Ocena brak

EUROPA - KOŚCIOŁY PRAWOSŁAWNE

Autor /Oktaw Dodano /21.09.2012

Prawosławie obejmowało w XI w. swym zasięgiem w E. ziemie cesarstwa bizant. (Płw. Bałk. po rzekę Drawę i Dunaj na pn., część pd. Półwyspu Apenińskiego, wsch. Sycylię i Kretę) oraz Ruś Kijowską, podległe jurysdykcji -»• Ekumenicznego Patriarchatu Prawosławnego w Konstantynopolu; w 2. poł. XI w. pd. Włochy i Sycylię zajęli Normanowie; 1075 Chorwacja, a 1102 Dalmacja wyłamały się spod władzy cesarzy bizant. i pod względem kośc. weszły w skład Kościoła rzymskokatolickiego.

Związek patriarchatu konstant, z państwem bizant. sprawił, że jego losy i formy organizacyjne modyfikowane były przez warunki polit. (->• Bizancjum), a terytorialnie organizacja odpowiadała podziałowi adm. z czasów ces. Konstantyna Wielkiego: bpami prowincji konstantyńskich byli metropolici, a w miastach rezydowali bpi; najwyższą władzę jurysdykcyjną sprawował patriarcha ekum. w Konstantynopolu. Ważną rolę rei. i kulturową odgrywały w patriarchacie klasztory; mis. działalność patriarchatu rozwijała się zwł. wśród narodów słow. na Bałkanach (w poł. VI w. na terenie Tracji i Ilirii, a nast. w IX w. misja -> Cyryla i Metodego na terenach państwa wielkomo-rawskiego). Słabość wielonarodowego cesarstwa bizant. wykorzystała -»• Bułgaria, tworząc w poł. IX w. niepodległe państwo, a 927 własny patriarchat (zniszczony w 1. poł. XI w. przez ces. Bazylego II Bułgarobójcę).

Zapoczątkowany przez Bułgarię proces usamodzielniania się państw nar. i prowincji kośc. oraz ich wyłączania ze składu Ekum. Patriarchatu Prawosł. trwał w miarę wyzwalania narodowego. W XIII w. powstały w ->- Serbii i Bułgarii samodzielne Kościoły prawosł., uznane przez Ekum. Patriarchat Prawosł. i podniesione do rangi patriarchatu, w -*> Tyrnowie (1235-1393), w -* Peczu (1346-1766) oraz samodzielna metropolia w -* Karłowicach (1690); na terytorium dzisiejszej Rumunii powstała 1359 metropolia ugro-wołoska (po powstaniu państwa wołoskiego), a 1401 — mołdawska; obie podporządkowane były jurysdykcyjnie patriarsze ekumenicznemu.

Po chrystianizacji Rusi (988) powstała -> kijowska metropolia prawosławna, z której XIII-XIV w. wyodrębniła się metropolia moskiewska obejmująca ziemie państwa moskiewskiego (diecezje w państwie pol.-litew. podlegały nadal metropolii kijowskiej pozostającej w jego granicach). Państwa zdominowane przez prawosławie stały się w XIII w. obiektem inwazji z zewnątrz — podbicie Rusi przez Mongołów (1227-40) oraz najście 1204-61 krzyżowców na Bizancjum (-»- cesarstwo łacińskie); zdarzenia te osłabiły politycznie Ruś i Bizancjum oraz spowodowały ich ruinę ekon. — na Rusi stosowana była swoista tolerancja rei. (zwalnianie duchowieństwa od podatków umożliwiło Kościołowi przetrwanie okresu tatarskiego bez poważniejszych strat, utrzymanie i rozwijanie działalności mis. i narodo-wo-kulturowej).

Utworzenie w Konstantynopolu cesarstwa łac, a także łac. patriarchatu (co spowodowało przeniesienie stolicy cesarstwa bizant. do Nicei) pogłębiło niechęć prawosławnych do Zachodu i Rzymu oraz przekreśliło wszelkie nadzieje na zjednoczenie obu rozłączonych Kościołów, powodując nietrwałość podejmowanych (niekiedy.z racji polit.) prób przywrócenia jedności (-> lyońska unia 1274, -*• florencka unia 1439).

Nastroje antyłac, słabość polityczna cesarstwa, spowodowały wzrost w XIV w. znaczenia patriarchów i klasztorów, jako mor. ostoi Kościoła prawosł.; za ces. Andronika II Starszego (1282--1328) wyjęty został ostatecznie -»• Athos spod władzy świeckiej i poddany jurysdykcji patriarchy ekum.; przystosowując do aktualnej sytuacji organizację kośc, nie zmienioną od czasów ces. Leona VI Filozofa (886-912), przeprowadzono reformę patriarchatu, który w miarę postępu misji rozszerzał granice swej jurysdykcji (Ruś i Litwa).

