Ocena brak

FELDMAN WILHELM

Autor /kacperka Dodano /20.02.2012

FELDMAN WILHELM, ur. 8 IV 1868 w Zbarażu, zm. 25 X 1919 w Krakowie, krytyk lit. i historyk, publicysta, dramatopisarz, prozaik. Urodzony i wychowany w ubogim środowisku żyd., 1884 zerwał z ortodoksyjnym otoczeniem i rozpoczął we Lwowie działalność w żyd. ruchu asymilacyjnym. Pracę samokształceniową i publicyst.-lit. łączył z aktywnością w organizacjach młodzieży demokratyczno-niepodległościowej, m. in. w Zw. Młodzieży Pol. „Zet". Od 1889 w Krakowie, założył tu z A. Górskim, F. Nowickim, K. Tetmajerem i in. pismo > „Ognisko" (1889/90), wokół którego skupiła się grupa młodzieży uniw. o poglądach zbliżonych do socjalizmu (jej losy przedstawił w powieści z kluczem Nowi ludzie 1894). Czynny w ruchu oświat., był współzałożycielem Uniw. Ludowego im. A. Mickiewicza w Krakowie (1889) i Wyższych Kursów Wakacyjnych w Zakopanem (1904), gdzie wygłosił cykle odczytów o Wyspiańskim, Żeromskim (wyd. łączne 1905) i Ibsenie (wyd. 1906). W 1894-95 słuchał wykładów uniw. w Heidelbergu i Berlinie, skąd wydalony został przez władze za „pol. agitację". W 1896-97 redagował radykalizujący „Dziennik Krak.", a 1901-14 miesięcznik lit.-społ. > „Krytyka", który pod jego kierownictwem odegrał czołową rolę w życiu umysłowym Młodej Polski. Związany od młodości z galie, ruchem socja-list., po 1905 zbliżył się do obozu J. Piłsudskiego i uczestniczył w rozmaitych inicjatywach niepodległościowych. W 1914 wstąpił do Legionów Pol., wysłany niebawem do Berlina jako delegat prasowy NKN, wspierał sprawę pol. akcjami publicys-tyczno-propagandowymi (m, in. 1915-18 wydawał pismo „Pol-nische Blatter"). Po wojnie pracował krótko w MSZ. Jako krytyk lit. i publicysta F. był entuzjastycznym rzecznikiem i propagatorem Młodej Polski, w której widział wielki ruch odnowy kultury artyst., języka poet. i myśli idealist., a przede wszystkim renesans nurtu społ.-patriot. i niepodległościowego, nawiązującego do tradycji pol. romantyków po przezwyciężeniu ograniczonego w swych ambicjach społ. i polit. pozytywizmu. Stąd też kult, jakim otaczał Wyspiańskiego i Żeromskiego, niechęć zaś do programu sztuki eśtetyzują-co-parnasistowskiej Z. Przesmyckiego. Żywo zainteresowany prądami filoz. modernizmu, poszukiwał w nich uzasadnienia dla swej postawy badawczej (zbieżnej w pewnym stopniu z założeniami kryt. impresjonizmu). Za gł, powinność krytyka uważał intuicyjny wgląd w życie wewn. i proces twórczy pisarza po uprzednim rozpoznaniu jego indywidualnych predyspozycji fizjopsychologicznych. W postępowaniu takim widział warunek w pełni adekwatnej, „współtwórczej" interpretacji zjawisk lit., umożliwiającej 'w rezultacie określenie roli jednostki twórczej w „rozwoju dążności nar. lub społ., szkół estet., idei filoz., jakie ożywiały całe społeczeństwo". Wybitnemu krytykowi przypadała Wg F. funkcja szczególna: artysty i moralisty, który dzieło twórcy „wchłania, z możliwą intensywnością odczuwa i odniesione wrażenia stara się oddać w formie jak najbardziej indywidualnej", w czytelniku zaś „budzi rozumienie, a zarazem entuzjazm, kult ideału". Wychodząc z tych założeń zwalczał F. akademicką naukę o literaturze, zwł. przedstawicieli szkoły filol.-hist., zarzucając im degradację genialnych indywidualności twórczych przez tropienie drugorzędnych wpływów i zależności, jałowe dociekania anegdotyczno-plotkarskie itp. (broszura Pomniejszyciele olbrzymów 1905, atakującain. in. S. Tarnowskiego, J. Kallenbacha i J. Tretiaka). Gł. dziełem F. pozostał zarys syntet. Współczesna literatura polska (wyd. 1 pt. Piśmiennictwo polskie ostatnich lat dwudziestu, t. 1-2 1902), aktualizowany i rozbudowywany w kolejnych edycjach (np. w wyd. 3 1905 dod. Współczesna krytyka literacka w Polsce), opatrywany wypisami (m. in. Wybór poezji Młodej Polski 1903, wyd. 2 rozsz. 1918), a pośm. uzup. przez S. Lama (wyd. 7 1924) i S. Kołaczkowskiego (wyd. 8 1930). Książka pisana stylem emocjonalnym, nie wolnym od impresyjnego wielosłowia i patosu, dobitnie manifestująca sympatie ideowo-artystyczne autora, , stała się przedmiotem licznych polemik (F. odpowiadał broszurą Pro domo et pro arte 1909), wywarła jednak silny i długotrwały wpływ na opinie lit. inteligencji, a z czasem okazała również znaczną użyteczność informacyjną i trafność w doborze i hierarchizacji materiału literackiego. Publicystyczny charakter miały również szeroko zakrojone prace historyczne F. Stronnictwa i programy polityczne w Galicjj 1846-1906 (t. 1-2. 1907) oraz Dzieje polskiej myśli politycznej W okresie poroz-biorowym (t. 1-3 1914-20, wyd. 2 1933 uzup. i zmień, przez syna autora, wybitnego historyka J. Feldmana).

Twórczość literacka F., dość obfita; lecz pozbawiona większych wartości artyst., rozwijała się pod wpływem pozyty-wist. literatury społeczno-tendencyjnej i współcz. nurtów modernistycznych. Dokumentalną wartość zachowały utwory z życia chasydzkich środowisk żyd., wegetujących w zacofaniu i izolacji społ. w miasteczkach Galicji wsch. (autobiogr. powieści Piękna Żydówka 1888, Żydziak 1889, dramaty Sądy Boże, wyst. i wyd. 1899, Cudotwórca, wyst. 1900, wyd. 1901). Wzorując się na Ibsenie i Przybyszewskim podejmował też F. charakterystyczne motywy literatury modemist. (psychologia kobiety, jej dramaty uczuciowe i emancypacyjne), m. in. w powieściach W okowach (1890) i Ananke (1898), w utworach scen. Cień (wyst. 1902, wyd. 1903) i Życie (wyst. i wyd. 1903); ogłosił też sztuki hist.: Z epoki wł. odrodzenia Virago (1911), i z wojen napoleońskich 1812 (wyst. i wyd. 1912), współcz. dramat społ. Czyste ręce (1901), komedię o cyganerii My artyści... (1909, wyst. 1911), kilka zbiorów obrazków prozą.

PSB 6 (T.S. Grabowski); OLP V 4 (A. Jazowski); FwP (J. Sławiński); Pamięci W.F., Kr. 1922; Z. G.REŃ F. inscenizacje modernizmu, w: Rok 1900, Kr. 1969; A. JAZOWSKI Poglądy W.F. jako krytyka literackiego, Wr. 1970.

Jan Wojnowski

Podobne prace

Do góry