Ocena brak

EWANGELIARZ - W KOŚCIOŁACH WSCHODNICH

Autor /Celina Dodano /21.09.2012

E. ołtarzowy jest bogato iluminowany, przeważnie z ikonami Zmartwychwstanie Chrystusa (pośrodku okładki) oraz 4 ewangelistów (w jej narożnikach).

Do najcenniejszych greckich rpsów e. zalicza się —

° purpurowy E. z Rossano z VI w. (katedra), bogato iluminowany, napisany złotymi i srebrnymi literami na purpurze (mocno uszkodzony), pochodzący prawdopodobnie z Konstantynopola, a wg niektórych badaczy z Egiptu lub Syrii;

° E. z Synopy z VI w. (BN w Paryżu), z którego zachowało się jedynie kilka pisanych na purpurze iluminowanych kart z tekstem synoptyków (Mt, Mk, Łk);

° Sacra parallela z IX w. (BN w Paryżu), przypisywany Janowi z Damaszku (K. Weitzmann), najbardziej bogato iluminowany z zachowanych gr. rękopisów;

° Kodeks z XII w. (Biblioteka Patriarchatu Prawosł. w Jerozolimie), bogato zdobiony. Z iluminowanych e. syryjskich najbardziej znany jest E. Rabuli z 586 (wydali 1959 C. Cecchelli, G. Furlani i M. Salmi), pochodzący z klasztoru Zagba (pn. Mezopotamia), ozdobiony na 14 stronach scenami bibl. (obecnie Biblioteca Laurenziana we Florencji); E. watykański z 1220 (BWat) z klasztoru Mar Mattaj k. Mosulu, gdzie mieściła się pracownia mi-niatorska, ozdobiony 52 miniaturami tematycznie powiązanymi z rokiem liturg., oraz Kodeks z ok. 1220 (British Museum), pokrewny stylistycznie poprzedniemu. Wspaniałym dziełem mi-niatorstwa ormiańskiego jest m.in. E. z Eczmiadzynu, zw. też E. z Norawank, z 989 z oprawą z VI w. (wydał 1920 F. Macler i 1961 L.A. Doumovo), E. królowej Mylke z 851 (S. Lazzaro w Wenecji), E. jerozolimski z XI w., spisany dla króla Gagika (Biblioteka Patriarchatu Orm. w Jerozolimie), E. z Mugniz 1038 (wydała 1970 T.A. Izmajłowa), E. Nersesa Wdzięcznego z 1193 (S. Lazzaro, Wenecja), E. księcia Wasaka z XIII w., wykonany w szkole Torosa Roslina (wydała 1963 S. Der Ner-sessian), oraz E. jerozolimski z 1320 (Biblioteka Patriarchatu Orm. w Jerozolimie), zdobiony przez Sargisa Picaka, którego twórczość uważa się za szczyt artystycznych osiągnięć ormiańskich.

Do cenniejszych zabytków gruzińskich należą — najstarszy z zachowanych E. adsziski z 897 (m.in. z wyobrażeniami 4 ewangelistów) i zbliżony do niego stylem E. bertski z 1284 (oba w Instytucie Rpsów Akademii Nauk Gruzińskiej SRR w Erewaniu), e. z XI w., zawierający 288 miniatur (Biblioteca Laurenziana we Florencji), równie bogato iluminowane E. z Gelati z XI w. (z 259 miniaturami), E. dżruczski II z XII w. (z 345 ilustracjami), zdobiony w stylu bizant. E. z Wan z XII w. oraz E. z Mokwi z 1300 (wszystkie w Instytucie Rpsów Akademii Nauk Gruzińskiej SRR). Ze. etiopskich — najstarszym datowanym jest Kodeks z poł. XIV w. (BN w Paryżu), z iluminowanych — E. cesarza Amde Tsyjona I z XIV w. (m.in. z wizerunkami ewangelistów), E. cesarza Zery Jaykoba z XV w., Kodeks z 1401 (Pierpont Morgan Library w Nowym Jorku) oraz Kodeks z 1434-68. W zbiorach państw zach. przechowuje się także e. innych Kościołów wsch., m.in. E. koptyjsko-arabski z 1205 (BWat) i E. koptyjski z XII-XIII w. (BN w Paryżu).

