozofowaniu czynnik
podmiotowy i przedmiotowy oraz „2 pnie p o z n a n i a " (rozum
i zmysły); dało to tzw. f. krytyczną i —> transcendentalną
(czyli związaną ze świadomością czystą), polegającą na szukaniu
podmiotowych i apriorycznych warunków możliwości
zjawisk i ich poznania (a więc warunków transcendencji
podmiotu), tj. na kryt. dociekaniu najwyższych zasad używania
(czystego) rozumu; rzeczy same w sobie (noumeny) są
niepoznawalne i dlatego niemożliwa jest metafizyka jako
teoria noumenów; przedmiotem f. są zjawiska (fenomeny)
ujęte w aprioryczne formy umysłu, a głównymi problemami
pytania o to, co mogę w sposób pewny poznać, co powinienem
czynić, czego mogę się spodziewać (f. kultury) i j a k o
ich zwieńczenie pytanie o to, kim jest człowiek. Koncepcja
f. Kanta, charakteryzująca się w podejściu krytycznym
encyklopedyzmem, a w stanowisku —» fenomenalizmem,
-* subiektywizmem, —» formalizmem, —* aprioryzmem i —>
postulatywizmem (w f. praktycznej), zapoczątkowała do dziś
wpływowy (nawet w teorii nauki) kierunek —> kantyzmu,
a bezpośrednio wywołała koncepcje f. j a k o spekulacji czysto
pojęciowej, tworzącej wielkie systemy idealistyczne (—»
idealizm). L G . —» Fichte wyróżnił w filozofowaniu 2 fazy:
refleksyjno-krytyczną teorię wiedzy w ogóle i na niej opartą
t e o r i ę — jaźni (idealizm subiektywny).

F.W.J. —» Schelling
budował f. jako system —» teozofii oparty na założeniu
tożsamości podmiotu i przedmiotu. Bardziej log. i spójny t o k spekulacji przyjął G.W.F. —» Hegel, który wychodząc
z absolutnej idei, czyli czystego pojęcia jako obiektywnego
bytu ogólnego (tożsamość myśli i bytu), stworzył czysto
konstrukcyjną teorię rozumu o sobie samym, a zwł. o dialektycznym
rozwoju i samopoznaniu idei-absolutu (idealizm
obiektywny); tak ujęta f. stanowi strukturalną jedność
z nauką, tradycją i religią, realizując się głównie w historii
f. i f. kultury (—» dziejów filozofia, —> filozofia religii).

System f. Hegla, charakteryzujący się —» panlogizmem,
idealistycznym —» panteizmem i —» ewolucjonizmem, zapoczątkował
niejednolity kierunek —» heglizmu, który wpłyną!
na powstanie wielu koncepcji f. spokrewnionych z idealistyczną
spekulacją. Próbowano go pojednać z doktryną
chrzęść, (np. F. —> Schleiermacher, F. von —» Baader, A.
—» G ü n t h e r , M. —» D e u t i n g e r , J. —»• F r o h s c h a m m e r ) , uczynić
mniej spekulatywnym (np. —* woluntaryzm A. —> Schopenhauera,
dla którego f. to pojęciowe ujęcie doświadczenia,
wiedza o przechodzeniu noumenu w fenomen lub teoria woli
j a k o ślepej siły, oraz tradycyjny —» spirytualizm F.P. —»
Maine de Birana i V. —» Cousina) czy wreszcie w Polsce
powiązać z f. narodową, tworząc —» mesjanizm (J.M. —»
Hoene-Wroński, B. —> Trentowski, K. —»• Libelt, A. —» Cieszkowski).

