Ocena brak

FELIETON

Autor /kacperka Dodano /20.02.2012

FELIETON, gatunek obejmujący różnego rodzaju prasowe utwory publicyst., reportażowe, eseistyczne, nawet beletrystyczne, przeważnie cykliczne, odznaczające się na ogół zwięzłością i popularną, przystępną formą, subiektywizmem ujęcia i nastawieniem na bezpośredni kontakt z czytelnikiem, lekkim, gawędziarskim, często żartobliwym stylem, elementami humoru, satyry, parodii itp., występującymi w różnych układach, charakteryzowanych jako, ,styl felietonowy''. Początki f., jeszcze tak wówczas nie nazywanego, sięgają XVIII w. (J. Addison i R. Steele w piśmie londyńskim „Spectator" 1711-14); nazwa pochodzi od dodatku literacko-rozrywkowego, wprowadzonego 1800 na osobnych kartkach (franc. feuilleton) w „Journal des debats" przez J.L. Geoffroya, który 1803 wydłużył kolumnę gazety, przenosząc dodatek pod kreskę typograficzną (f. nazywano zrazu wszystko, co znajdowało się w takim dziale, włącznie z powieścią odcinkową, zw. też „powieścią felietonową").

W Polsce f. pojawił się na łamach —> „Monitora", gdzie był przeniesieniem wzoru „Spectatora". Była to oświeceniowa publicystyka moralistyczna, posługująca się często satyrą i beletryzacją, zbliżającą ten typ f. do —> powiastki filozoficznej. Tradycję tę podjęła po 1815 publicystyka wprasie warsz. i wil., uprawiana przez S.K. Potockiego (—> Świstek krytyczny) w „Pamiętniku Warsz." i przez autorów z kręgu —> Towarzystwa Szubrawców w „Wiadomościach Brukowych" (Jędrzej Sniadecki, M. Baliński). W tym samym czasie na łamach prasy warsz. powstał f. oparty na wzorach franc. V. J.E. Jouya - autora wielu cyklów felietonowych, z najgłośniejszym, I'Hermite de la chaussee d'Antin na czele - o tematyce przeważnie obycz., bogaty w realia, a zarazem wyraziście eksponujący osobowość fikcyjnego narratora. Felietonistykę tego typu zapoczątkował £816 w „Gazecie Warsz." G.M.Witowski (Pustelnik z Krakowskiego Przedmieścia), uprawiali ją też J. Brykczyński (Bywalski), B. Kiciński (B.H.K.), F.K. Godebski (Dobrogost).

W okresie międzypowstaniowym J.S. Bogucki i później A. Wieniarski (G. Kostrzewa, A.W.) uprawiali f. obyczajowy o dużej objętości, wzorowany na modnym we Francji i całej Europie —> szkicu fizjologicznym. Formę epistolarną stosował m. in. w swej felietonistyce na łamach „Dziennika Warsz." H. Rzewuski (Listy z Warszawy). Na pograniczu f. i humoreski znajdują się Ramoty i ramotki A. Wilkońskiego, który sięgał często do wzorów —> gawędy szlach., podobnie jak najpopularniejszy w I. pięćdziesiątych felietonista, A. Niewiarowski (znaczył swe felietony gwiazdką typograficzną). K. Kucz, piszący teksty z pogranicza wiadomości miejskich i miniatury felietonowej, wzbogacił f. elementami dziennikarskiej reporterki, nowy typ f. historyczno-regionalnego, związanego z dziejami miasta, w którym ukazuje się gazeta, zapoczątkowali K.W. Wójcicki i F.M. Sobieśzczański, a rozwinęli później W. Gomulicki, w okresie międzywojennym K. Beylin, po wojnie J.W. Gomulicki, J. Wołowski.

