Ocena brak

EWANGELICKOAUGSBURSKI KOŚCIÓŁ - DZIEJE TEOLOGII i DUCHOWOŚCI

Autor /Celina Dodano /21.09.2012

Odczytanie i rozumienie treści Ewangelii przez teologów -* reformacji ukształtowało religijność -f luteranizmu oraz wywarło znaczny wpływ na teol. formację K.e.; Biblia znalazła się w centrum zainteresowania nie tylko teologów, ale także i wiernych, dla których M. Luter przetłumaczył na język niem. 1522 NT, a 1530 ST (całość wydano 1534); w ślad za nim poszli głosiciele reformacji w in. krajach; do kształtowania pobożności przyczyniły się również -» postylle i śpiewniki z hymnami wczesnochrześc. oraz nowymi pieśniami pisanymi w ścisłym powiązaniu z Biblią (pierwszy śpiewnik wydał Luter pt. Etliche christliche Lieder, Wittenberg 1524).

Cechą pobożności wiernych K.e. jest prostota ewangeliczna; codzienne czytanie i nauka słowa Bożego oraz katechizmy Lutra służą przyswajaniu podstawowych prawd wiary, a społ. modlitwa — realizacji -*• kapłaństwa wspólnego wiernych. O-środkiem życia rel.-kośc. jest nabożeństwo, którego porządek oparto na liturg. dziełach Lutra, zwł. na Formula missae (1523) i Deutsche Messe (1526); nabożeństwo Lutra wzorowano na rzym. mszy, z której usunięto wszystko, co miało znamię ofiary (celem nabożeństwa jest nauczanie) ; centr, znaczenie ma kazanie i -*• wieczerza Pańska; ze względu na to, że słowo i sakramenty są środkami łaski Bożej, nabożeństwo spełnia także funkcję zbawczą. Również teologia ma dostarczyć wiernym materiału do przemyślenia, by rozbudzić i ugruntować wiarę; charakterystyczną cechą teologii jest biblijność wyrastająca z Pisma św. i poddana jego osądowi; z tzw. teologii niezależnej, będącej niekiedy źródłem postępu myśli teol., zużytkowuje się tylko to, co służy budowaniu Kościoła.

1. W okresie reformacji — wyróżnia się 3 fazy rozwoju teologii :

° Początki działalności teol. (przed i krótko po 31 X 1517), w którym to czasie Luter sformułował naukę o -*• usprawiedliwieniu z łaski przez wiarę; jego wykłady na temat listów Pawiowych Rz i Ga należą do okresu reformacji, choć myśl teol. koncentrowała się głównie wokół sprawy -> odpustów.

° Okres po uświadomieniu sobie przez Lutra faktu niemożności przeprowadzenia reformy w całym Kościele, nacechowany pracą nad kształtem i obliczem zreformowanych Kościołów lokalnych ; powstało wówczas wiele prac polem, i apologet., z których do najważniejszych należą — An den christlichen Adel deutscher Nation von des christlichen Standes Besserung (1520), De captivitate babylonica Ecclesiae praeludium (1520), Von der Freiheit eines Christenmenschen (1520), De servo arbitrio (1525) i Deutsche Messe (1526) Lutra, ponadto Loci communes rerum theologicarum (1522) Ph. Melanchtona, uważane za pierwszą dogmatykę luterańską, oraz jego Unterricht der Visitatoren (1528), głównie zaś podstawowe księgi symboliczne, katechizmy Lutra, -> Augsburskie wyznanie wiary, Apologia CA i -* szmalkaldzkie artykuły.

