Ocena brak

EWANGELICZNE CYKLE

Autor /Iti Dodano /24.09.2012

Ciągi scen ilustrujących tematykę biblijną Nowego Testamentu.
Reliefy sarkofagów rzym. (triumfu krzyża z ok. 340, Adelfii z ok. 340, Saula z 359), nawiązujące do malarstwa kodeksowego, dowodzą wczesnego ilustrowania ewangelii (-v ewangelia I). Miniatury kodeksów wsch. — Ewangeliarza z Rossano z VI w. (katedra), fragment Synopsy z VI w. (BN w Paryżu) i Ewangeliarza Pabuli z 586 (Biblioteca Laurenziana we Florencji) porządkują równolegle obraz i tekst; Antirrhetikos III (PG 100, 381) patriarchy konst. Nicefora I sugeruje istnienie wielu pierwotnych rpsów, w treści i ilustracjach paralelných; miniatury na marginesach i w ciągach obrazowych pod tekstem weryfikują cykliczność ewangelii we wczesnym chrześcijaństwie; tak samo jest w późniejszych psałterzach i homiliach (kodeks 70 z XI w. z klasztoru Jana Apostoła na Patmos, kodeks z XI w., Albertina w Wiedniu); do najbardziej bogato ilustrowanych ewangeliarzy należą rpsy gr. — z XI w. w Biblioteca Laurenziana we Florencji, z XII w. w Bibliothèque Nationale w Paryżu oraz z bułg. kopie Ewangeliarza cara Iwana Aleksandra z 1356 w British Museum, zawierające po 352 miniatury.

Wg przekazu Jana z Damaszku (PG 95,348) e.c. występowały w malarstwie ściennym już w IV w. w następujących tematach : -*• zwiastowanie Pańskie, -* narodzenie Chrystusa, -> chrzest Pański, -> wjazd do Jerozolimy, obmycie nóg apostołom, zdrada Judasza, Chrystus przed Piłatem, -> ukrzyżowanie, Anastasis (-*• zstąpienie do otchłani), -* wniebowstąpienie Pańskie, 3 cudy Jezusa. Nicefor I podaje, że ces. Konstantyn Wielki ozdabiał bazyliki „symbolami Bożej ekonomii (->• ekonomia zbawienia), czyli wydarzeniami cudów, działaniem Boga i jego cierpieniami". Przykładami e.c. we wczesnochrześc. sztuce monumentalnej są mozaiki z 432-440 w bazylice S. Maria Maggiore w Rzymie, z ok. 400 w baptysterium S. Giovanni in Fonte w Neapolu, z pocz. V w. w rotundzie św. Jerzego w Salonikach, z ok. 520 w kościele S. Apollinare Nuovo i z ok. 550 w S. Vitale w Rawennie, a w sztuce małej — reliefy w kości słoniowej na oprawach ksiąg z VI w. (BN w Paryżu) i miniatury z ok. 600 w Ewangeliarza iw. Augustyna (Corpus Christi College w Cambridge), w sztuce średniow. zaś portal król. z 1150-55 katedry w Chartres i ołtarzyk przenośny Gwidona ze Sieny z 1270 w Perugii.

W szkołach malarskich na -*- Athosie wystąpiły w okresie późnobizant. i pobizant. tendencje do poszerzania e.c. o nowe sceny; unormowanie kanonu bizant. przyczyniło się do powstania podręczników malarskich — Hermenei na Athosie i podlinni-ków na Rusi; kanon ten promieniował także na sztukę zach. (Giotto di Bondone, Duccio di Buoninsegna).

Wyróżnia się 6 wykształconych e.c:

1. Cykl wcielenia Chrystusa, jako Syna Bożego, zawiera sceny — Logos z osobami Trójcy Świętej, zrządzenie zbawienia, misja Gabriela, posłannictwo Syna ; jako Syna Dawida — proroctwo mesjańskie i przodkowie Chrystusa, -*• drzewo Jessego, MB na Lwie Judy, tron Salomona (-»• Maryja).

2. Cykl narodzenia i dziecięctwa Jezusa, ze scenami od zwiastowania Pańskiego do 12-letniego Jezusa w świątyni, ma 25 przedstawień; zapoczątkowały go malowidła z pocz. IV w. w katakumbach Pryscylli w Rzymie.

3. Cykl początkowej działalności i czynów Chrystusa od chrztu Pańskiego do wskrzeszenia Łazarza rozwija się w 39 tematach; pierwowzory zawierają reliefy rzymskich sarkofagów katakumbowych z ok. 280.

