Ocena brak

FAUST

Autor /Modest Dodano /15.03.2012

ok. 1480-ok. 1540, Johann (a. Jorg, Georg) Faust, niemiecki wędrowny pseudohumanista, pseudolekarz i alchemik, mag, „filozof filozofów", uchodzący za czarnoksiężnika, głoszący z nieporównaną chełpliwością własną chwałę jako „astrologa, drugiego maga świata, źródła nekromancji, chiromanty, aeromanty, pyromanty" itp.

Studiował w Heidelbergu teologię, w Krakowie magię i czarnoksięstwo, krążył między humanistycznymi ośrodkami naukowymi Niemiec, Niderlandów, Szwajcarii i Włoch, próbując szczęścia w alchemii, prześladowany i tępiony jako heretyk, rozpustnik i oszust.

Napisał dzieło pt. Hollenzwang nm., 'Zmuszenie piekła', traktat magii, wiedzy tajemnej, studiowany także przez Goethego. Wkrótce wokół jego awanturniczego żywota i dokonywanych przez niego cudów zaczęły rosnąć i szeroko się rozprzestrzeniać legendy.

Historia von dr Johann Fausten, dem weltbeschreyten Zauberer und Schwartzkunstler nm., 'Dzieje dr Johanna Fausta, słynnego czarnoksiężnika i mistrza czarnej magii', pierwsza książka o Fauście, wyd. 1587 przez drukarza frankfurckiego Johanna Spiessa, punkt wyjścia dalszych dróg rozwoju legendy, słynny niewielki tomik znany pt. Das Faustbuch nm., 'Książka Fausta'.

Diabeł, z którym Faust zawiera pakt, nazywa się tu już Mefistofilem, znajdujemy też przy Fauście jego „famulusa", Wagnera, tu także Faust dąży do zdobycia najpiękniejszej kobiety, greckiej Heleny. Bezbożność Fausta ukarana zostaje wieczystym potępieniem.

Tragical History of Doctor Faustus ang., 'Tragiczne dzieje doktora Fausta', dramat białym wierszem i prozą (1588, wyd. 1601, tł. pol. 1908) Christophera Marlowe'a. XVI-wieczny mag staje się tu człowiekiem ogarniętym pragnieniem nieskończonej potęgi (którą ma mu dać wiedza), ambicją stania się „wielkim cesarzem świata".

Rozczarowany nauką zwraca się ku magii i wywołuje Mefista, z którym zawiera układ: diabeł otrzyma jego duszę w zamian za 24 lata życia, przez które Mefisto będzie mu służył i spełniał wszystkie jego życzenia. W scenie zapożyczonej z poprzedniego moralitetu dwa anioły, dobry i zły, przedstawiające wewnętrzny konflikt człowieka rozdzieranego przez sprzeczne pragnienia, walczą o duszę Fausta.

Następują sceny, w których Mefisto spełnia życzenia Fausta, m.in. scena wywołania Heleny Trojańskiej, kiedy Faust witają słynnymi słowami: „Więc to jest twarz, dla której tysiąc okrętów wypłynęło na morze?" (ang. Was this the face that launched a thousand ships?)\ spełnienie pragnień nie przyniosło szczęścia, Fausta dręczą wyrzuty sumienia, nadchodzi nieubłagany koniec. Mimo morału, który przestrzega przed losem Fausta, poeta odnosi się do jego bezgranicznych tęsknot z sympatią i zrozumieniem.

Faustpuppenspiele nm., 'Faust w teatrze marionetek', jarmarczne, ludowe przedstawienia w XVII-XVIII w., gdzie po raz pierwszy pojawia się idea wybawienia Fausta z ogni piekielnych, na jakie skazywał go podpisany cyrograf, nie jako nagroda dla skruszonego grzesznika, ale jako nauczka dana Lucyferowi przez Niebo.

Faust tragedia (cz. 1-1808, cz. 11- 1832, tł. poł. 1844) Goethego. W Prologu w Niebie staje zakład między Panem i Mefistofelesem o to, czy diabłu uda się doprowadzić duszę Fausta, uczonego starca, do upadku. Faust poznał wszystkie dziedziny nauki w swym gorącym pragnieniu wiedzy, ale rozczarowany jej ograniczonością, poszukuje doświadczeń wynikłych z użycia świata i władzy.

Aby to osiągnąć, musi wejść w układy z diabłem; przywołanemu Mefistofelesowi obiecuje swą nieśmiertelną duszę w zamian za jego służby, jeśli potrafi sprawić, aby Faust zawołał do mijającej chwili radości: „Trwaj! jesteś tak piękna!", nm. Verweile dochl du bist so schón! Następują diabelskie próby stworzenia takiej chwili - Mefisto odmładza Fausta, który zakochuje się w młodej Gretchen (Małgorzacie) i popychany do tego przez diabła, choć nie bez wyrzutów sumienia, uwodzi ją.

Dziewczyna rodzi dziecko i w chwili paniki topi je, a w ostatniej scenie części I, oczekując w lochu egzekucji za swą zbrodnię, odmawia ucieczki z Faustem i powierza się Bogu. W części I Mefisto przyrzeka ukazać Faustowi zarówno „mały świat" doświadczeń i przeżyć osobistych, jak i „wielki świat" polityki, historii i kultury.