° Okres po śmierci Lutra (zm. 1546) do wydania Księgi zgody (1580), kiedy to rozgorzały polemiki teol., chociaż niektóre (np. antynomistyczny spór) rozpoczęły się jeszcze za życia Lutra (J. -> Agricola); spór o -> adiaforę sięga ogłoszenia 1548 -> Augsburskiego interim; gnezjoluteranie, z M. Flaciusem na czele, utrzymywali, że nieistotne wg zwolenników Melanchtona ustępstwa na rzecz katolicyzmu wyliczone w interim prowadzą do podporządkowania K.e. rzymskiej Stolicy Apost. (-> adia-foryci); w majorystycznym sporze chodziło o wartość uczynków; G. -* Major uważał je za konieczne do zbawienia, N. von Amsdorf zaś za bezużyteczne, a nawet szkodliwe; ostatecznie uznano je za znak obecności wiary usprawiedliwiającej, zaś pokładanie w nich ufności i poczytywanie za zasługę — jako szkodliwe dla zbawienia; 1555 dyskusje majorystów przekształciły się w synergistyczny spór (->• synergizm); J. Pfeffinger, broniąc tezy Melanchtona o wolności woli, uznał, że człowiek w nawróceniu nie zachowuje się biernie, lecz współpracuje z łaską Bożą; gnezjoluteranie zdecydowanie bronili doktryny Lutra o niezdolności człowieka do współpracy ze zbawczą łaską Bożą.

2. W okresie ortodoksji luterańskiej — Wskutek wydania Księgi zgody (1580) ucichły spory teol. i przystąpiono do systematycznego opracowywania i uzasadniania doktryny K.e. ; w okresie ortodoksji luterańskiej jedynym większym sporem była kontrowersja chrystologiczna między uniwersytetami w Tybindze i w Giessen; dogmatycy ortodoksyjni, wychodząc z zasady sola Scriptura, zjednoczyli się, choć nadal prowadzili dyskusje w celu uzasadnienia prawdy K.e.; wyprowadzili oni pogląd o werbalnej inspiracji Pisma św. (-> natchnienie Pisma świętego), wg którego Duch Święty przez inspirację dawał autorom bibl. impuls do pisania, sugerował im treści, a nawet słowa (autorzy ksiąg bibl. byli tylko jakby trzcinami do pisania); mimo że akcentowano przede wszystkim prawowiemość wobec ksiąg symbolicznych, to jednak obok formalizmu rei. rozwijała się pobożność nawiązująca do najlepszych tradycji reformacji.

Zasadniczą rolę odgrywali dogmatycy na katedrze Lutra w Wittenberdze i w Jenie ; jednym z pierwszych był M. -* Chemnitz, współautor -*• Formuly zgody oraz autor Examen Concila Tridentini (I-IV, F 1565-73); dokonany pod jego kierunkiem przekład Formuly zgody na język łac. i opublikowany 1584 zyskał powsz. aprobatę.

Także L. Hiittera, autora Compendium locorum theologicorum ex Scriptura sacra et libro „Concordiae" collectum (Wittenberg 1610), uznano za jednego z najbardziej ortodoksyjnych teologów wittenberskich. Najznakomitszy był jednak znany z gorliwości i pobożności J. Gerhard, autor wzorcowego dzieła ortodoksji luterańskiej Loci theologici (I-IX, Je 1610-22); godni wzmianki są również A. Calov, J.A. Quenstedt i D. Hollaz. Jedynie G. -»• Calixt, który wyrósł w atmosferze teologii Melanchtona, reprezentował kierunek ireniczno-synkretyczny, a za możliwą bazę porozumienia między konfesjami uznał 5 pierwszych wieków chrześcijaństwa; nie chodziło mu o zjednoczenie, lecz o wzajemne uznanie wyznań, późniejsze bowiem różnice uważał za nieistotne.

Obok dzieł teol. powstawała literatura religijna, co świadczy o tym, że formalizm na katedrach teol. nie wszędzie znalazł odbicie w rei. życiu Kościoła; J. -> Arndt napisał Vier Bücher vom wahren Christentum (Brau 1606; Cztery księgi o prawdziwym chrześcijaństwie, Kri 1881) i Paradiesgärtlein allen christlichen Tugenden (L 1612; Rajski ogródeczek pelen cnót chrześcijańskich, Brzeg 1736), filozof i mistyk J. -»• Böhme zaś poczytne prace Die drei Prinzipien göttlichen Wesens (1619), Von der Gnadenwahl (1623) i Mysterium magnum (1623), a P. Gerhardt ponad 100 pieśni kościelnych.