4. Cykl -*• męki Pańskiej stanowią 3 grupy scen: Io historia męki — namaszczenie w Betanii, wjazd do Jerozolimy, wyrzucenie przekupniów ze świątyni, zdrada Judasza, liturgia -*• Ostatniej Wieczerzy (umycie nóg, mowa pożegnalna, komunia apostołów), -»• modlitwa w Ogrójcu, -* pojmanie Jezusa, Jezus przed Wysoką Radą (Annasz i Kajfasz, wyszydzenie przed Wysoką Radą) zaparcie się -> Piotra Apostoła, Chrystus przed Piłatem i pierwsze przesłuchanie, Chrystus przed Herodem, Chrystus i Barabasz, umycie rąk przez Piłata, -> biczowanie Chrystusa, -+ cierniem koronowanie, -+ frasobliwy Chrystus (drugie wyszydzenie), wystawienie na pośmiewisko (-»• Ecce Homo), rozpacz i śmierć Judasza, -»> droga krzyżowa (niesienie krzyża i droga na Golgotę), góra Golgota, Szymon Cyrenejczyk, -»• chusta Weroniki, przygotowanie do ukrzyżowania, obnażenie Chrystusa, Chrystus poniżony (ostatni odpoczynek), przybicie do krzyża, stawianie krzyża z przybitym Chrystusem; 2° ukrzyżowanie Chrystusa — Baranek Boży (Agnus Dei) jako symbol śmierci ofiarnej (-»• Baranek II 2), ołtarz śmierci ofiarnej, typologiczne sceny ofiary Chrystusa i ukrzyżowania, krzyż żywy; 3° -*• zdjęcie z krzyża i pogrzeb Chrystusa — niesienie do grobu, złożenie do grobu, namaszczenie olejami, -» opłakiwanie Chrystusa, płacz Maryi, -+ Pieta, -»• Grób Chrystusa; do tego cyklu włącza się również -* narzędzia męki Pańskiej oraz sceny: Chrystus cierpiący na krzyżu (bez osób towarzyszących) i samotność krzyża (bez wizerunku Chrystusa); ten e.c. wystąpił już na rzym. sarkofagu z ok. 340, a jego przykładem monumentalnym jest cykl pasyjny w kościele S. Apollinare Nuovo z 520-526 w Rawennie.

5. Cykl zmartwychwstania Pańskiego zawiera ok. 20 scen — od niewiast u grobu do -*• zmartwychwstania Chrystusa, które bywa zastępowane -> symbolami chrystologicznymi (orzeł, feniks, lew); wczesnym przykładem tworzenia się cyklu są malowidła z ok. 250 w domu chrzęść w -*• Dura Europos.

6. Cykl triumfu Chrystusa zawiera — scenę wniebowstąpienia Pańskiego (czasem w poprzednim cyklu), -»• monogramy Chrystusa, ->• A i Í1, nimb (-»• aureola II), -*• krzyż, motyw ręki z krzyżem, korony-diademy, berła, purpurowe szaty, globus, księgę-zwój, róg obfitości, -»• symbole chrystologiczne (delfin, paw), ryby, symbol kosmosu (Chrystus Kosmokrator), krzyż zwycięstwa, szczep rajski, cztery istoty (-* ewangelista), -»• cherubinów, symbole ewangelistów (->• ewangelista), Chrystusa Baranka (-»• Baranek), kolegium -*• Dwunastu, -> Etimasię, a także -»• Chrystusa Króla (Traditio legis, Chrystus-Nauczy-ciel, tronujący Chrystus) oraz -*• Chrystusa w Majestacie; najstarszymi przykładami są — malowidło Chrystus Nauczyciel z IV w. (katakumby Domicylli w Rzymie) i Tronujący Chrystus Król z 886-912 (Hagia Sophia w Stambule) oraz mozaika Pantokrator z 1182-92 (katedra w Monreale).

W bizant. malarstwie monumentalnym e.c. miały układy wertykalne (gradacja) i horyzontalne (chronol.); liczbę scen określała przestrzeń i koncepcja twórcy. Przykładami e.c. w Polsce są — ruskobizant. malowidła ścienne z 1390-1400 w prezbiterium kolegiaty w Wiślicy, z 1418 w kaplicy Świętej Trójcy na Zamku w Lublinie, z 1. poł. XV w. w katedrze w Sandomierzu, z XV w. w kaplicy Świętokrzyskiej katedry na Wawelu.

 

F. Falk, Die Bibel am Ausgange des Mittelalters. Ihre Kenntnis und ihre Verbreitung, Kö 1905; J. Reil. Die altchristliche Bildzyklen des Lebens Jesu, L 1910; M. Walicki, Malowidła ścienne kościoła Świętej Trójcy na Zamku w Lublinie (1418), Wwa 1930; V. Mole, Historia sztuki starochrześcijańskiej i wczesnoblzantyjsklej. Wstęp do historii bizantyjskiej u Słowian, Lw 1931, 212-326; H. Rost, Die Bibel Im Mittelalter. Beiträge zur Geschichte und Bibliographie der Bibel, Au 1939; K. Weitzmann, Illustration in Rolland Codex, Fri 1947; tenże, The Narrative and Liturgical Gospel Illustration. New Testament Manuscript Studies, Ch 1950; W. Eule, Zwei Jahrtausende Bibelbuch, B 1958, Gü I9602; K. Weitzmann, The Fresco Cycle oj San Marco in Venice, Wa 1960; P.A. Underwood, The Kariye Djami, NY 1966, II 147-281; LCIk I 35-44, 142-147, II 24-27, III 18-24, 88-91 ; K. Wessel, RBK II 433-451; S. Makarewicz, Bazylika katedralna w Sandomierzu. Przewodnik, Sd 1976, 40-45.

Podobne prace

Do góry