Ocena brak

"Faraon" - streszczenie

Autor /janek Dodano /08.03.2011

        CZAS I MIEJSCE AKCJI: Akcja powieści rozgrywa się w starożytnym Egipcie, w IX wieku przed Chrystusem, kiedy upadła dynastia dwudziesta, a po synu słońca, wiecznie żyjącym Ramzesie XIII, wdarł się na tron i czoło swoje ozdobił ursusem wiecznie żyjący syn słońca San-amen-Herhor, arcykapłan Amona.

        Ramzes XII i Ramzes XIII to nie są postacie historyczne, realnie istniał natomiast Herhor, który po zwycięstwie kapłanów objął władzę po Ramzesie XI. Mimo powołania do życia fikcyjnych postaci, Faraon jest powieścią znakomicie umiejscowioną w realiach, co przyznają badacze starożytnego Egiptu.

BOHATEROWIE

         RAMZES XIII: Dwudziestoparoletni syn Ramzesa XII i królowej Nikotris, następca tronu, później faraon. Ambitny, żądny władzy książę, którego wczesna młodość upływa na właściwych wiekowi i stylowi życia najwyższej egipskiej arystokracji zabawach. Z czasem zaczyna coraz bardziej interesować się sprawami kraju, którego ma być władcą (jego starszy brat okazał się obłąkany). Staje się wrażliwy na niektóre przejawy krzywdy, chce poprawić warunki egzystencji chłopów, chociaż w gruncie rzeczy gardzi nimi, brzydzi się ich. Winą za te trudne położenie Egiptu obciąża kapłanów, podejmuje z nimi walkę. Chce być dobrym, sprawiedliwym władcą, przywrócić Egiptowi dawna potęgę, dąży do wojny z Asyrią. Absolutnie nie godzi się z rolą narzędzia w rękach kapłanów, pragnie zostać wszechmocnym, rzeczywistym władcą. W zmaganiach z arcykapłanami szuka oparcia w szlachcie, niższych urzędnikach i szeregowych kapłanach.

         Młody faraon zamierzał być dobrym władcą. Walnie utrudniały mu to cechy jego charakteru: porywczość, częsta bezmyślność, ignorancja, zarozumialstwo, lekkomyślność, brak opanowania, słabość do kobiet, nie docenianie roli nauki, nadmierne zaufanie do siły militarnej, wiązanie się z nietrafnie wybranymi sojusznikami. Te cechy, w połączeniu z fałszywymi analizami społecznymi, niezrozumieniem istoty państwa, władzy zadecydowały o jego porażce. Uważał, że starcie z kapłanami będzie miało charakter wyłącznie militarny - ufny w swą wiedzę wojskową, spodziewał się łatwego zwycięstwa. Był zdolnym dowódcą, ale i niczym więcej, jego wiedza okazała się bardzo wątła. Od początku do końca utworu nie znał i w rzeczywistości nie chciał znać zasad funkcjonowania państwa.

         HERHOR: Arcykapłan ze świątyni Amona w Tebach. Przywódca całej kasty kapłańskiej, niezwykle wpływowy minister wojny Ramzesa XII, po pokonaniu Ramzesa XIII, poślubieniu jego matki zostaje faraonem. Pozbawiony wpływów przez młodego władcę, staje się jego nieprzejednanym wrogiem. Wytrawny polityk, zręczny, przebiegły intrygant, opanowany, rozważny, przezorny, ale i ambitny, żądny władzy. Człowiek gruntownie wykształcony, mądry, konsekwentnie dążący do celów (głównie osobistych), zgodnie z precyzyjnymi planami, pewny siebie. jego wiara religijna (kazał ominąć święte skarabeusze, ale i wychłostać oficera, który je zauważył) budzi wątpliwości, często religię traktował instrumentalnie, jako narzędzie sprawowania władzy.

         PENTUER: Wybitnie uzdolniony syn chłopski, który zdołał wejść do kasty kapłańskiej i nie zapomniał o swym pochodzeniu. Chciał poprawy doli ludu (jak i kapłani Menes oraz Samentu), reform w ramach istniejących struktur państwa. Został doradcą Ramzesa XIII, ale nie pragnął władzy, pozostawał ubogi i bezinteresowny.

         MEFRES: Arcykapłan świątyni Ptah w Memfis, bliski współpracownik Herhora, starzec bezwzględny i okrutny; wchodząc do Labiryntu wydał na siebie wyrok śmierci - kilka dni później strażnicy Labiryntu udusili go. To on kazał zabić znienawidzonego Ramzesa XIII.