3. W okresie pietyzmu — Formalizm teologów ortodoksyjnych nie był w stanie zapobiec upadkowi pobożności i moralności, spowodowanemu -* trzydziestoletnią wojną; epigoni ortodoksji poprzestawali na rozprawianiu o prawowierności, zapominając o wprowadzaniu słowa Bożego w życie; reakcją na skostnienie rei. była działalność pietystów, domagających się nie tylko czystości doktryny, ale również czystości życia oraz żywej wiary i pobożności.

Na odnowę pobożności ewang. wywarł znaczny wpływ twórca ->• pietyzmu Ph.J. Spener, który pozostając wierny doktrynie Lutra, dążył wraz ze swymi zwolennikami do przezwyciężenia formalizmu ; w napisanym 1675 dziele Pia desiderio (B 1940,19552) zawarł program odnowy życia rei., domagając się głoszenia słowa Bożego nie tylko w kościele, lecz w każdym miejscu oraz czuwania nie tylko nad czystością nauki, ale także życia; samo bowiem przyjęcie prawd bibl. nie uczyni z nikogo chrześcijanina, gdyż prawdziwe chrześcijaństwo polega na życiu w posłuszeństwie wiary.

Dzieło Spenera kontynuował A. H. -* Francké, inicjator akcji charytatywnej, której początek dała zał. 1695 szkoła dla ubogich dzieci. Uczniowie twórców pietyzmu popadali jednak wielokrotnie w przesadę (np. zakładanie w kościele tzw. eklezjoli oraz budzenie w człowieku nadmiernej skruchy i uczucia błogości po wymuszonym nawróceniu). Dzięki ruchowi pietystycznemu wprowadzono w K.e. uroczystość -*• konfirmacji oraz spowiedź publiczną.

4. W okresie racjonalizmu — nastąpiło (zwł. w krajach eur.) spustoszenie w teologii i pobożności kośc. ; ang. -» deizm, zawężający religijność do religii naturalnej w granicach rozumu, i franc. -> racjonalizm znalazły gorliwych zwolenników w Niemczech, gdzie pionierem teologii -»• oświecenia był Ch. Wolff, zależny od filozofii G.W. Leibniza; jego dzieło kontynuował J.S. Semler, wywodzący się z kręgów pietystycznych, ojciec historycznie zorientowanej teologii i autor wielu prac, jak np. Apparatus ad liberom NT interpretationem (HI 1767), Commen-tationes historiae de antiquo christianorum statu (I-II, HI 1771-72), Abhandlung von freier Untersuchung des Kanon (J-IV, Hl 1771-75) i Beantwortung der Fragmente eines Unbekannten (Hl 1779); z jego szkoły wywodzą się W. Teller, J. Löffler i J. Gabler. Teologowie racjonalistyczni zakwestionowali nadprzyr. charakter Pisma św. oraz bóstwo Jezusa Chrystusa, a nast. jego historyczność; H.E.G. Paulus w Das Leben Jesu als Grundlage einer reinen Geschichte des Urchristentums (I-II, Hei 1828), odróżniając wydarzenie od czasowo późniejszych interpretacji ewangelistów, cuda Jezusa zinterpretował naturalistycznie; D.F. Strauss w Das Leben Jesu kritisch bearbeitet (I-II, T 1835-36), poddając krytyce naturalizm Paulusa, w nawiązaniu do filoz. poglądów G.W.F. Hegla uważał, że historia Jezusa została ukazana w formie mitu, najpierw na gruncie judaizmu, a nast. hellenizmu; Straussa zalicza się jednak do teologów liberalnych, choć jego teologia ma wiele cech wspólnych z racjonalizmem. Opozycyjne stanowisko wobec racjonalizmu zajmowali pietyści, a także supranaturaliści, akcentujący ponadnaturalny charakter chrześcijaństwa (z ośrodkiem w Wittenberdze i z G.Ch. Storrem na czele), oraz kośc. teologowie nawiązujący do najlepszych tradycji reformacyjnych i luterańskiej ortodoksji; należą do nich m.in. J.G. Hamann, M. Claudius, J.F. Oberlin i K. Harms. Reakcją na religię racjonalizmu, zredukowaną do humanitaryzmu, była również misja wewn. i rozwój -*• diakonii, świadczące o żywotności K.e.; pracę tę rozpoczęli J.H. Wiehern, T. Fliedner, W. Löhe i F.Ch.C. von Bodelschwingh.

