Ocena brak

Europa Środkowa i jej specyfika przestrzenna

Autor /alexis Dodano /25.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie txt Europa Środkowa i jej specyfika przestrzenna

Transkrypt

Magdalena Z. Husiatyńska
r.akadem.2002/03
nr.albumu 207699

Europa Środkowa i jej specyfika przestrzenna
-na podstawie artykułu M. Rościszewskiego
W artykule „Europa Środkowa i jej specyfika przestrzenna" analizie poddana zostaje
przestrzenna złożoność Europy Środkowej przede wszystkim w kategoriach geopolitycznych.
Autor rozważa proces różnicowania się przestrzeni krajów środkowoeuropejskich począwszy
od I wojny światowej. Uwagę zwraca przede wszystkim na tendencje rozwojowe zaistniałe po
rozpadzie systemu komunistycznego.
Problemy Europy Środkowej szczególnie aktualne stały się po 1989r. -pod wpływem
procesu dekomunizacji i wyzwalania się państw spod zależności ZSRR.

Europa Środkowa
W dyskusjach na temat Europy Środkowej często pojawia się traktowany synonimicznie
termin „Mitteleuropa". Powstaje jednak kwestia tożsamości tych dwóch określeń. Z
lingwistycznego punktu widzenia są to synonimy, jednak w ujęciu historycznym wyrazy te
mają rozbieżną konotację. Termin „Mitteleuropa" pojawił się w XIX w. i był wyrazem
niemieckiej wizji geopolitycznej i ideologicznej. Zwycięskie W XIX w Niemcy dążyły do
poszerzenia swojej strefy wpływów na terenie Cesarstwa Austro- Węgierskiego, Bałkanów,
Turcji. Bliskiego Wschodu i Rosji. Idea „Mitteleuropy" odrodziła się w okresie
międzywojennym- w geopolitycznych koncepcjach hitlerowskich Niemiec i choć po ich
klęsce wydawało się być już zdezaktualizowana, raz jeszcze odżyła po II wojnie światowej. Po
unifikacji Niemiec w 1990r. w zachodnich opracowaniach pojawiło się określenie Europy
Środkowej, jako części kontynentu leżącej na wschód od Renu. Kwestią problematyczna
pozostaje odpowiedź na pytanie gdzie zaczyna się Europa Wschodnia? Do badania tego
zagadnienia korzysta się z dwóch zasadniczych kryteriów: -fizyczno-geograficznego
-ekonomiczno-geograficznego.
Mapa Europy Środkowej charakteryzuje się znaczną złożonością zarówno w aspekcie
fizyczno-geograficznym jak i politycznym, ekonomicznym oraz kulturowym.
Na kształtowanie jej obecnego wizerunku istotny wpływ miały następujące etapy: a
Funkcjonalne zerwanie Rosji z Europą:
Do I wojny światowej Rosja-pomijając różnice poziomu rozwoju gospodarczego- stanowiła z
Europą pewną jedność gospodarczą. Wkrótce także na jej terytorium rozpowszechniały się
zdobycze I rewolucji przemysłowej. Proces przebiegający z zachodu na wschód objął cały

kontynent, pociągając za sobą zmiany w postaci powszechnego wprowadzenia gospodarki
rynkowej. Zauważyć należy, że zachodził on niezależnie od podziałów politycznych i
uwarunkowań rozwojowych, np. Rosja dostosowała swoje prawodastwo i gospodarkę do
standardów zachodnioeuropejskich, przyciągając dzięki temu licznych inwestorów.
W 1917 r. gdy władzę w Rosji zdobyli komuniści, nastąpiło rozerwanie europejskiej ciągłości
gospodarczej, powstało odseparowane (głównie ze względu na odrzucenie modelu gospodarki
rynkowej) od Europy i światowych procesów rozwojowych-ZSRR.
Po I wojnie światowej i rewolucji następuje przekreślenie zdobyczy realizowanych przez
doktrynę imperialną (dostęp do mórz, niemożność narzucenia swego panowania).
Niezależność w tym czasie uzyskują kraje nadbałtyckie oraz Finlandia, odradza się Polska.
Uszczupliło się terytorium Rosji na zachodzie, pogorszyło się jej położenie geostrategiczne.

a Podział przestrzeni europejskiej i utworzenie „imperium zewnętrznego"
Dzięki przegranej przez państwa centralne wojnie oraz rewolucji rosyjskiej, w okresie
międzywojennym w Europie powstają nowe państwa. We wszystkich- poza Węgrami- nowo
utworzonych krajach, występują licznie reprezentowane mniejszości etniczne. Ich istnienie
prowadzi często do konfliktów, nieuniknionych ze względu na słabość gospodarczą i
polityczną oraz początkowy etap ich tworzącej się dopiero nowej podmiotowości. Okres II
wojny światowej spowodował poważne zmiany, począwszy od przedwojennej aneksji Austrii,
Czechosłowacji czy Kłajpedy przez Niemcy, radzieckiej aneksji krajów bałtyckich, części
Finlandii, wschodnich obszarów Polski, Mołdawii czy części Czechosłowacji, aż do zmian
granic i podziałów administracyjnych. Dopiero po konferencjach doszło do ostatecznego
ustalenia stref wpływów w Europie Środkowej.
Radziecką strefą wpływów, a więc strefą pełnej dominacji stały się: Polska, Czechosłowacja,
Węgry, Rumunia, Bułgaria, NRD, w których zaczęły zachodzić przemiany izolujące te kraje
od rozwijającej się części Europy, mające dostosować te państwa do standardu ZSRR.
Mechanizm dostosowawczy, polegający na budowie specyficznych struktur społecznoekonomicznych, implikował regres gospodarczy i cywilizacyjny w europie Środkowej.
□ Jednolitość i zróżnicowanie przestrzeni w krajach Europy Środkowej

