Ocena brak

FENOMENOLOGIA

Autor /Marcjan Dodano /26.09.2012

(gr. fainomenon t o , co się jawi,
zjawisko, logos słowo), filoz. prąd zainicjowany przez E. —»
Husserla i rozwijany w jego szkole lub wspólne dla tej szkoły
poglądy oraz metody filoz., a wg Husserla podstawowa nauka
filoz.; określa także czysto opisowe działy wiedzy lub części
niektórych nauk (np. fizyki); różna od —» fenomenalizmu
i — fenomenizmu; terminu f. używali wcześniej w różnym
sensie m.in. J . H . Lambert, I . Kant, G . W . F . Hegel, W. Hamilton,
M. Lazarus, E. von Hartmann, Ch.S. Peirce, C.
Stumpf.

1. R o z w ó j - Modyfikowana wskutek ewolucji poglądów
Husserla, w powstałej po 1900 szkole, f. początkowo wywierała
wpływ w Getyndze (A. Reinach, H. Hofmann, W.
Schapp, Th. Conrad, D. Hildebrand, H. —* Conrad-Martius,
K. Stavenhagen, H. Lipps, J. Hering, F. Kaufmann, E. —>
Stein, A. Koyré, R. —» Ingarden) i Monachium (gdzie obok
Conradów i Hildebranda należeli doń A. Pfänder, M. —> Scheler,
M. Geiger, A. Gallinger, H. Spiegelberg i B. Schwarz),
a od 1916 we Fryburgu Br. (O. Becker, A. Metzger, L.
Langrebe, E. Fink, J. Patočka, D. Cairns, M. Farber, A.
Gurvitsch, A. Schütz, H.G. —* Gadamer, Th. Celms, H.
Reiner, E. —» Lévinas - na niektórych z nich wpływ miał
też M. —* Heidegger). Poza Niemcami f. wpłynęła zwł.
na filozofię w Belgii, Holandii, Francji, Włoszech, a także w
Polsce (głównie przez Ingardena - tzw. druga f. lub neofenomenologia)
i w Stanach Zjednoczonych.

Szkołę Husserla określa wspólna koncepcja poznania,
filozofii i jej metod oraz poglądy na temat istnienia i sposobu
poznawania sfery idealnej (skrajny pojęciowy —» realizm);
wg f. wszelkie badanie należy rozpoczynać od bezpośredniego
(wolnego od uprzednich przeświadczeń i schematów
pojęciowo-werbalnych), w miarę możności źródłowego
ujęcia tego, co dane, gdyż zgodnie z tzw. zasadą wszelkich zasad każda źródłowo prezentująca się naoczność jest źródł
em prawomocności poznania (wszystko, co się n am w „intuicji"
źródłowo przedstawia, należy po prostu przyjąć j a k o t o ,
co się jawi, ale jedynie w tych granicach, w jakich się to
p r e z e n t u j e ) ; odpowiednio do podstawowych kategorii przedmiotów
wyróżnia f. wiele typów bezpośredniego poznania;
to, co d a n e bezpośrednio i naocznie - fenomen (którym może
być sam przedmiot w jego istnieniu i własnościach), można
ujmować w jego pełnej indywidualności, konkretności albo
w j e go sensie, istocie, czyli ejdetycznie (—> ejdetyczny ogląd);

fenomen może też oznaczać przedmiot dania naocznego bądź
wystąpienie (pojawienie się) czegoś i sposób wystąpienia
(dania), także t o , w czym coś się pojawia, sposób łub miejsce
pojawienia się czegoś (np. strumień świadomości), a wreszcie
to, co da się wydobyć na jaw lub należy wydobyć na jaw, a
więc ukryte (lecz jakoś zaznaczające się) w tym, co jawne,
a stanowiące j e go (głębszy) sens, cel, rację (tak u Heideggera,
u k t ó r e g o f. przechodzi w —» h e r m e n e u t y k ę ) .

2. M e t o d y - Do zasadniczych metod f. zalicza się:

° metodę oglądu i opisu tego, co i jak dane, zmierzającą
do uchwycenia i pokazania tego, co pierwotne (i pierwotnie
dane) w sposób maksymalnie ateoretyczny;

° metodę —>
ideacji czy uzmienniania, prowadzącą do oglądu ejdetycznego
i umożliwiającą analizę istotnościową obiektywnie
istniejącej sfery idealnej, zawierającej czyste konieczności
i czyste możliwości (w oderwaniu od ich faktycznych konkretyzacji),
wyznaczające zasięg tego, co możliwe do zrealizowania
w sferze tego, co faktycznie istniejące;

° metodę
-» transcendentalnej redukcji (fenomenologicznej —* epoche),
polegającą na „zawieszeniu" tego, co transcendując
świadomość nie jest zagwarantowane jej przebiegiem i immanentną
zawartością oraz odsłaniającą niepowątpiewalną
sferę poznawczą (tzw. świadomość czystą lub transcendentalną)
wraz z jej podmiotem (czyste „ j a " ) , przy czym to,
co transcendentne, traktowane jest jedynie jako korelat
intencji czystej świadomości, a relacja akt-przedmiot zastępowana
jest relacją noeza-noemat;

° metodę rozważań
(analiz) konstytutywnych przeżyć świadomych i ich intencjonalnych
korelatów.

Odpowiednie zastosowanie tych
metod daje f. opisową, f. ejdetyczną (ejdetyka, —> ontologia)
lub f. transcendentalną.