5. W okresie teologii liberalnej i współczesnej — Ponieważ racjonalizm występował często w -*• liberalnej teologii, cechowała ją większa trzeźwość, ostrożność, mimo że przyswoiła sobie nowe elementy przejęte z teologii F. -*• Schleiermachera, zw. ojcem nowoczesnej teologii; podkreślając autonomię religii wobec moralności i metafizyki, uważał religię nie tyle za wiedzę czy moralność, ile za poczucie bezwzględnej zależności od Boga, z której wiedza i moralność powinny wypływać; w głównym swym dziele Der christliche Glaube nach den Grundsätzen der evangelischen Kirche, im Zusammenhang dargestellt (I-II, B 1821-22), przeciwstawiając się racjonalizmowi, podkreślał znaczenie Chrystusa, który odznaczał się doskonałym poczuciem zależności od Boga; zniesieniem tej zależności jest grzech człowieka; zbawia jednakże nie przykład Chrystusa (jego nauka), lecz jego osoba; zbawienie polega na przyjęciu wierzącego do mocy boskiej świadomości Chrystusa. Do koncepcji teol. Schleiermachera pozytywnie ustosunkowali się F.A.G. Tholuck, zw. Spencerem XIX w., przedstawiciel tzw. teologii przebudzenia (-»• przebudzeniowy ruch), której reprezentantami byli również A. Neander, a także E.W. Hengstenberg, odrodziciel nowej postaci luterańskiej ortodoksji.

Czołowy teolog liberalizmu A. Ritschl, autor Die christliche Lehre von der Rechtfertigung und Versöhnung (I-III, Bo 1870-74, 1895-19024), Entstehung der altkatholischen Kirche (Bo 1850-18572) i Geschichte des Pietismus (I-III, Bo 1880-86), odrzucił mistykę, pietyzm i gr. metafizykę; jako głęboko chrzęść, myśliciel o luterańskim zabarwieniu, opierał się na Biblii i dorobku reformacji, choć dopuszczał krytykę NT; za źródło -+ dogmatyki uważał Ewangelię, a nie samoświadomość chrzęść., od dogmatyka zaś żądał działania w Kościele i dzielenia jego wiary; człowiek pojednany z Bogiem, jako wynik usprawiedliwienia otrzymuje panowanie nad światem; Kościół jest podmiotem pojednawczego działania Boga, którego można spotkać jedynie w Chrystusie; skupieni wokół Ritschla od 1874 uczniowie stworzyli tzw. szkołę ritschlowską (H. Schultz w Getyndze, J. Gott-schick w Tybindze, M. Reischle i F. Kattenbusch w Halle, H.H. Wendt w Jenie, J. Kaftan w Berlinie), której najznaczniejszym teologiem był A. -* Harnack, znawca wczesnego chrześcijaństwa i autor wielu prac; poglądom Ritschla ulegał również W. Hermann, uznający pod wpływem Schleiermachera i Tholucka religię za osobiste doświadczenie, które człowiek nabywa przez introspekcję -*• doświadczenia religijnego Jezusa Chrystusa; dogmatyka ma opisywać proces zdobywania tego doświadczenia.