Od 1326 (upadek Bursy) Turcy Osmańscy rozpoczęli systematyczny podbój cesarstwa bizant. zakończony zdobyciem 1453 Konstantynopola oraz krajów Półwyspu Bałkańskiego. W wyniku tur. podboju Kościół prawosł., będący partnerem państwa, stał się Kościołem narodu podbitego, zależnym od woli władców muzułm., którzy nadali mu statut mniejszości wyznaniowej i pozwolili rządzić się własnym prawem zwyczajowym; patriarsze nadano uprawnienia -»• etnarchy, a wybór patriarchy i bpów wymagał zatwierdzenia sułtana; wobec chrześcijan stosowano szykany i ograniczenia, nakładano wysokie podatki, stosowano przymusowo prozelityzm (janczarowie); urząd patriarchy i godności biskupie powierzano przeważnie Grekom, którzy w Bułgarii i Serbii okazali się rzecznikami hellenizacji tych ziem, nieprzychylnymi dla lokalnej kultury i ruchów niepodległościowych.

Ruś uwalniała się stopniowo spod jarzma mongolsko-tatar-skiego i z ośrodka polit, w Moskwie prowadziła jednoczenie ziem ruskich; władcy Wielkiego Księstwa Moskiewskiego po upadku Bizancjum uważali się za spadkobierców cesarzy bizant. w zakresie polit, i kośc. (Moskwa — „Trzeci Rzym"); w następstwie przyjęcia unii florenckiej przez patriarchę konstant. Józefa II i ces. Jana VII Paleoioga, Kościół prawosł. na Rusi ogłosił 1448 swą autokefalię; taka postawa władców i hierarchów prawosł. doprowadziła 1589 do podniesienia Kościoła moskiewskiego do rangi patriarchatu, zajmującego 5 miejsce wśród wsch. patriarchatów.

Za panowania cara Piotra I (1672-1725) zlikwidowano 1721 urząd patriarchy (ostatni patriarcha Adrian, zm. 1700), powierzając zwierzchnictwo nad Kościołem Świętemu Synodowi, a świeccy władcy, jako pomazańcy, stali się opiekunami Kościoła; wraz z rozwojem terytorialnym państwa ros. rozszerzył się zasięg jurysdykcyjny Kościoła prawosł. (np. Finlandia, Syberia, Alaska), liczba wiernych zwiększyła się 1839-75 po zniesieniu Kościoła unickiego przez władze carskie (-*• Europa IV).

Dzięki eur. mocarstwom uwolniono w XIX w. niemal cary Półwysep Bałk. spod jarzma tur.; powstało tu kilka niepodległych państw, w których wznowiły działalność Kościoły autokefaliczne - 1833 w Grecji, 1867 w Rumunii, 1879 w Serbii, 1870 w Bułgarii (chociaż egzarchat z woli sułtana powstał jeszcze przed wyzwoleniem); autokefalię te z powodów polit, nie od razu zostały uznane przez patriarchę ekum. (np. Grecja — 1852, Rumunia - 1875, Serbia - 1879, Bułgaria — 1945). Stabilizacja polityczna krajów bałkańskich dokonywała się, z powodu różnic wyznaniowych i rei., w atmosferze napięć i sporów, które punkt szczytowy osiągnęły przed i podczas I wojny świat. ; po jej zakończeniu w Kościołach prawosł. nastąpiła stabilizacja organizacyjna. W Rumunii 1925 utworzono patriarchat; autokefalię od patriarchatu ekum. otrzymały Kościoły prawosł. w Polsce (1924) i Albanii (1937); autonomię zaś - w Estonii (1923), Finlandii (1925), na Łotwie (1936), a od patriarchatu moskiewskiego - na Litwie (1928).

W wyniku rewolucji październikowej zmianie uległa sytuacja prawna Kościoła prawosł. w Rosji; Kościół ten związany u-przednio z państwem rozpoczął 1917 działalność w warunkach ustroju, w którym obowiązywała zasada rozdziału Kościoła od państwa; na Soborze Krajowym Kościoła Ros. 1917 restytuowano patriarchat moskiewski; od tego roku naczelną władzę w Kościele wykonuje patriarcha wraz z 7-osobowym synodem hierarchów (-»• Związek Radziecki III).

Podczas II wojny świat, represje niem. dotknęły w wielu krajach Kościół prawosł., szczególnie w -*• Czechosłowacji (ILI), gdzie działalność jego została zakazana; w -* Chorwacji (I) Serbów prawosł. krwawo prześladował rząd A. Pavelicia.

Po I i II wojnie świat., w wyniku wielkiego ruchu przesiedleńczego, zwł. z E. Wschodniej i Półwyspu Bałk., powstała w krajach E. Zachodniej diaspora narodowościowa i wyznaniowa; nowe rozmieszczenie wyznawców prawosł. wpłynęło na ukształtowanie się form organizacji prawosławia na Zachodzie, a także kierunków jego rozwoju i działalności misyjnej. Po II wojnie świat, do Kościoła prawosł. włączono Kościoły unickie metropolii ha-licko-lwowskiej (1946) i Fägäras w Siedmiogrodzie (1948) oraz diec. mukaczewską na Zakarpaciu (1949) i preszowską w Słowacji (1950-68).