         SAMENTU: Kapłan boga Seta, poznał tajemnicę Labiryntu i zobowiązał się zaprowadzić Raazesa do skarbca. Zmarł w Labiryncie - odkryty przez strażników przyprowadzonych przez Mefresa i Lykona; popełnił samobójstwo - otruł się.

         MENTEZUFIS: Także kapłan, również najbliższy współpracownik Herhora. Świetny i zręczny polityk - jego dziełem była intryga z wymordowaniem jeńców libijskich wymierzona przeciw faraonowi.

         BEROES: Wielki kapłan i mędrzec babiloński, Chaldejczyk (pochodzący z Chaldei), mag, cudotwórca; w powieści podaje się za Phuta, mieszkańca Chetii, kupca z Harranu. Do Egiptu przybył specjalnie jako wysłannik najwyższego kolegium kapłanów w Babilonie z wyraźnym poleceniem, by Egipt zawarł traktat pokojowy z Asyrią na dziesięć lat. Kapłani egipscy mieli skłonić króla Ramzesa XII do podpisania tej umowy.

         TUTMOZIS: Adiutant i krewny Ramzesa, dowódca straży przybocznej faraona, pozornie lekkoduch i utracjusz w rzeczywistości jednak młodzieniec szlachetny i wierny swemu panu. Został zamordowany przez Eunanę ciosem w plecy, w momencie gdy na polecenie faraona aresztował kapłanów.

         DAGON: Kupiec fenicki, bankier Ramzesa, człowiek sprytny, przebiegły, bezwzględny w interesach; udziela księciu pożyczki, podsuwa mu piękną tancerkę - Kamę - po to, żeby młody król prowadził politykę zgodną z interesami Fenicjan.

         KAMA: Fenicka tancerka i kapłanka bogini Astoreth, kochanka księcia podstawiona przez Fenicjan. Nadęta, wrzaskliwa, złośliwa, zarozumiała; szybko zniechęciła Ramzesa do siebie - źle spełniła swoją rolę, więc rodacy zarazili ja trądem podrzucając zakażony welon. Po zabójstwie książęcego synka uciekła z Lykonem, mordercą dziecka. Schwytano ją i osadzono w wiosce trędowatych na pustyni.

         RAMZES XII: Panujący od trzydziestu lat pan Egiptu; chory i zmęczony rządami; mając szansę przedłużenia swego życia dzięki modlitwie dziecka wyrzeka się jej - nie chce przywłaszczać modlitwy, która służy wszystkim ludziom dając im chwilę wytchnienia i spokoju.

         EUNANA: Oficer zaprzedany Herhorowi, szpieguje Ramzesa i o każdym jego kroku donosi kapłanom; postać wyjątkowo obrzydliwa, tchórz pozbawiony zasad moralnych czy choćby zwykłego poczucia przyzwoitości.

        LYKON: Sobowtór księcia, grecki śpiewak i tancerz przy świątyni Astoreth, zakochany w Kamie i bardzo o nią zazdrosny; wykorzystany przez kapłanów do ostatecznej rozprawy z Ramzesem, morderca faraona i jego syna. Zginął z ręki Ramzesa, ale przedtem zdołał mu zadać śmiertelny cios.

        PROBLEMATYKA: Rodzajem osi kompozycyjnej powieści jest konflikt pomiędzy władzą świecką (faraonem) a władzą religijną (kapłanami). Zatem utwór Prusa to traktat o państwie, sprawowaniu władzy, nie tyle powieść polityczna, co powieść o polityce. Naturalnie, zagadnienie władzy musiało wiązać się z kwestiami mechanizmów kierujących wielkimi organizmami społecznymi.