W dobie liberalizmu do przedstawicieli konserwatywnej teologii, pozostającej na gruncie konfesjonalizmu luterańskiego, należeli głównie Ch.E. Luthardt, M. Kahler, A. Schlatter, R. Frank, a także R. Seeberg, którego myśl zalicza się jednak do pozyt. teologii modernistycznej o zabarwieniu konfesyjnym; Kahler swym dziełem Der sogenannte historische Jesus und der geschichtliche, biblische Christus (L 1892, Mn 19562) zapoczątkował przełom w badaniach nad życiem Jezusa.

W okresie I wojny świat, nastąpił kryzys teologii liberalnej, spowodowany postawą jej czołowych przedstawicieli wobec polityki Prus; w teologii systematycznej wysunęły się na czoło badania nad teologią Lutra; doszło do energicznej pozyt. recepcji reformacyjnej teologii. W badaniach tych wsławił się początkowo K. Holi, a nast. E. Hirsch, H. Rückert i H. Bornkamm; odrębny krąg tworzyli C. Stange, W. Köhler, R. Hermann i E. Seeberg, kierunek zaś -* dialektycznej teologii reprezentowali P. Althaus, H.J. Iwand, E. Wolf i W. von Loewenich.

W okresie tym preferowano głównie badania nad ST i NT, a także nad początkami chrześcijaństwa (Harnack); krytykę ST, szczególnie Pięcioksięgu, rozwinął J. -* Wellhausen, a NT — K. Weizsäcker, A. Jülicher i T. Zahn; wynikiem ich pracy jest powstały ok. 1890 nowy kierunek badań nad ST i NT, zw. -* historycznoreligijną szkołą, podkreślającą powiązania ideowe judaizmu i chrześcijaństwa z ogólną -»• historią religii; przewodził mu początkowo H. Gunkel, a reprezentowali go — W. Wrede, J. Weiss, A. Deissmann, H. Lietzmann, P. Wendland, F. Delitzsch i R. Reitzenstein ; powstała także metoda historii form (-• Formgeschichte), której przedstawicielami byli M. -*• Dibelius i R. -*• Bultmann, metoda historii redakcji (-»• Redaktionsgeschichte) z H. Conzelmannem, K.L. Schmitem i E. Lohsem oraz metoda historii tradycji (-»• Traditionsgeschichte) z M. Nc-them, G. von Radem, E. Lohmeyerem, E. Käsemannem i W. Marxsenem na czele. Systematykiem dawnej szkoły hist.rei. był E. -*• Troeltsch, który wbrew Ritschlowi pragnął powiązać metafizykę z wiarą chrzęść, i ukazać nową interpretację -*• absolutnego charakteru chrześcijaństwa ; jego myśl teol. ma znamiona mistycyzmu; zgodnie z teologią racjonalistów i liberalistów oddzielał fakt od interpretacji, uznając jednak jego na nią wpływ, i dlatego nie oddzielał prawdy hist, od religijnej. Bultmann wystąpił z postulatem egzystencjalnej interpretacji oraz -*• de-mitologizacji NT. Badania nad NT prowadzone niezależnie od głośnych szkół przez J. Jeremiasa koncentrowały się wokół historyczności Jezusa.

Próbę reinterpretacji podstawowych wartości rei. i prawd dogm. w K.e. podjęli m.in. — P. -»• Tillich i G. Ebeling (hermeneutyka), E. Kinder, A. Oepke, M. Honecker i H. Weiss-gerber (eklezjologia), H. Thielicke i W. Trillhaas (etyka), W. Pannenberg (historia zbawienia), a także w latach 50-ych teologowie ugrupowania ekum. -* Sammlung (zwł. H. -*• Asmussen i E. Fincke), w nast. zaś m.in. K. Skydsgaard, P. Meinhold, V. Vajta, R. Slenczka, H.H. Wolff, H. Meyer i G. Gassmann.
Szybki rozwój w ostatnich latach nastąpił także w teologii praktycznej, do czego przyczynił się wzrastający proces -»• sekularyzacji i -* desakralizacji chrześcijaństwa; w związku z tym wzmogły się badania w zakresie homiletyki, duszpasterstwa, a przede wszystkim katechetyki; zasadniczo wyodrębnia się 2 orientacje — religionistyczną, reprezentowaną przez R. Ka-bischa, K. Michejdę, F. Niebergalla i M. Schiana, oraz teolo-gicznosystematyczną z O. Hammelsbeckiem, A. Burkartem, G. Marquardtem, A. Wantułą, M. Rangiem i W. Uhsadelem.

