Ocena brak

EWANGELICKIE CZASOPISMA - DZIEJE

Autor /Celina Dodano /21.09.2012

W Polsce już w XVII w. ewangelicy podjęli inicjatywę wydawniczą, publikując druk ulotny pt. „Nowiny z Poznania o gwałtownym zburzeniu zborów ewangelickich, przy tym i zniesienie potwarzy o Toruniu" (To 1614), w języku pol. i niem., uważany za pierwsze czasopismo toruńskie; kolejne próby działalności prasowej ośrodka pom.wsch.prus. stanowiły — gazeta informacyjna „Poczta Królewiecka" (Kri 1718--20) oraz pol. mutacja „Ostpreussisches Missionsblatt" pt. „Nowiny o Rozszerzeniu Wiary Chrześcijańskiej Wydane od Towarzystwa Ewangelickiego Poselstwa w Królewcu" (Kri 1822 — nr próbny, 1835-94).

Od wystąpienia pastora G.H.M.-* Gize-wiusza, redagującego pol. część „Tygodnika Obwodu Łęckiego" (Ełk 1840) i współpracującego z „Przyjacielem Ludu Łęckiego" (1842), cz.e. w Prusach Wsch. włączyły się w nurt walki o nar. oblicze pol. Kościoła ewang.augsb. ; w tym duchu rozwinęli działalność prasową ewangelicy Śląska Cieszyńskiego, gdzie A. Cin-ciała i P. Stalmach założyli „Tygodnik Cieszyński" (Cieszyn 1848--51); Stalmach rozpoczął też redagowanie w ewang. duchu -*• „Gwiazdki Cieszyńskiej" (Cieszyn 1848-1939), która dopiero z czasem stała się organem kat. (-»• Cieszyn I).

W poł. XIX w. ukształtowały się różne orientacje cz.e. i wyłoniły centra (Pomorze i Prusy Wsch., Śląsk, Poznań) w celu formacji opinii pubi, za pomocą różnych środków przekazu, jak kalendarze, m.in. Kalendarz królewsko-pruski (Kri 1767-1846, Ełk 1848-62) i Domowy przyjaciel (Morąg 1859-64), pisma antypol., jak „Polsko-Ewange-licki Poseł Kościelny" (Pisz 1853-57) i „Prawdziwy Ewangelik Polski" (Ostróda 1859-60), periodyki kryptolojalne wobec władz prus., jak Prawdziwy Prusak. Ewangelicko-religijno-patrio-tyczny kalendarz (Pisz 1854-70) i różne pisma w niem. języku, jak „Der evangelische Hausfreund" (Grodzisk Wlkp. 1847-48) i „Evangelisches Kirchen- und Schulblatt" (Wr 1853-54).

Ożywienie nar. (od ok. 1860), a szczególnie wydanie tzw. patentu swobód (8 V 1861), znoszącego ucisk rei. w państwie austr., umożliwiło opublikowanie „Rocznika Ewangielickiego" (Cieszyn 1862-63), otwierającego nowy okres działalności czasopiśmienniczej ewangelików; szczególnie ważnym wydarzeniem dzięki działalności warsz. pastora L. Otto było ukazanie się „Zwiastuna Ewangelicznego" (Wwa 1863-66,1876-82,1898-1914, Cieszyn 1866-75; od 1869 z dodatkiem „Werdauskie Wiadomości Misyjne"), który w cz.e. dał nowy impuls patriotycznemu zaangażowaniu w Polsce (1898-1914 ukazywał się pod redakcją J. -* Burschego jako mies.) ; na jego doświadczeniach oparli się wydawcy (zwł. ze Śląska Cieszyńskiego), jak F. Michejda, J. Stonawski i K. Kulisz; w tym też okresie wzrosła rola ośrodka warsz., obejmującego wpływami Lubelszczyznę, a w 20-leciu międzywojennym także Mazury Pruskie.

Po 1870 zaktywizowała się antypol. prasa reprezentowana przez „Hasło Ewangelickie" (Byczyna, Kluczbork 1870-71) i „Nowy Czas" (Cieszyn 1878-1927) — tygodnik polit, wydawany przez pastora cieszyńskiego T. Haasego; kontrakcja ze strony pol. nie była początkowo zbyt silna; po nieudanej próbie pastora H. Koelłinga konferencja duchowieństwa ewang. na Śląsku Cieszyńskim zleciła pastorowi J. Heczko przy współpracy Michejdy wydawanie 2-tygodnika „Ewangelik" (Cieszyn, Nawsie 1876-78); dopiero jednak po 1880 rozpoczęto działalność na szerszą skalę, przez wydawanie m.in. „Nowin Szląskich" (Wr 1884-91) J. Badury, występujących w obronie polszczyzny dla potrzeb kultu ewang., oraz „Przyjaciela Ludu" (Nawsie, Cieszyn 1885-1935; od 1910 „Poseł Ewangelicki", a od 1938 „Ewangelicki Poseł Cieszyński"), wydawany przez Michejdę.