Wysunięto też koncepcję filozofowania zarazem
realistycznego (ale o nachyleniu psychol.) i minimalistycznego
( J . F . —» H e r b a r t , J . F . —> F r i e s ) . G e n e r a l n i e zaczęto przeciwstawiać
metafizykę (którą odrzucano) poznaniu filoz., w którym
akcentowano niemal wyłącznie problematykę epistemologiczną;
w ten sposób f. wystąpiła przeciw f., „ścinając jej
głowę". Dokonał tego zwł. —> pozytywizm (A. —» Comte,
LS. —* Mill, H. —* Spencer), ograniczając f. do encyklopedycznego
zestawiania czy później do uogólnień i dopełniającej
syntezy rezultatów nauk ścisłych (—»• fakt) oraz do prowadzenia
krytycznych analiz metanauk.; podziwiając rozwój
nauk przyr., redukowano przedmiot f. do faktów materialnych,
a jej metodę do —» indukcji, która jedynie zasięgiem
(stąd i możliwością testowania) różniła się od indukcji naukowej.

Do —* materializmu i antropol. —> naturalizmu L.
—» Feuerbacha oraz dialektycznej metody Hegla nawiązali
K. —* Marks i F. —» Engels, proponując scjentystyczną odmianę
koncepcji f. (o charakterze —» ideologii klasy robotniczej),
która ma dociekać indukcyjnie najogólniejszych
praw rozwoju przyrody, —> społeczeństwa i myślenia ludzkiego
dla wskazania drogi do rewolucyjnej przebudowy społeczeństwa
(—» marksizm).

O k o ł o poł. X I X w. pozytywizmowi i naturalizmowi przeciwstawiły
się style filozofowania opierające swą analityczną
refleksję - na tradycji rei. (tradycjonaliści L . G . A . de —> Bonald,
F.R. de —* Lamennais), na wierze (—> fideizm u L . E . M .
— B a u t a i n a ) , na wrodzonej idei bytu (—> ontologizm u A.
—* Rosmini-Serbatiego, V. —* Giobertiego, A. —* G r a t r y ' e -
go), bądź wreszcie na przeżyciach rei.-mor. ( J . H . — > Newman,
a zwł. S. —> Kierkegaard, k t ó r e g o f. bez aspiracji n a u k . ,
subiektywistyczna i korzystająca z paradoksalnych sformułowań
tłumaczyła tragizm i sprzeczności egzystencji ludzkiej).

Po 1880 w Niemczech dla wielu koncepcji f. u k ł a d em odniesienia
stał się —* neokantyzm, z kryt. analizą poznania,
j e go struktury, uwarunkowań i relacji do rzeczywistości,
zajmujący się nie naturą bytu, lecz myśleniem o bycie, postępowaniu
i twórczości. W szkole marburskiej (H. —> Cohen,
P. —» N a t o r p ) na kanwie nauk ścisłych racjonalistycznie
dociekano log. podstaw ważności poznania lub naczelnych
zasad działania. Natomiast w szkole badeńskiej (W. -* Windelband,
H. —» Rickert, E. —» Cassirer), stosując podejście
hist, i analizując poszczególne dziedziny kultury, wykrywano
warunki absolutnego obowiązywania prawdy, dobra i piękna.
We Francji C. Renouvier posłużył się neokantyzmem do
przezwyciężenia pozytywizmu, tworząc koncepcję metafizycznego
poznania - fenomenistyczną (—» fenomenizm) i
fideistyczną (opartą na „racjonalnej wierze").

Neokantyzm
z pozytywizmem łączyli również zwolennicy metafizyki indukcyjnej
(G.T. -» Fechner, R . H . -» Lotze, W. -> W u n d t ) ,
którzy pod firmą psychologii uogólniali rezultaty nauk
szczegółowych w wewn. spójny system tez epistemologicznych
i ontol., pozwalających zbudować pogląd na świat jako
—* całość. Drugi pozytywizm, zw. —» empiriokrytycyzmem
(R. Avenarius, E. Mach), pod wpływem neokantyzmu przybrał
już wyraźnie epistemologiczny c h a r a k t e r , próbując stworzyć
jednolite podstawy poglądu na świat w drodze kryt.
analizy doświadczenia („czystego") oraz „ekon." syntezy
naukowych rezultatów (—» ekonomia myślenia).

