Ocena brak

FILOZOFIA A ŚWIATOPOGLĄD - STRUKTURA I RODZAJE ŚWIATOPOGLĄDÓW, IDEOLOGIA

Autor /KiLLbiLL Dodano /06.07.2011

Człowiek podejmuje przedsięwzięcia poznawcze bądź ze względu na doraźne potrzeby Ŝyciowe (indywidualne, grupowe, gatunkowe), bądź ze względu na swoje zainteresowania czysto teoretyczne, bądź wreszcie celem uporządkowania swojego postępowania i znalezienia lub nadania sensu swemu  Ŝyciu traktowanemu jako całość. Osiągnięcie nawet najbardziej praktycznych i doraźnych celów wymaga rzetelnej wiedzy. Poznanie moŜe słuŜyć zadaniom pozapoznawczym, jednakŜe w swym przebiegu winno być tylko poznaniem, tylko poszukiwaniem (uzyski-waniem) prawdy.

Tendencję do całościowego uporządkowania swego postępowania i ustalenia sensu  Ŝycia nazwijmy poszukiwaniem  światopoglądu. Nie moŜna bowiem reali-zować jej nie rozwaŜając istoty i sposobu istnienia otaczającego nas świata. Ś w i a t o p o g l ą d jest to zespół przekonań i postaw, twierdzeń, ocen i norm, który - przynajmniej w oczach zwolenników czy wyznawców - stanowi spójny, całościowy obraz rzeczywistości (tego, co istnieje), porządkujący (wartościujący i normujący) postępowanie względem siebie i otoczenia. U osób nastawionych bardziej intelektualnie i krytycznie,  u tych, których trudności i skomplikowane nieraz sytuacje zmuszają do samodzielnych, zasadniczych decyzji, występuje troska o to, aŜeby owa spójność poglądu na świat nie była pozorna i aby jego wybór nie był czymś przypadkowym i nieumotywowanym.

Światopogląd jest zbiorem elementów i czynników dosyć róŜnorodnych. W kaŜdym razie pełny światopogląd zawiera rozstrzygnięcia zagadnienia sensu Ŝycia, ostatecznego celu działania, hierarchii dóbr. Nasuwają się tu pytania o istotę i rację istnienia nas samych, otaczającego nas  świata, o ostateczną podstawę norm i odpowiedzialności moralnej, o nieśmiertelność duszy ludzkiej (lub człowieka), o istnienie Boga. Pytania te stawia równieŜ na swoim terenie filozofia. Owa zbieŜność tematyki z jednej strony powoduje nie gasnące nigdy zainteresowania szerokiego grona ludzi filozofią, z drugiej prowadzi do ciągłych nieporozumień. PoniewaŜ filozofia omawia sprawy, które kaŜdego dotyczą, obchodzą i bolą, człowiek szukający lub mający juŜ  światopogląd uwaŜa się za kompetentnego w sprawach filozoficznych. Czym innym jest jednak filozofowanie zaangaŜowane światopoglądowo, „usługowe", a czym innym naukowe uprawianie filozofii. Pełnią one odmienne funkcje i rozwiązują swoją problematykę kierując się innymi motywami. Filozofii nie moŜe uprawiać „człowiek z ulicy" bez przejścia odpowiedniego treningu i zdobycia niezbędnej kompetencji. Pod tym względem filozofia nie róŜni się od innych nauk, np. od matematyki czy fizyki.

Oczywiście naukowo uprawiana filozofia moŜe pełnić rozmaite poŜyteczne funkcje w róŜnych dziedzinach Ŝycia i kultury. JednakŜe wszystkie te praktyczne zastosowania filozofii (w budowaniu poglądu na  świat, motywowaniu decyzji moralnych, pogłębianiu przeŜyć religijnych i estetycznych) są racjonalnie uprawnione tylko wtedy, gdy sama filozofia jest odpowiedzialnie uzyskanym poznaniem przez wyspecjalizowane podmioty poznające. Właściwe uprawianie filozofii wymaga pewnej ascezy, polegającej na umiejętnym eliminowaniu w procesie poznawania czynników pozapoznawczych, wolitywno-emocjonalnych, nawyków i uprzedzeń, oraz wymaga usprawnienia intelektu do utrzymania się przy właściwym filozofii punkcie widzenia, do odpowiedniej dyscypliny myślenia, do krytycyzmu i uczulenia na  ścisłość sformułowań i rozumowań, na uwaŜność i dociekliwość percepcji i analizy. Właściwe zrozumienie analiz i wyników filozoficznych wymaga przyswojenia sobie aparatury pojęciowej filozofa, aparatury bynajmniej nie przypadkowej i zbędnej.