Akcję re-polonizacyjną wśród Mazurów Prus. podjął J.K. Sembrzycki, który wydawał „Mazura" (Ostróda, Tylża 1883-84), będącego odpowiedzią na „Gazetę Lecką" (Ełk 1875-92) M. Giersza, traktowaną jako antypol.; próbowano doprowadzić też do połączenia ewangelików ponad granicami zaborów (Kalendarz ewangelicko-polski dla Mazur, Szląska i Kaszubów, To 1886-90, wyd. przez E. Lambecka). Walka o polskość Mazur Prus. przybrała na sile pod koniec XIX w.; pismom germanizującym w rodzaju „Gazety Mazurskiej" (Olsztynek 1892-) przeciwstawił się coraz silniejszy front opozycyjny — od kryptolojalnego Prusko-polskiego kalendarza dla ewangelików J.K. Sembrzyckie-go, wydawanego w Królewcu, po „Gazetę Ludową" (Ełk, Szczytno 1896-1901), organ Mazurskiej Partii Lud., pierwsze nowoczesne pismo polit, na Mazurach (-* Ełk).

Na początku XX w. nie nastąpiły zasadnicze zmiany; dzięki cz.e. polskość umocniła się szczególnie na Śląsku Cieszyńskim, do czego przyczyniło się zwł. „Dla Wszystkich" (Cieszyn 1901-18) i mies. „Słowo Żywota" (Cieszyn 1910-25), redagowane przez Kulisza, choć nie brak tu było niem. pism, jak „Christlicher Wochenblatt" (Bielsko 1900) i „Ostschlesische Post" (Cieszyn, Bielsko 1909-19); na Mazurach ukazywał się „Mazur" (w Szczytnie, a od 1903 w Grudziądzu, 1902-14, 1919-20, 1928-39).

Odzyskanie niepodległości wpłynęło na zmianę sytuacji ewangelików pol.; ożył problem ludności ewang. zamieszkującej dawne dzielnice prus., żywotny choćby ze względu na dynamiczny rozwój akcji prasowej w języku niem. ze strony Kościoła ewan-gelickounijnego; problemom tym wyszły naprzeciw „Nowiny" (Odolanów, Pz 1919-26). W odpowiedzi na rozstrzygnięcia plebiscytowe pojawiło się wiele nowych tytułów, przeznaczonych bądź dla ludności kresów zach. i pn., bądź też dla ludności pol. pozostającej w granicach Rzeszy Niem. i Czechosłowacji, m.in. „Głosy Ewangelickie" (Cieszyn 1921-32), „Nowiny Ewangelickie" (Kluczbork 1921), „Gazeta Mazurska" (Wwa, Działdowo 1922-33) — wydawana gotykiem przez F. Gloeha, a nast. E. Sukertową-Biedrawinę (z dodatkami „Nasz Świat" i „Nasz Światek") i „Głos Ewangelijny" (Szczytno 1926-39) oraz późniejsze inicjatywy, jak „Nowe Czasy" (Cieszyn 1929), „Głos Młodzieży Ewangelickiej" (Cieszyn 1932-39) — organ Związku Młodzieży Ewang. z woj. śląskiego, redagowany przez A. Wantułę, a od 1936 J. Nierostka, oraz „Ewangelik Górnośląski" (Ka 1932--39) i pismo młodzieżowe „Na Przełomie" (Cieszyn 1933-34), wyd. przez J. Bergera.

Typowym cz.e. o charakterze kośc. był mies. „Ewangelik" (Wwa 1919-21), redagowany przez A. Rondthalera, i jego kontynuacjaZwiastun Ewangeliczny" (Wwa 1921-39), wydawany przez A. Lotha i Z. Michelisa z dodatkiem „Młody Ewangelik" ; ponadto w Warszawie ukazywały się — organ konsystorza warsz. „Unsere Kirche" (1898-1915, 1918-22), tygodnik popularny „Głos Ewangelicki" (1920-39), wydawany przez F. Gloeha, od 1929 przez Michejdę, z dodatkiem dla młodzieży „Na Wyżyny" (od 1938 organ duszpasterzy wojskowych), periodyki o charakterze popularyzatorskim, jak -*• „Rocznik Teologiczny", wydawany od 1936 przez Wydz. Teologii Ewang. UW (od 1959 przez ChAT), „Polska Reformacja" (nr 1-3, 1929) oraz pismo dla młodzieży „Filadelfia" (1937-39), redagowane przez W. Preissa. Prasa Kościoła ewang.augsb. osiągnęła w 20-leciu międzywojennym, jak na warunki diaspory, znaczny stopień rozwoju — 1938 na 42 periodyki pol.ewang. było 18 luterańskich, w tym 1 rocznik, 2 kalendarze, 1 kwartalnik, 2 dwumies., 3 mies., 2 dwutygodniki, 5 tygodników, 2 biuletyny prasowe i 1 dziennik.
Pisma Kościoła ewangelickoreformowanego pojawiły się późno, a najważniejsze z nich to -»• „Jednota" (Wwa 1925-39), redagowana przez S. Skierskiego, a od 1937 przez L. Zaunara, oraz „Szlakiem Reformacji" (Wl 1936-39), organ wil. Kościoła ewangelickoreformowanego.