 

A. Tholuck, Der Geist der lutherischen Theologen. Wittenbergs im Verlaufe des 17. Jahrhunderts, teilweise nach handschriftlichen Quellen, Go 1852, B 19662 ; A. Ritsehl, Geschichte des Pietismus I-III, Bo 1880-86; A. Schweitzer, Geschichte der Leben-Jesu-Forschung, T 1906,1951*; P. Wernle, Einführung In das theologische Studium, T 1908,1921s; K. Heussi, Kompendium der Kirchengeschichte, T 1909,1971"; W. Eiert, Die Lehre des Luthertums im Abrlss, Mn 1924, Erl 19783; H. Leube, Die Reformideen In der deutschen lutherischen Kirche zur Zelt der Orthodoxie, L 1924; O. Ritsehl, Dogmengeschichte des Protestantismus I-III, Gö 1926; P. Althaus, Forschungen zur evangelischen Gebetsliteratur, Gü 1927; E. Hirsch, Hilfsbuch zum Studium der Dogmatik, Die Dogmatik der Reformatoren und der alten evangelischen Lehrer, quellenmässlg belegt und verdeutscht, B 1937,1964*; O. Weber, Reformation, Orthodoxie und Rationallsmus I-II, 1937-51, Da 1966'; H. Leube, Evangelischer Glaube und protestantische Haltung, B 1939; K. Barth, Die protestantische Theologie im 19. Jahrhundert. Ihre Vorgeschichte und ihre Geschichte, Z 1946,1974'*; Hirsch I-V (passim); A.S. Nash, Protestant Thought in the 20th Century.NY 1951; G. Backhaus, Evangelische Theologie der Gegenwart. Die wissenschaftliche Strömungen des modernen Protestantismus auf dem Hintergrund der Theologiegeschichte seit Schleiermacher allgemeinverständlich dargestellt, Mn 1956,1967'; Kraus GAT; F.W. Kantzenbach,' Die Erweckungsbewegung. Studien zur Geschichte ihrer Entstehung und ersten Ausbreitung in Deutschland, Neuen-dettelsau 1957; A. Karner, Einfuhrung in die Theologie, B 1957; R. Bultmann, Geschichte und Eschatologie, T 1958,1964'; H.M. Rothermund, Orthodoxie und Pietismus, B 1959; Der historische Jesus und der kerygmatische Christus. Beiträge zum Christusverständnis in Forschung und Verkündigung, B 1960,1963 3 ; Der Protestantismus des 17. Jahrhunderts, Bm 1962; K.G. Steck, EKL III 1962; U. Valeske, Votum Ecclesiae, Mn 1962; E. Bizer, Frühorthodoxie und Rationalismus, Z 1963; W. von Loewenich, Luther und der Neuprotestantismus, Wit 1963; H. Weissgerber, Die Frage nach der wahren Kirche. Eine Untersuchung zu den ekkleslologlschen Problemen der ökumenischen Bewegung, Es 1963; K.H. Ratschow, Lutherische Dogmatik zwischen Reformation und Aufklärung I-II, Gü 1964-66; J.M. Todd, Martin Luther. A Biographical Study, NY 1964 (Marcin Luter, Wwa 1970); Der Protestantismus im 19. und 20. Jahrhundert, Bm Ì965; E. Hubner, Evangelische Theologie in unserer Zeit. Ein Leitfaden, Bm 1966; W. Niemczyk, Historia dogmatów, Wwa 1966; Tendenzen (passim); H. Zähmt, Dle Sache mit Gott. Die protestantische Theologie im 20. Jahrhundert, Mn 1966; F.W. Kantzenbach, Evangelische Frömmigkeit und Theologie Im 19. Jahrhundert, Gladbeck 1967; H. Grass, Theologie und Kritik. Gesammelte Aufsätze und Vorträge. Gö 1969; E. Iserloh, Die innere Entwicklung des Protestantismus und