W końcu X I X w. wskutek —» agnostycyzmu i —» konwencjonalizmu
w przyrodoznawstwie oraz obrony autonomii
humanistyki nastąpiło odrodzenie (wbrew pozytywizmowi)
koncepcji f. maksymalistycznej, czyli takiej, która stawia
wielkie zagadnienia sensu świata i życia ludzkiego oraz
próbuje j e rozwiązywać bądź pozaracjonalnie, bądź opierając
się na intelektualnej intuicji. F. —» Nietzsche aforystycznie
interpretował kulturową aktywność („poza d o b r em i z ł e m " )
człowieka, aby zdobyć obraz życia j a k o całości; nie zależało
mu przy tym na prawdzie, gdyż wg niego f. to subiektywna
i nieufna wobec spekulatywnego rozumu ekspresja własnego
przeżywania świata i własnej rozdzieranej konfliktami
osobowości, ekspresja zmierzająca do samooświecenia się
natury. Neoscholastycy (J.L. —» Balmes, M. —» Liberat
o r e , J. —* Kleutgen, T.M. Zigliara, a p o t em D.J. —» Mercier
i szkoła Iow.), korzystając z pomysłów Descartes'a,
Wolffa, Reida i Kanta eklektycznie dopełniali arystotelesowską
koncepcję f. teorią poznania, a w dziedzinach
ontol. (zwł. w f. przyrody) korzystali z nauk przyr., ograniczając
metodologicznie autonomię f. (—» neoscholastyka).

Zapoczątkowaną przez Nietzschego —* filozofię
życia inaczej rozwijał W. —> Dilthey; wychodząc od zagadek
życia duchowego oraz posługując się metodą psychologii
analityczno-opisowej i —* h e r m e n e u t y k i, zmierzał do
zbudowania niemetafiz. i jednolitego poglądu na świat zależnego
od osobowości, wyrażającego założenia nauk szczegółowych
oraz integrującego kulturę. Koncepcja f. życia wzmocniła
się pod wpływem —> pragmatyzmu i bergsonizmu. W. —»
James podporządkował wszelkie poznanie życiowej przydatności,
uważając f. za opartą na doświadczeniu i wierze analizę
tkwiących w świadomości (mającej charakter zmysłowy i dążeniowy)
problemów nierozwiązanych przez nauki, a których
rozwiązanie jest nieodzowne dla zaspokojenia ludzkich pot
r z e b , zwł. mor. i estetycznych; in. pragmatyści amer. (Ch.S.
—* Peirce, J. —» Dewey) byli nastawieni mniej psychologistycznie
i fideistycznie.

W ujęciu H. —» Bergsona f. zajmując się
duchem ludzkim jako świadomością (nauki dotyczą bowiem
świata materialnego), posługuje się infraintelektualną —* intuicją
(jakby uświadomionym instynktem), ujmującą jakościowo,
całościowo i w pierwotnym trwaniu niezmiennym swój
przedmiot („życiowy p ę d " ) ; tak zdobywaną f. wyraża się
za pomocą języka lit. (metafory, parafrazy, sugestie),
ale kontrolną i kierowniczą funkcję pełni w niej cała ludzka
wiedza (tzw. doświadczenie integralne; —> aktywizm).

Do arystotelesowskiej koncepcji intuicji w f. nawiązał
F. -» Brentano, lecz połączył ją z analizą psychol., dzięki
czemu jego metoda f. nie różni się istotnie od nauk., choć
pozwala dojść do tez metafizycznych. Uczeń Brentana E.
— Husserl stworzył wpływową koncepcję f. fenomenologicznej
(—» fenomenologia) jako autonomicznej (wobec
nauki i świadomości p o t o c z n e j , wolnej od wszelkich presupozycji),
analityczno-opisowej i ścisłej wiedzy fundamentaln
e j , opartej na intelektualnej intuicji, tj. bezpośredniej,
źródłowej naoczności tego, co i j a k jest dane w świadomości
—» aksjomat).