W Polsce ukazywało się w XX w. wiele cz.e. w języku niem., a ich największy rozwój przypadł na 20-lecie międzywojenne; związane one byly z działalnością Kościoła ewangelickounijnego, rozpoczynającą się od wydawania 2-tygodnika „Posener Heimat-griisse" (Ostrzeszów 1904-18); Evangelischer Presse Verband kształtował opinię ewangelików niem. zamieszkałych w Polsce przez prasę przeznaczoną dla masowego czytelnika; takie przeznaczenie miało największe niem. pismo ewang. w Polsce „Glaube und Heimat". Gemeindenblatt für die Unierte Evangelische Kirche (Pz 1920-39) z mutacjami dla Wielkopolski, Śląska, Wołynia oraz dla niem. młodzieży ewang. odbywającej służbę wojskową w armii pol. ; pozn. ośrodek Kościoła unijnego wydawał „Verbandsgruss des Evangelischen Landesverbandes für Weibliche Jugend in Polen" (Pz 1914-23), organ Ewang. Związku Opieki nad Młodzieżą Żeńską, „Die Jugendgemeinde" (Pz 1923--29), pismo Krajowego Związku Ewangelickich Związków Młodzieży Męskiej, ponadto „Blätter aus dem posener Diakonissenhause" (Pz 1922-23), oraz mies, dla dzieci „Kindergottesdienst" (Pz 1927-30).

Ośrodek prasowy w Więcborku, związany z domem diakonów, zapoczątkował 1921 pracę pismami dla młodzieży — m.in. organ Związku Młodzieży Zdecydowanych Chrześcijan „Jugendbundblatt" (od 1922, a 1923-39 pt. „Jugendsieg"), kwartalnik Związku Zdecydowanych Chrześcijan „Lichtstrahlen" (1933-35) i popularny tygodnik „Wach auf" (1923-39); do kręgu czasopism więcborskich zalicza się też mies, dla dzieci „Der kleine Friedensbote" (Bd 1925-27).

Trzeci ośrodek wydawniczy ewang. prasy niemieckojęzycznej — Łódź — był środowiskiem walki narodowościowej między niem. duchowieństwem nastawionym nacjonalistycznie, powiązanym z konsystorzem pozn. i konsulatem niem., a zwolennikami konsystorza warsz.; wychodziły tu m.in. „Głosy Kościelne w Sprawie Kościoła Ewan-gelickoaugsburskiego" (1884-85), 2-tygodnik redagowany w duchu ortodoksji luterskiej przez W.P. Angersteina, pierwszego pastora kościoła św. Jana w Łodzi (nast. do 1890 wydawany w Warszawie), tygodnik dla młodzieży „Evangelisches Wochenblatt" (1921-22), „Weg und Ziel" (1926-27) i „Neues Leben" (1927-39). Cz.e. w języku niem. adresowano również do ludności języka niem. zamieszkałej na Wołyniu — m.in. „Evangelische Kirchenzeitung für Oesterreiche" (Bielsko 1884-1918, kontynuacja 1923-39), „Evangelisches Gemeindeblatt für Galizien" (Stanisławów 1904). Kresy wsch. były jednak przede wszystkim poważnym centrum wydawniczym ukraińskich cz.e., m.in. sztundystycznych — „Budiwnyczyj Cerkwy Bożoj" (Krzemieniec 19357-39), „Chrystijanśkyj Sojuz" (Kobryń ok. 1932), „Jewanhelist" (Lw 1929-32), „Jewanhelśkyj Hołos" (Tarnopol 1936-), „Ukrajinská Reformacija" (Lw 1929-), „Wira i Nauka" (Stanisławów, Kołomyja 1925-34?), „Prozry" (Stanisławów 1939?), mies. „Stiah" (Stanisławów 1939?), „Pryjatel Ditej" (Kołomyja 1934?); w Łodzi ukazywał się „Pisłanec Prawdy" (1927) oraz przeznaczona dla kresów wsch. „Jewangielskaja Wiera" (1932-35), a także mies, dla wyznawców kalwinizmu „Česko-Ruske Listy" (1907).

Podczas II wojny świat, polskie cz.e. nie ukazywały się; jedynie na emigracji publikowano je dla duszpasterstwa wojsk żołnierzy II Korpusu.

Po wojnie ukazują się — dla wiernych Kościoła ewang.augsb. „Strażnica Ewangeliczna" (Wwa 1946-, od 1961 jako „Zwiastun") oraz dla Kościoła ewangelickoreformowanego „Jednota" (Wwa 1948-, na powielaczu, a od 1957 — druk.), wydawana przez J. Niewieczerzała jako mies, poświęcony pol. ewangelicyzmowi i ekumenii; nauk. charakter ma wznowiony 1959 przez ChAT „Rocznik Teologiczny".

Podobne prace

Do góry