Ten drugi ukazany jest w części II, dłuższej od pierwszej, niezwykle skomplikowanej, alegorycznej, o symbolice ciemnej i trudnej. Składa się z grubsza z 2 partii: pierwsza to epizod z Heleną, napisany pierw, jako oddzielny i zamknięty poemat. Helena, symbolizująca idealne piękno sztuki gr., przywołana z Hadesu i gorąco upragniona przez Fausta, zostaje mu w końcu zabrana.

Autor w tej części rozwija wiele swoich poglądów na temat mitologii, kultury, sztuki, umiejętności rządzenia, wojny, życia dworskiego, ekonomii, wiedzy przyrodniczej i religii. W drugiej partii II części (akt 4 i 5) Faust usiłuje usprawiedliwić swe istnienie przez służbę ludziom, wydziera morzu, z pomocą Mefista, kawał zatopionej ziemi, aby na niej osadzić idealne społeczeństwo. Tymczasem Troska chwyta Fausta i oślepia go.

Mimo to pozwala mu zawołać: „Chwilo, trwaj! jesteś tak piękna." Piekło chce pochwycić jego duszę, ale ratuje ją i unosi do nieba chór aniołów głosząc: „Kto wiecznie dążąc się trudzi, tego możemy wybawić" (nm. Wer immer strebend sich bemiith, den kónnen wir erlósen); zob. też: Euforion; Helena Trojańska; Homunkulus; Matka (Matki); Noc (Walpurgi); Piwnica (Auerbacha); Wieczny (Wiecznie kobiece).

Faustowski poświęcający wartości duchowe dla korzyści materialnych; powodowany nieugaszonym pragnieniem zdobycia wiedzy; dręczony nieustannym borykaniem się z sobą, ze swymi dążeniami duchowymi.

Don Juan i Faust tragedia wierszem (1829) Christiana Dietricha Grabbe. Faust poemat romantyczny (1840) Nicolasa Lenaua. Mon Faust (Ebauches) fr., 'Mój Faust. Szkice', utwór dialogowy (1941) Paula Valery, zawierający 2 sztuki nie dokończone: Lust i La Demoiselle de cristal, comćdie, oraz feerię dramatyczną Le Solitaire ou Les Maledictions d'Univers.

Doktor Faustus powieść (1943-47) Thomasa Manna osądzająca współczesne Niemcy. Jest to „Żywot kompozytora nm. Adriana Leverkiihna, opowiedziany przez przyjaciela (Serenusa Zeitbloma)". Bohater nazwany jest Faustusem,gdyż zawarł lub uważa, że zawarł pakt z diabłem, który na lat kilka obdarza go geniuszem muzycznym w zamian za utratę zdrowia. Adrian stał się geniuszem, ponieważ został syfilitykiem, co symbolizuje również przeznaczenie Niemiec (chorobą jest hitleryzm).

Zeitblom, który pisze pod bombami alianckimi, przetykając swój pamiętnik refleksjami z 1944 roku, maluje także w nim obraz życia monachijskiego w przededniu 2. wojny świat. Centralnym tematem powieści jest nihilizm, jaki przepoił w XX w. cywilizację europejską, a zwłaszcza niemiecką. Faust opera (Praga 1816) Ludwiga Spohra; jego Faust i Undine uważane są za pierwsze opery romantyczne.

Potępienie Fausta, fr. La Damnation de Faust, kantata dramatyczna (Paryż 1846, wyst. pol. Warszawa 1911) Hectora Berlioza, wg Goethego; z Marszem węg. (.Marszem Rakoczego). Sceny z Fausta Goethego kompozycja na chór, solistów i orkiestrę (1844-53) Roberta Schumanna.

Faust dramat liryczny (Paryż 1859) Charles'a Gounoda, libretto: J. Barbier i M. Carre; popularność opery przyniosła kompozytorowi światową sławę. Doctor Faust opera (Drezno 1925) Ferruccio Busoniego, dokończona przez F. Jarnacha. Symfonia Faustowska, nm. Eine Faust-Symphonie, dzieło symfoniczne, programowe, na orkiestrę, tenora i chór męski (1854-57) Ferenca Liszta.

Poemat symfoniczny, opus 48 Antoniego Rubinsteina. Symfonia tysiąca, nm. Sinfonie der Tausend, VIII symfonia Es-dur (1907) z solistami i 3 chórami Gustawa Mahlera; część I oparta na Veni, Creator Spiritus (zob.), część II - fragment Fausta Goethego.

Abraxas balet (Monachium 1948), libretto (wg poematu tanecznego H. Heinego) i muzyka Wernera Egka, choreografia: Marcel Luipart; tytuł oznacza w kabalistyce magiczny symbol władzy, w tym wypadku szatana nad Faustem; rolę Mefista przejmuje w balecie wysłanniczka piekieł - Bellastriga (łac., 'piękna strzyga').

Dr Faustus akwaforta (1650/2) Rembrandta. Doktor Faust śpiewogra (nm. Singspiel) Ignaza Waltera, 1759-1822. Muzyka sceniczna (1835) Antoniego Henryka Radziwiłła.

Podobne prace

Do góry