seiner Theologie, KonKun 391-441 ; W. Trillhaas, Die evangelische Theologie im 20. Jahrhundert, BdT II 88-124; K. Reinhardt, Der dogmatische Schriftgebrauch in der katholischen und protestantischen Christologie von der Aufklärung bis zu Gegenwart, Mn 1970; J. Karski, Teologia protestancka XX wieku, Wwa 1971; Schlussbericht der lutherisch-katholischen Studienkommission „Das Evangelium und die Kirche", Malta 1971 ; G. Strecker, Evangelium und Kirche nach katholischem und evangelischem Verständnis. Die Ergebnisse der römischkatholisch-evangelischlutherischen Studienkommission, T 1972; W. Harrington, The Path of Biblical Theology, Db 1973 (Teologia biblijna, Wwa 1977); G. Heinz, Das Problem der Kirchenentstehung in der deutschen protestantischen Theologie des 20. Jahrhunderts, Mz 1974; F. Flückiger, Die protestantische Theologie des 19. Jahrhunderts, Gö 1975; Z problemów reformacji I-II, Wwa 1975-80; W. Benedyktowicz, Co powinniśmy czynić. Zarys ewangelickiej etyki teologicznej, Wwa 1976; P. Meinhold, Die Gesamt-christliche Beleuchtung der Theologie Martin Luthers, Wie 1976; R. Weier, Das Theologieverständnis Martin Luthers, Pa 1976; I. Bertinetti, Paul Tillich und die Krise der Theologie, B 1977; Die Evangelisch-Lutherische Kirche. Vergangenheit und Gegenwart, St 1977 (bibliogr.); P. Giesel, Vérité et histoire. La théologie dans la modernité — Ernest Käsemann, G 1977; J. Staedtke, A. Peters, TRE I 106-122,131-145; Theologen und Theologie an der Universität Tübingen. Beitrage zur Geschichte der Evangelisch-Theologischen Fakultät, T 1977; K.E. Apfelbacher, Frömmigkeit und Wissenschaft. Ernst Troeltsch und sein theologisches Programm, Mn 1978; E. Beyreuther, Geschichte des Pietismus, St 1978; F.W. Kantzenbach, Programm der Theologie, Denker, Schulen. Wirkungen von Schleiermacher bis Möllmann, Mn 1978 ; P.E. Meijering, Theologische Urteile über die Dogmengeschichte. Ritschis Einfluss auf Harnack, Lei 1978; W. i M. Pauck, Paul Ttlllch. Sein Leben und Denken I-II, St 1978-79; J. Phikala, Mysterium Christi. Kirche bei Hans Asmussen seit 1945, He 1978; W. Stegemann, Der Denkweg Rudolf Bultmanns. Darstellung der Entwicklung und Grundlagen seiner Theologie, St 1978; Theologen des Protestantismus in 19. und 20. Jahrhundert I-II, St 1978; Tübinger Theologie Im 20. Jahrhundert, T 1978; F.W. Kantzenbach, Augsburg 1530-1980. ökumenische-europälsche Perspektiven, Mn 1979; Die „Confessio augustana" im ökumenischen Gespräch, B 1980; E. Iserloh, Geschichte und Theologie der Reformation im Grundriss, Pa 1980; K. Kuntz, Protestantische Eschatologie. Von der Reformation bis zur Aufklärung, Fr 1980 ; Luther und die Theologie der Gegenwart. Referate und Berichte des Fünften Internationalen Kongresses für Lutherforschung Lund. 14-20 August 1977, Gö 1980; H.Ch. Schmidt-Lauber, Das Herrenmahl. Zum cvangelischlutherischen--römischkatholischen Dialog auf Weltebene, KD 26(1980) 70-87.

Podobne prace

Do góry