W budowie  światopoglądu biorą teŜ udział nauki szczegółowe, zarówno przyrodnicze, jak i humanistyczne. JednakŜe sama wiedza - filozoficzna i naukowa - nie wystarczy do zaangaŜowania całej osobowości ludzkiej, do podjęcia wiąŜącej decyzji w sprawie wyboru i realizacji celu naszego  Ŝycia, akceptacji (odkrytego) sensu naszego istnienia. Oczywiście troska o trafność i skuteczność tych decyzji prowadzi do racjonalizacji światopoglądu, nie doprowadzi jednak do utoŜsamienia światopoglądu z wiedzą. Światopogląd człowieka nie jest - ze swej natury - czymś jednoznacznie wyznaczonym przez wyniki (zresztą zmienne i niepewne) nauk szczegółowych oraz naukowo uprawianej filozofii; zawsze pozostanie w nim miejsce na wiarę w coś lub w kogoś, na zaufanie czemuś lub komuś, na decyzję na coś. ZaleŜnie od tego punktu mamy do czynienia z rozmaitymi rodzajami światopoglądu.

Najogólniej możemy wyróżnić  światopoglądy racjonalne i nieracjonalne, scjentystyczne i niescjentystyczne, religijne i niereligijne. Światopogląd racjonalny to  światopogląd eliminujący lub (właściwie) ograniczający w podstawowych punktach (wyborach) działanie nastrojów, popędów, nawyków, odwołujący się do nauk szczegółowych i filozofii zgodnie z zakresem ich kompetencji. Światopogląd scjentystyczny to  światopogląd ufający bezwzględnie naukom szczegółowym, starający się wciąŜ podąŜać za nimi, ekstrapolując ich teorie i hipotezy na problemy sensu świata, Ŝycia człowieka, moralności, na całość bytu. Światopogląd religijny to światopogląd odwołujący się do objawienia lub światopogląd, który w węzłowych decyzjach opiera się na zaufaniu Bogu lub jego Wysłannikowi (tutaj zachodzą róŜnice między religiami), na pewnym osobowym - bezpośrednim lub pośrednim - kontakcie z Kimś. Bywają  światopoglądy zarazem religijne i racjonalne.

I d e o l o g i a to jakaś doktryna (zespół twierdzeń, ocen i norm) będąca podstawą postępowania lub narzędziem działania jakiejś grupy społecznej. W bardziej specjalnym znaczeniu ideologią nazywa się doktryna związana z działa-niem (z interesami) grupy klasowo (w sensie marksistowskim) zdeterminowanej. W tym sensie ideologią moŜe być jakiś  światopogląd, ale równieŜ określona doktryna filozoficzna. Stąd teŜ niektórzy - np. wielu autorów marksistowskich nie dostrzegają właściwie róŜnicy między filozofią, światopoglądem i ideologią,

a filozofię określają wprost jako światopogląd klasowo zdeterminowany. Zachodzi zasadnicza róŜnica między uzasadnieniem w filozofii a uzasadnie-niem na terenie  światopoglądu, między dyskusją naukową a dyskusją  świato-poglądową. Uzasadnienie na terenie filozofii jest zabiegiem czysto teoretycznym, natomiast na terenie światopoglądu ma ono zawsze charakter czy wydźwięk praktyczny. Partnerami dyskusji  światopoglądowej są konkretne osoby ludzkie, przed-miotem zainteresowania jest wybór lub konstrukcja poglądu na  świat, dokonanie podstawowych decyzji Ŝyciowych, a moŜe globalny osąd siebie, potwierdzenie lub uratowanie własnej godności. ZaangaŜowany jest w niej cały człowiek ze swoją indywidualną historią. Efektem tej dyskusji ma być mocne przekonanie kogoś (moŜe siebie samego) i ewentualne podjęcie decyzji. Celem natomiast dyskusji naukowej nie jest przekonanie kogoś, lecz uzyskanie poznania prawdziwego, skonstruowanie lub obalenie jakiegoś uzasadnienia, a dyskutujący tak prowadzą rozwaŜania, jakby uczestniczyli w poznaniu tego samego, idealnie pojętego podmiotu poznającego, odwołując się do samego intelektu i jego funkcji czysto poznawczych.

Podobne prace

Do góry