Tworzone „imperium wewnętrzne" charakteryzowało się silnym zróżnicowaniem
politycznym, gospodarczym i etnicznym. W zniszczonych w czasie wojny państwach
dokonywano korekt granicznych i przesiedleń ludności. ZSRR za cel postawiło sobie
podporządkowanie tych krajów i narzucenie im własnego modelu rozwoju, co ściśle wiązało
się z nacjonalizacją, kolektywizacją rolnictwa, wprowadzeniem gospodarki centralnie
planowanej, a także silną ideologizacją i miało prowadzić do centralizacji władzy i przejęcia
pełnej kontroli przez ZSRR. W zdobyciu dominującej pozycji ma również pomóc dążenie do
autarkizacji poszczególnych krajów w stosunku do siebie, a także separacja bloku w
odniesieniu do reszty świata. Wyrazem radzieckich aspiracji stają się m.in: RWPG i Układ
Warszawski.
Ponieważ ambicją ZSRR stało się także wprowadzenie wspólnego modelu rozwoju, w krajach
Europy Środkowej intensywnie rozbudowywano ich własne kompleksy przemysłowe, a
zwłaszcza gałęzie przemysłu ciężkiego, zbrojeniowego, energetyki i górnictwa. Wiązało się to

z ogromnymi nakładami finansowymi, co skutkowało zmniejszeniem wydatków
przeznaczonych na produkcję środków konsumpcji. Cechą charakterystyczną było
dyskwalifikowanie usług „nieprodukcyjnych".
Kolektywizacja rolnictwa (nieudana tylko w Polsce)miała na celu podporządkowanie ludności
wiejskiej, możliwość kontroli procesu produkcji.
Narzucony system wpłynął na organizację przestrzeni krajów Europy Środkowej. Zarówno
społeczeństwa jak i gospodarka nie miały innej, poza zgodną z modelem ZSRR możliwości
funkcjonowania.
Mimo pozornej jednolitości bloku, w obrębie krajów Europy Środkowej zaobserwować
można zróżnicowanie i rozwarstwienie, co wynika z różnego stopnia absorbcji
proponowanego modelu, który z czasem stawał się coraz bardziej sprzeczny z aspiracjami
społeczeństw.
Ewolucja stopnia zależności od ZSRR dzieli się zasadniczo na dwa okresy: 1944/45-1953/56 (do śmierci Stalina i XX Zjazdu) =okres sowieckiego
fundamentalizmu komunistycznego; Celem- stało się wówczas wprowadzenie do
krajów podporządkowanych modelu państwa i społeczeństwa wzorowanych na ZSRR.
Proces ten miał charakter kolonialny i przebiegał niezależnie od specyfiki krajów.
1956-1989- etap różnicowania się Europy Środkowej. Pojawiły się próby
racjonalizacji systemów gospodarczych, głównie za sprawą nawiązywania stosunków
gospodarczych. Nadal jednak państwa satelitarne pozostawały pod kontrolą ZSRR
(interwencja 1956 na Węgrzech czy 1968 w Czechosłowacji, również doktryna
Breżniewa" o ograniczonej suwerenności).
Na Węgrzech i w Polsce mają miejsce reformy gospodarcze (związane głównie z
zakończeniem procesu kolektywizacji rolnictwa). Mimo to, pozostałe kraje manifestują
ortodoksyjność komunistyczną.
Rozpad radzieckiego „imperium zewnętrznego" w Europie Środkowej
Kryzys bloku rozpoczyna się w latach -80tych. W Polsce swą pozycję wzmacnia
Solidarność", co niejako wyraża zanegowanie przez społeczeństwo „legitymizmu" władz
komunistycznych.
Od 1985 widoczny staje się także kryzys w strukturach samego ZSRR. M. Gorbaczow
podejmuje próby wyprowadzenia kraju z samoizolacji, dąży do porozumienia z USA. Coraz
powszechniej głoszone są hasła przebudowy systemu gospodarczego i poszerzenia swobód
społecznych. Następuje wyraźne osłabienie kontroli partii nad społeczeństwem. Pojawiają się
żądania większej samodzielności republik, a wkrótce dochodzi do rozpadu wewnętrznych
więzi gospodarczych i społecznych. Ujawnia się przegrana systemu, co implikuje niezbędne
zmiany strukturalne.
Rok 1989 wiąże się z uznaniem zdelegalizowanej „Solidarności" - będącej odtąd j^
równoprawnym partnerem w rozmowach na temat przekształceń ustrojowych, miejsce miały
także obrady „okrągłego stołu", częściowo demokratyczne wybory.
W 1990r. Nastąpił także upadek NRD i przyłączenie go do RFN. Systematycznie, podległe
dotąd kraje zyskiwały niezależność. Rozwiązano RWPG i Układ warszawski.
Zauważyć też należy, że w przeciwieństwie do dzisiejszych tendencji integracyjnych w
zakresie gospodarczym, ZSRR implikowało raczej procesy dezintegracyjne- system bowiem
nie generował żadnych naturalnych powiązań charakterze funkcjonalnym.
Mimo że zależność od ZSRR trwała 45 lat, ZSRR nie zaproponowało atrakcyjnego modelu
gospodarczego, ani społecznego.

Nowa mapa geopolityczna
Po rozpadzie bloku wschodniego przestrzeń Europy Środkowej otwiera się na wpływy
zachodu. W świadomości społeczeństw tych krajów rodzi się przekonanie, ze ich
przeznaczeniem jest Zachód. Muszą one jednak pamiętać, ze pod względem geograficznym
czy geopolitycznym umiejscowione są między Wschodem a Zachodem.

Podobne prace

Do góry