Początkowo f. dotyczyła istoty lub idei czegoś
postać ejdetyczna z ontologia i metafizyką jako kolejnymi
e t a p a m i ) , później odkrywając absolutną subiektywność j a k o
uniwersalne źródło sensu, ujmowała transcendentne przedmioty
już wyłącznie jako pojawiające się korelaty intencji
lub j a k o noematy (postać t r a n s c e n d e n t a l n a ) .

Kontynuatorzy Husserla modyfikowali metodę fenomenologiczną tak, by zagwarantować
f. krytycyzm i związek z poznaniem nauk. (N.
—» H a r t m a n n ) , realizm ( H . —» Conrad-Martius, M. —* Scheler,
E. —» Stein, R. —* Ingarden) czy rozumiejące poznanie
konkretnej egzystencji ludzkiej w świecie (M. —> Heidegger,
J . P . —> S a r t r e , M. —» Merleau-Ponty). W o s t a t n im przypadku
mówi się już o popularnej koncepcji f. egzystencjalnej (—»
egzystencjalizm), którą p o n a d t o reprezentują G. —» Marcel,
K. -» J a s p e r s , M. -> Buber, P. -» Tillich, R. -» Bultmann,
L. —» Szestow i N . A . —* Bierdiajew; była ona reakcją na racjonalistyczne
teorie abstrakcyjnych —» substancji (rzeczy lub
idei) i dlatego koncentrowała swe analizy na przeżyciach
i myśleniu k o n k r e t n e g o człowieka, a zdążała do zrozumienia
podstawowych warunków i dynamiki bytowania ludzkiego
(różnego od istnienia rzeczy), niekiedy stając się światopoglądową
samomanifestacją postawy egzystencjalnej albo po
prostu samouświadamiającym udziałem w -*» egzystencji.

Z kolei podejście językowe doprowadziło do koncepcji f.
hermeneutycznej ( H . G . Gadamer, Heidegger, P. Ricoeur),
będącej interpretacyjną refleksją nad —» językiem (ujętym
j a k o egzystencja ludzka o charakterze dziejowym lub jako
mowa symboli, mitów i przesądów) w celu odkrycia głębszych
sensów, k t ó r e przysługują zarówno temu, co przedmiotowe,
j a k i temu, co podmiotowe, gdyż „rozumienie to sposób
bycia człowieka w świecie, a człowiek i jego świat to
układ sensów".

W XX w., obok mniej albo bardziej maksymalistycznych
ujęć f., dość często, choć elitarnie, filozofowano w sposób
minimalistyczny, czyli nie dążono w f. do budowania systemów
poglądów fundamentalnych ani całościowych syntez,
natomiast intersubiektywnie i dokładnie analizowano szczegółowe
problemy filoz. czy też ogólnometanaukowe. Akcentowano
zwł. zagadnienia precyzji języka i poprawność metod
myślenia, odrzucając lub pomijając wiele przedmiotowych
problemów dawnej f. jako źle lub niepoprawnie postawionych.
Brytyjska f. —» analityczna (zapoczątkowana przez
G.E. —» M o o r e ' a , a od strony log. przez B. —» Russella i L.
—» Wittgensteina) widziała zadanie f. w jednoznacznym
ustaleniu i uściśleniu sensu wyrażeń pełniących funkcje
filoz., posługując się nawet rekonstrukcją wyrażaną za pomocą
aparatury formalnej.

Po 1930 pod wpływem Wittgensteina
(w drugim okresie twórczości) f. analityczna zmieniła się w f.
lingwistyczną (G. Ryle, J. Wisdom, J.L. Austin, P . F . Strawson),
wg której obok eksplikacji terminów do rozwiązania filoz.
zagadnień trzeba zbadać faktyczne sposoby funkcjonowania
wyrażeń w nich występujących (—> filozofia języka);
okaże się wtedy, iż większość filoz. problemów zrodziła się
wyłącznie z nadużycia (nienormalnego użycia, pogwałcenia
wewn. logiki) języka, a pozostałe mają charakter metajęzykowy.