Rozbieżności w szkole fenomenologicznej dotyczą zwł. charakteru
i zasięgu stosowania redukcji transcendentalnej (doprowadziła
ona Husserla do transcendentalnego —* idealizmu,
jednak znaczna część fenomenologów ją odrzuciła lub zmodyfikowała)
oraz sposobu pojmowania podmiotu poznającego; w
szkole tej wyróżnić można idealistyczną f. transcendentalną
(późniejszy Husserl), obiektywistyczną f. ejdetyczną (Pfänder,
Reinach, Conrad-Martius, Scheler, Hildebrand, Stein,
Ingarden), f. egzystencjalną lub fenomenologiczny —» egzystencjalizm
(Heidegger, J . P . Sartre, M. Merleau-Ponty); osobne
pozycje zajmują N. Hartmann (ontologia krytyczna), Amadeusz
Silva-Tarouca (ontofenomenologia) i E. Lévinas; fenomenologizującym
hermeneutykiem jest P. Ricoeur. Odnotować
można kontakty i współpracę między f. a —> analityczną
filozofią (np. R.M. Chisholm, J.N. Findlay, C A . van Peursen,
G. Küng), —> tomizmem (m.in. szkoła lowańska, S. Breton,
S. Strasser, K. Wojtyla, W. Stróżewski, J. Seifert) czy
nawet -* marksizmem (głównie na terenie Francji, Włoch,
Jugosławii i Polski, np. J. Szewczyk).

F. dostarczyła wielu wnikliwych i oryginalnych analiz,
wskazała na bogate zróżnicowanie przeżyć i odmian doświadczenia,
przyczyniła się do rozwinięcia i wysubtelnienia
metod oglądu i opisu tego, co i jak dane, oraz odsłaniania
tego, co ukryte za tym, co się jawi, lecz co daje się w nim
w określony sposób wypatrzyć i odsłonić zarówno na terenie
badań nad świadomością, jak i w —» ontologii, —» etyce ( I ) ,
-* fenomenologicznej psychologii, —* estetyce (I C) czy —»
fenomenologii religii.

3 . Jako p o d s t a w o w a n a u k a f i l o z o f i c z n a f. miała wg Husserla realizować jednocześnie postulat filozofii jako
nauki ścisłej, niedogmatycznej i niepowątpiewalnej, oraz
postulat powrotu do samej rzeczy, tj. oparcie się na bezpośrednim
kontakcie z tym, co dane, stając się nauką czysto opisową,
maksymalnie ateoretyczną, korzystającą z oglądu
ejdetycznego, która może być potraktowana jako odpowiednie
przekształcenie koncepcji psychologii opisowej (F. —»
Brentano).

F. opisową (stanowiącą pierwszą filozofię) uważał
Husserl za podstawę ontologii formalnej, materialnych
ontologii regionalnych, a wreszcie metafizyki; w późniejszym
okresie całą problematykę filoz. sprowadził do f. transcendentalnej,
a rozważania ejdetyczne (ontologiczne) wyprowadza!
z rozważań konstytutywnych, odsłaniających warstwy
konstytutywne jednostek przeżyciowych (i ich intencjonalnych
korelatów) oraz proces kształtowania się sensów
przedmiotowych (neomatów) - ostatecznie - w pierwotnym
przepływie wewn. świadomości czasu (związanej z określonym
czystym „ j a " ) ; i tak philosophia prima stala się zarazem
philosophia ultima.

Wśród fenomenologów dyskutuje się,
czy w fazie idealizmu transcendentalnego przekształcony
został zasadniczo sens dotychczasowej problematyki filoz.
w myśl odkrytej przez Husserla perspektywy badań, czy też
wnioski ontol. i metafiz. zostały przezeń wyciągnięte z rozważań
transcendentalno-konstytutywnych w sposób niekonsekwentny
i nieuprawniony.

F. są poświęcone liczne czasopisma (—» filozoficzne czasopisma
II A 3,1°), a także serie Husserliana oraz Phenomenologica
(do 1978 ukazało się 78 tomów), wyd. w Hadze na
podstawie archiwum Husserla w Lowanium.

 

W.A. Luijpen, Ex'istentiële F., Ut 1959, 19697 (F. egzystencjalna, Wwa 1972); H. Spiegelberg, The Phenomena-logical Movement I-II. Hg 1960, 19712 (bibliogr.); R. Ingarden, Z badań nad filozofią współczesną, Wwa 1963; G. Funke, Phänomenologie. Metaphysik oder Methode?. Bo 1966. 19722; A.B. Stępień, F. w Polsce. SPCh 2(1966) z. 1, 29-47; J.N. Mohanty. Phenomenology and Ontology, Hg 1970; Phenomenology and Existentialism, NY 1972; Explorations in Phenomenology. Hg 1973; Phenomenology. Continuation and Criticism. Hg 1973; R. Ingarden. Wstąp do f. Husserla, Wwa 1974; A.B. Stępień. Tomlzm a f.. Znak 26(1974) 790-798; H. Spiegelberg. Doing Phenomenology. Hg 1975; P. Janssen, E. Husserl - Einführung in seine Phänomenologie. Fr 1976; Husserl. Exposition and Appraisals. Notre Dame 1977 (bibliogr.); Mettere Entwicklungen des Phänomenbegriffs (Phänomenologische Forschung), Fr 1978; J. Tischner, W kręgu myśli husserlowskiej, AHFMS 24(1978) 215-236; G.A. Johnson, Between Phenomenology and History, Ann Arbor 1979.

Podobne prace

Do góry