Spośród form felietonistycznych, które zaczęły się kształtować w l. pięćdziesiątych, największą żywotność wykazała —> kronika, dominująca w felietonistyce pol. do I wojny światowej. Jej pionierami byli F.S. Dmochowski (F.S.D.), W.L. Anczyc, W. Szymanowski (uprawiający też „fizjologię"), Z. Węgierska, której korespondencja lit. nadsyłana do Warszawy z Paryża (Kronika paryska) zainicjowała nowy typ f elietonisty-ki w pol. prasie. Klas. postać nadał kronice B. Prus/który przez prawie 40 lat (1874-1912) publikował systematycznie w prasie warsz. swe —> Kroniki (tygodniowe i miesięczne). Uprawiali ją również: w Warszawie - H. Sienkiewicz, A. Świętochowski, F.M. Faleński, J. Kotarbiński, K. Szaniawski (Klemens Juno-sza), W. Bogusławski, W. Gomulicki, W. Sabowski, W. Olendz-ki, W.J. Maleszewski, we Lwowie - gł. przedstawiciel kronikarstwa felietonowego w prasie galie. J. Lam (—> Kroniki lwowskie), J. Rogosz (Choroby Galicji), w Krakowie - M. Bałucki (Tygodnik krakowski).

W okresie popowstaniowym obok kroniki rozwijały się również in. odmiany felietonistyki: polemiczna publicystyka społ. A. Świętochowskiego (Poseł Prawdy), prowadzącego słynny dział —> Liberum veto w „Prawdzie", korespondencja zagr.-podróżn. z —> Listami z podróży i Listami z Afryki Sienkiewicza na czele, portret satyr, jako odmiana f. politycznego (Album fotograficzne K. Chłędowskiego), f. nawiązujący do gawędy szlach. (J. Wieniawski, a na pocz. XX w. I. Oksza-Grabowski), wiersz satyr., zaliczany do felietonistyki, gdy ma stały tytuł cyklu lub stałe określone miejsce w numerze i na kolumnie (M. Biemacki-Rodoć, W. Stebelski, K. Laskowski -El, W. Buchner — Ner-Buch, A. Orłowski - Krogulec). Do rozkwitu felietonistyki w tym okresie przyczynił się rozwój i specjalizacja prasy satyrycznej. Wraz z rozwojem czasopiśmiennictwa lud. i regionalnego pojawił się autentyczny f. gwarowy, żywotny jeszcze do czasów nam współcz., gł. na Śląsku (np. S. Ligoń - Karlik z „Kocyndra") i Kaszubach (np. A. Labuda - Guczóv Mack).

Przełom modernist. nie przyniósł istotnych zmian w teiieto-nistyce pol., poza tendencją do skracania rozmiarów f. i przenoszenia na łamy prasy codziennej i tygodniowej odmian felietonistyki uprawianych uprzednio głównie w tyg. humorystycznych. Coraz częściej pojawiają się w tym okresie f. polityczne, pisane przez publicystów różnych obozów, zwł. po 1905. Szczególną popularność zdobywają sobie: wcześniejsze nieco, lecz zbliżone już do felietonistyki polit.-społ. początku XX w. miniatury publicyst. J. K. Potockiego (Marian Bohusz, Jan Weznaki), później A. Niemojewskiego i G. Glassa. Felietonistykę polit. uprawiali też działacze polit. i przywódcy partyjni (np. F. Kon i F. Perl na łamach „Kuriera Codziennego"). Pod piórem pisarzy takich, jak Niemojewski, Glass, J. Korczak, W. Perzyński, f. początku wieku staje się, gł. z uwagi na styl, gatunkiem prozy modernist. - nie są to jednak zjawiska powszechne i dominujące. Co więcej, zmniejszyło się wówczas znaczenie f. w kształtowaniu życia ideowego i artystycznego.