        Dzieło Bolesława Prusa przynosi rozwiniętą teorię państwa-organizmu, w którym wszystko, działania każdej grupy społecznej, powinno być podporządkowane jednemu celowi: pomyślności, dobru całości. Każda siła społeczna winna w takim państwie pełnić zadania odpowiadające funkcjom w żywym organizmie. We wcześniejszej niż akcja Faraona epoce tak właśnie, zdaniem Prusa, było - stąd siła, wielkość ówczesnego państwa egipskiego tworzącego jedną osobę, w której stan odegrał rolę myśli, faraon był wolą, lud - ciałem, a posłuszeństwo - cementem. W powieści widzimy już inną rzeczywistość, to już nie jest zdrowy organizm państwowy, lecz układ, w którym doszło do niebywałego przerostu wpływów, znaczenia stanu kapłańskiego. Zakres władzy świeckiej wciąż kurczył się, coraz częściej okazywała się ona tylko fikcją. Lud pogrążał się w nędzy, ulegał degeneracji - także umysłowej. Wszechobecna była korupcja, kraj wyniszczały wojny, brakowało rąk do pracy. Rozkwitał tylko stan kapłański: od wieków był on nośnikiem, twórcą wiedzy, nauki, teraz stał się również i potężnym posiadaczem dóbr materialnych.

        Młody faraon chciał przywrócić władzy królewskiej dawną rangę, usiłował zasadniczo wzmocnić potęgę militarną i ekonomiczną państwa, co przecież było niezbędnym warunkiem sprawowania przez faraona realnej władzy. Przegrał tę walkę z kapłanami żywotnie zainteresowanymi w utrzymaniu dotychczasowego stanu, bowiem popełnił wiele błędów: ekonomicznie uzależnił się od nietrafnie wybranych sprzymierzeńców, zlekceważył wiedzę kapłanów, zbyt zaufał determinacji ludu, w którego imieniu próbował działać. Miał szczytne cele, jednak zabrakło mu umiejętności politycznych, wyobraźni, zdolności do wykorzystywania konfliktów, wewnętrznych napięć, działał niekiedy pochopnie, zbyt gwałtownie. W zmaganiach zwyciężył Herhor jako przenikliwy, ostrożny polityk, świetny gracz doskonale znający realia, emocje mas, słabe strony przeciwnika. Potężnym orężem arcykapłana była wiedza: umożliwiała manipulowanie ciemnym tłumem, okazała się silniejsza od potęgi militarnej.

         Finał powieści jest zgodny ze społeczną doktryną ewolucjonizmu. Jednak Egipt po Ramzesie XIII był już nieco innym państwem, ośmielony i pobudzony do działania lud okazał się realną siłą - respektowanie jego interesów okazało stało się teraz niezbędnym warunkiem utrzymania władzy. Powoli musiały być wprowadzane w życie zamierzenia pokonanego faraona i właśnie to pozwala mówić o ostatecznym zwycięstwie Ramzesa XIII. Ramzes nie osiągnął celów osobistych, jednak zwyciężyła jego idea: bardziej humanitarna, postępowa. Okazuje się, że o biegu historii decydują nie tyle zmagania możnych, co dążenia wielkich mas ludzkich, ludu - wprost mówi o tym dołączony do Faraona Epilog. Egipt w powieści to wielka metafora pozwalająca ukazać prawa rządzące losem społeczeństw i jednostek.

        Współcześni traktowali często Faraona jako powieść kostiumową, rodzaj utworu z kluczem mającego zmylić cenzurę. Dokonywano dość karkołomnych interpretacji, np., w Ramzesie chciano widzieć ówczesnego następcę tronu rosyjskiego, późniejszego cara Mikołaja II. W rzeczywistości podobne analogie nie mają sensu, powieść została bowiem w całości poświęcona filozofii dziejów. Jest to całkowicie racjonalistyczna, laicka koncepcja historii - o wszystkim decydują czynniki ekonomiczno-społeczne, jednostka ma tylko minimalny wpływ na wielkie procesy dziejowe.

        Pamiętając, że dzieło było pisane zgodnie z dziewiętnastowieczną wiedzą o starożytnych królestwach, warto zauważyć i to, że główny konflikt utworu, starcie władzy świeckiej z religijną, wciąż jest aktualny, wybucha z wielką siłą w różnych krajach. Nadal wiedza i moralność to dwie różne sfery, które mogą, lecz nie muszą iść w parze. Nie maleje też rola pieniądza, nie zacierają się sprzeczności interesów różnych grup społecznych, trwa wpływ obcego kapitału na położenie państw, a egoizm rządzących stał się powszechny.

        Faraon, dzieło wyjątkowe w naszej literaturze, to jedna z najpiękniejszych polskich powieści, daleko wychodząca poza wąskie ramy naszych narodowych problemów, mitów, widząca przyszłość w perspektywie politycznej, socjologicznej, pozbawiona płycizn myślowych właściwych Sienkiewiczowskim romansom historycznym.

Podobne prace

Do góry