Do najstarszych zachowanych przekładów słowiańskich, z których pierwszy powstał 863 dzięki Cyrylowi (-> Cyryl i Metody), należą z przełomu X i XI w. E. zografski (wydał 1879 V. Jagić) i E. mariański (wydał 1883 V. Jagić). Z nast. wieków pochodzą — powstały na pd. Rusi E. Symeona z 1164, zw. od imienia ilustratora E. Dobřily (Biblioteka im. Lenina w Moskwie), staroruski E. halicki z 1144 (wydał 1882-83 Am-flloch), E. koronacyjny z Reims, składający się z cyrylickiej części z XII w. (aprakos) i z głagolickiej z XIV w. (wydał 1843 J.B. Silvestre i 1839 L. Léger), używany przy koronacji królów franc, E. turowski z XI w. (wydali 1868 J. Biermielejew i 1873 LI. Sriezniewski), podarowany przez księcia K.I. Ostrogskiego kościołowi w Turowie, E. popa Dobrejszy z 1221, pochodzący prawdopodobnie z Macedonii, o silnych wpływach zach., śred-niobułg. E. Dobromira z 1. poł. XII w. (wydał 1898 V. Jagić), bułg. E. cara Iwana Aleksandra z 1356 (rps British Museum), będący cennym zabytkiem iluminatorstwa bułg., E. peresopnicki z 1556-61 (rps Biblioteki Akademii Nauk w Kijowie) zawierający przekł. Ewangelii na język ukraiński ; powstały w Dworcach (k. Żółkwi) i ukończony w Peresopnicy (Wołyń) stanowi zabytek malarstwa bizantyjsko-ukraińskiego epoki renesansu, zbliżony do pol. iluminatorstwa. Pierwszy druk. słowiański e. wydano 1512 w drukarni mnicha Makarego w Tirgoviste (Wołoszczyzna).
E. bogato iluminowano już w V w. (np. zaginiony E. króla Wachtanga Gorgasala w różnych ośrodkach bizant. (Konstantynopol, Athos), antioch. i aleks., a pod ich wpływem w orm. i gruzińskich z wieloma elementami oryginalnymi.

Oprawy e. zdobiono początkowo motywem krzyża (np. e. na mozaikach w kościołach Rawenny, V-VI); najczęstszymi zaś są — ukrzyżowanie typu wsch. (z Maryją i Janem Apostołem, czasem także z Marią Magdaleną i żołnierzem), np. na E. suzdalskim z XIII w. (muzeum w Suzdalu), lub zstąpienie do otchłani, np. na E. weneckim z XII-XIV w. (katedra S. Marco), zastępowane pod wpływem zach. tradycji zmartwychwstaniem Pańskim, lub obydwa motywy łącznie na przedniej i tylnej oprawie, np. E. Tismana z 1404 (Muzeul de Artä w Bukareszcie); popularnym motywem na okładce była także -* Deesis, występująca też wraz z ukrzyżowaniem, np. na E. ekarostańskim z XII w. (Instytut Rpsów Akademii Nauk Gruzińskiej SRR w Erewaniu), niekiedy kompozycja była bardziej złożona, np. na oprawie E. Nikolo-Piesnoszskiego z końca XV w. (Muzeum Sztuki w Zagorsku) w polach oddzielonych ramkami umieszczono wykute figury Trójcy Świętej z aniołami, -> Blacherniotissę, Deesîs, świętych oraz serafinów i cherubinów.

Rzadziej występowały in. kompozycje, jak — wniebowstąpienie Pańskie, np. na E. z Neam} z XV-XVI w. (Muzeul de Artä w Bukareszcie), przedstawienie 4 ewangelistów, np. na E. katolikosa Konstantyna z 1255 (Matenadaran w Erewaniu), czy wielotematyczna kompozycja na ormiańskim E. z Eczmiadzynu z 989, którego okładka z kości słoniowej z VI w. przedstawia MB z Dzieciątkiem, z aniołami (po bokach i w części górnej) oraz scenami z życia Chrystusa (wokół); kompozycję centr, otaczano (najczęściej w 4 narożnikach) postaciami 4 ewangelistów (-*• ewangelista II), wkomponowanymi w elementy architektoniczne. E. koptyjskie oprawiane w skórę zdobiono tłoczonym krzyżem, rzadziej gwiazdą lub ornamentem (zachowane z VI-VIII w.).