Podobną do f. analitycznej koncepcję f. mieli przedstawiciele
szkoły —> lwowsko-warszawskiej (K. Twardowski,
J. Łukasiewicz, T. Kotarbiński, K. Ajdukiewicz, I. Dąmbska),
z tym jednak, że pośrednio próbowali rozwiązywać
klasyczne zagadnienia filozoficzne. Z kolei —» neopozytywizm
(M. Schlick, R. Carnap, H. Reichenbach, W. van O.
Quine, A.J. Ayer) traktował f. albo jako bliskie religii
i sztuce rozważanie ludzkich postaw i aspiracji, albo odrzucając
wszelką metafizykę, normatywną etykę i estetykę (z powodu
ich języka pozbawionego poznawczego sensu), ograniczał
f. do log. analizy języka i metod nauk. oraz kryt.
analizy podstawowych, nauk. założeń.

Nachylenie socjol.
w pojmowaniu f. przejawiała wpływowa, zwł. w latach
60-tych (choć powstała w okresie międzywojennym), szkoła
—» frankfurcka (M. H o r k h e i m e r , H. Marcuse, T.W. A d o r n o ,
J. Habermas); rezultaty nauk szczegółowych stały się dla
niej m a t e r i a ł em do filoz. interpretacji, będącej przy użyciu
metody „dialektyki negatywnej" (myślenia wydobywającego
sprzeczności w tym, co dane), wspomaganej -» psychoanalizą
i hermeneutyką - krytyką społeczeństwa kapitalistycznego,
a nast. cywilizacji techn. („rozumu i n s t r u m e n t a l n e g o " ) i -» totalitaryzmu; tak uprawiana f. stanowi część praktyki
społ. i jej ukształtowaniu winna służyć. Na gruncie teorii
humanistyki (po uznaniu językoznawstwa za dyscyplinę
modelową) wyrosła koncepcja f. strukturalistycznej (—»
strukturalizm C. — Lévi-Straussa, J. Lacana, M. Foucaulta,
L. Althussera), która ahistorycznie i apragmatycznie, podchodząc
do zdarzeń jako całości o c h a r a k t e r ze formalnego
systemu znakowego, wykrywała metodą analizy semiotycznej
głęboką strukturę tego systemu; przez swój asubstancjalizm
likwidowała tradycyjne przeciwstawienie podmiot - przedmiot,
głosząc, że działanie struktur jest niezależne od podmiotów
ludzkich.

Minimalizm w pojmowaniu z a d a ń f. doszedł
do tego, że uważano ją jedynie za aporetyczną analizę (—*
aporia) fundamentalnych problemów filoz., t j . niestrudzone
ich przeformułowywanie i rozwiązywanie ze świadomością
ich nierozwiązalności (Hartmann, G. Martin, S. Weil), albo
za teorię argumentacji i kryt. dyskusji (J. Passmore).

W 2. ćwierci XX w. odżyło tomistyczne ujęcie poznania
filoz. w postaci egzystencjalnego —» tomizmu (J. —» Maritain,
E. - » Gilson, G . P . Klubertanz, E.L. Mascall, J . Owens,
M.A. Krąpiec), który starał się zachować wierność Tomaszowej
koncepcji f. (odrzucając późniejsze d o d a t k i ) , unowocześniając
jednak metodol. charakterystykę f.; ponadto na
gruncie tradycyjnej koncepcji f. chrzęść, próbowano asymilować
nowoczesne sposoby i style filozofowania, m.in. przez
zastosowanie nawiązującej do Kanta metody transcendentalnej
(J. —» Maréchal, J. de Vries, J.B. Lötz, K. Rahner,
E. Coreth) oraz fenomenologiczno-egzystencjalnej (D. von
—» Hildebrand, E. Lévinas, A. de Waelhens, W.A. Luijpen,
J. Tischner), choć koncepcje te często ze względu na metaprzedmiotowe,
subiektywistyczne, aksjologiczne lub irracjonalne
podejście nie bardzo już mieszczą się w ramach ujęć
f. klasycznej.

Podobne prace

Do góry