Okresem rozkwitu felietonistyki i wzrostu jej autorytetu społ. są natomiast lata międzywojenne. Cechuje ją wielkie bogactwo form i tematów, a zarazem dążenie do miniaturyzacji. Publicystykę społ. i polit. uprawiali w tym okresie: A. Słonimski w warsz. „Wiadomościach Lit.", S. Mackiewicz (Cat) w wil. „Słowie" (obok J. Wyszomirskiego - Wysza), Z. Nowakowski w krak. „Ilustrowanym Kurierze Codz.", A. Nowaczyński w „Myśli Nar." i in. organach prawicy nar., felietonistykę obycz. w formie miniaturowej humoreski bądź huraoryst. mikroreportażu - S. Wiechecki (Wiech), S. Kwaśniewski (Quas), W. Szaniawski (Aramis), f. sądowy - S. Ćwierczakiewicz (Ć-wicz), L. Okręt, S. Karpiński, T. Breza, f. popularnonaukowy - B. Winawer, f. sportowy - R. Malczewski, f. moralistyczny - J. Wasowski (Widz), f. teatralny - klasyk gatunku T. Żeleński (Boy). W wielu wypadkach (np. publicystyka obycz.-społ. Boya, lekka felietonowa eseistyka hist. S. Wasylewskie-go) granica dzieląca f. od eseju ulega zatarciu i jedynie druk w prasie, akcenty polemiczne, cykliczny charakter publikacji o charakterze kampanii - nadają im cechy f.

W pierwszych latach powojennych dominowała publicystyka polit. o charakterze polemicznym (J. Hochfeld, S. Żółkiewski, J. Kott, T. Borowski, S. Kisielewski-Kisiel), choć występowały też wybitne zjawiska w dziedzinie f. literackiego, np. Listy do Felicji J. Iwaszkiewicza (Eleuter) i pure-nonsensowe, poet. Listy z fiołkiem K.I. Gałczyńskiego (Karakuliambro). Po 1956 nastąpił wyraźny rozkwit gatunku; przeważała zrazu publicystyka polit.-społ., z biegiem czasu dominującą rolę w prasie lit. zaczął odgrywać f. społeczny, lit., filoz. z pogranicza eseju, o wyraźnie zarysowanym charakterze podmiotowym i dużych ambicjach lit. (Słonimski, Kisielewski, A. Kijowski. K.T. Toeplitz - KTT, J.Z. Słojewski - Hamilton, A.J. Wieczorkowski, A. Dobosz - Pustelnik z Krakowskiego Przedmieścia), f. polityczno-społeczny (J. Putrament, W. Machejek), społ.-obycz. (W. Kopaliński, S. Dygat, A. Małachowski, J. Urban, M. Radgowski, D. Passent, U. Kozioł, P. Wierzbicki), odmiany f. z pogranicza recenzji lit. (Iwaszkiwicz, S. Zieliński, W. Szymborska, B. Czeszko, W. Żukrowski), teatr. (Kott, K. Puzyna), film. (Z. Kałużyński, Toeplitz, J.J. Szczepański, R. Marszałek), muz. (J. Waldorff), f. sportowy (B. Tomaszewski). Felietonistykę lat ostatnich charakteryzuje duże zróżnicowanie formalno-stylowe. Obok klas. form felietonowej pogawędki, pisanej potocznym współcz. językiem lit., S. Wiechecki kontynuował swe f.-humoreski stylizowane na gwarę warsz., M. Wańkowicz modernizował tradycję gawędy, A. Rudnicki stworzył nowy typ f., łącząc w stałym cyklu (Niebieskie kartki) utwory typowe dla gatunku z nowelistycznymi i impresyjnymi miniaturami, w kierunku jeszcze większej amorficzności zmierzał T. Różewicz (cykl Margines, ale...). Do popularnych form felietonowych należy w latach powojennych społ.-polit. i obycz. satyra obrazkowa, uprawiana m. in. przez K. Ferstera (Charlie), S. Mrożka, Sz. Kobylińskiego, L. Biernackiego, A. Czeczota, A. Krauzego, A. Mleczkę, L. Zahorskiego. Zasięg społ. felietonistyki zwiększyły wydatnie nowoczesne środki przekazu - radio (tradycje f. radiowego, uprawianego np. przez Korczaka, sięgają lat międzywojennych) i telewizja, a także estrada (np. śpiewane f. satyryczne W. Młynarskiego).

Warszawscy ,,Pustelnicy" i ,,Bywalscy". Felietoniści i kronikarze XIX i XX wieku, wybór tekstów i wstęp J.J. Lipski, t. 1-2, W. 1972. 

Jan Józef Lipski

Podobne prace

Do góry