 

J.B. Silvestre, E. slave de Reims ou texte du sacré, P 1843; J. Biermielejew, Turowskoje JewangielUe, Wl 1868; I.I. Sriezniewskij, Swiedienija o malo-Izwlestnych t nieizwiestnych pamiatnlkach, Ptb 1873; V. Jagić, Quattuor evan-geltorum codex glagoliticus ollm zographensis nunc petropolitanus, B 1879; Amhloch, Czetwierojewangielije galiczskoje 1144 goda sliczenoje s driewnie-slawianskimi rukopisnými jewanglelijami XI-XV1I wieków i pieczatnymi ostroż-skim 1571 i kijewskim 1788 goda s grieczeskim jewangielskim tiekstom 835 goda I-II, Mwa 1882-83; V. Jagić, Quattuor evangeliářům versionis paleoslovenicae codex marianus, Ptb 1883; N. Pokrowskij, Jewangielije w pamiatnikach ikonografii prieimuszczestwienno wizantijskich i russkich, Ptb 1892; V. Jagić, Evangelium Dobromiri, Ein altmazedonisches Denkmal der Kirchenslawischen Sprache des 12. Jahrhunderts I-II, W 1898-1900; L. Léger, L'é. slavon de Reims dit texte du sacré, Pr 1899; Millet Ev; J. Ebersoit, La miniature byzantine, P 1926; Künstle I (passim); R.P. Blake, S. Der Nersessian, The Gospels ofBerfay an Old-Georgian Manuscript of Tenth Century, Byzan 16(1941-43) 225-285; S. Der Nersessian, Armenia and the Byzantine Empire. A Brief Study of Armenian Art and Civilization, C 1945, 110-136; W. Lowrie, Art in the Early Church, NY 1947; K. Weitzmann, Illustration in Roll and Codex, Pri 1947; O. Pacht, Byzantine Illumination, Ox 1952; K. Weitzmann, Ancient Book Illumination, C 1954; C. Cecchelli, G. Furlandi, M. Salmi, The Rabula Gospels. Facsimile Edition of the Miniatures of the Syriac-Manuscript Plut. 1,56 in the Medicean--Laurentian Library, Ol 1959; L.A. Dournovo, Armenian Miniatures, Lo 1961; J. Leroy, S. Wright, O. Jäger, Ethiopie. Manuscrits à peintures, P 1961 ; L. Schneider, F. Sławski, SSS I 463468; Sz. Amiranaszwili, Istorija gruzinskogo iskusstwa, Mwa 1963 (Sztuka gruzińska, Wwa 1973, 224-232,314-326, 344-362,409-413); S. Der Nersessian, Armenian Manuscripts of the Freer Gallery of Art, Wa 1963; D. Talbot Rice, Art of the Byzantine Era, Lo 1963; J. Leroy, Les manuscrits syriaques à peintures conservés dans les Bibliothèques d'Europe et d'Orient, P 1964; T.A. Izmailova, Le tetraévangile illustré arménien de 1038 (Matenadaran N" 6201), REArm 7(1970); D.M. Lang, Armenia Cradle of Civilization, Lo 1970 (Armenia kolebka cywilizacji, Wwa 1975, 214-222); EWK 681-684; G. Alibegaszwili, Chudożestwiennyj princyp illustrl-rowanija gruzinskoj rukopisnoj knigi XI naczala XIII wieków, Tbilisi 1973; J. Leroy, Les manuscrits coptes et coptes-arabes illustrés, P 1974; T.A. Izmajlo-wa, Armlanskaja mlniatiura XI wieka, Mwa 1979 (passim).

Podobne prace

Do góry