W 1980 w E. istniały nast. jednostki kan.kośc. :

° Ekum. Patriarchat Prawosł. w eur. części Turcji z abpstwem konstant. (-> Konstantynopol II) oraz bpstwami — Chalcedon, Dercos, Prinkiponnis, Imbros i Tenedos oraz będącymi pod jego jurysdykcją: górą Athos, autonomicznym Kościołem Krety (8 diec.), abpstwem Thyateiry i Wielkiej Brytanii (z siedzibą w Londynie) na prawach egzarchatu E. Zachodniej, Irlandii i Malty, bpstwem Francji z egzarchatem w Hiszpanii i Portugalii, bpstwem Republiki Federalnej Niemiec i egzarchatem E. Środkowej, bpstwem Austrii i egzarchatem Włoch, Szwajcarii (ekspozytura patriarchy w Chambćsy k. Genewy) i Węgier, bpstwem Belgii i egzarchatem Holandii i Luksemburga, bpstwem Szwecji i całej Skandynawii oraz egzarchatem dla części emigrantów prawosł. z Rosji i Rumunii we Francji ;

° patriarchat moskiewski (-> Związek Radziecki) z diecezjami eur. — 33 w RSFRR, 14 w USRR — (metropolita kijowski ma tytuł egzarchy Ukrainy) oraz po 1 na Białorusi, w Estonii, na Litwie, w Łotwie i Mołdawii, a poza granicami z egzarchatem E. Zachodniej (Anglia, Irlandia, Belgia, Holandia, Francja, Szwajcaria i Włochy) oraz egzarchatem E. Środkowej. (RFN, NRD, Austria i Węgry);

° patriarchat serbski (-*• Serbia) z 10 autonomicznymi diecezjami w Serbii, 3 diec. w Bośni i Hercegowinie, 2 w Czarnogórze i 3 w Chorwacji, a poza granicami federacji z bpstwem E. Zachodniej i Austrii z siedzibą w Dusseldorfie;

° patriarchat rumuński (->• Rumunia) z 5 metropoliami (7 abpstw i 6 bpstw), a poza granicami z rumuńskoprawosł. abpstwem E. Zachodniej (siedziba w Paryżu) oraz z eryg. 1972 na zasadzie faktycznej autonomii Franc.-Nar. Diecezją Prawosł. w Paryżu;

° patriarchat bułgarski (-> Bułgaria) z 11 diec. w kraju, a poza granicami z przedstawicielstwem kośc. w Moskwie, gminami kośc. w Budapeszcie, Bukareszcie, Wiedniu i eur. części Turcji (zwł. w Stambule);

° autokefaliczne Kościoły w Grecji, Polsce, Albanii (organizacja Kościoła została po 1970 zlikwidowana przez władze państw.), Czechosłowacji oraz autonomiczne Kościoły w -*• Finlandii, a także Macedonii (1967 oddzielił się od patriarchatu serb. i dlatego jego autonomii Kościoły prawosł. nie uznają) z 6 diec. (w tym 2 nie obsadzone);

° Kościoły nie mające uregulowanego statusu prawnokan. — Ros. Kościół Prawosł. na Emigracji z centralą w Stanach Zjedn. (powstały po 1917), który ma w E. następujące diecezje— berlińską z siedzibą w Hamburgu oraz z wikariatami w Hesji i Pn. Niemczech, stutt-garcką i Pd. Niemiec z siedzibą w Monachium, E. Zachodniej z siedzibą w Genewie (Belgia, Francja, Holandia, Włochy, Luksemburg), Richmondu i Wielkiej Brytanii (Anglia i Irlandia) z siedzibą w Londynie, a w Austrii wiedeńska z siedzibą w Salzburgu; Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosł. na Emigracji z centralą w Stanach Zjedn. ma w E. 2 diecezje — bpstwo E. Zachodniej z siedzibą w Monachium (Belgia, RFN, Francja i Austria) i bpstwo w Anglii z siedzibą w Londynie (67 parafii).

Kościół prawosł. w E. liczy 5 patriarchatów, 4 Kościoły autokefaliczne, 2 autonomiczne, ok. 270 diecezji, 450 klasztorów męskich i żeńskich, 42 wyższe uczelnie teol. oraz wydaje ok. 50 czasopism w różnych językach.

 

I.A. Czistowicz, Istorija prawostawnoj Cerkwi w Finlandii i Estlandii. pri-nadieżaszczich k sanktpietierburgskoj jeparchii, Ptb 1856; M.P. Bułgakow, Istorija russkoj Cerkwi I-XII, Ptb 1868-83, 1889-19033; M. Drinow, Istori-czeski pregled na bytgarskata Cyrkwa ot samoto i naczalo i do dnes, W 1869 ; E. Gołubinskij, Kratkij oczerk istorii prawosławnych Cerkwiej bołgarskoj, sierbskoj i rumynskoj iii mołdowałaszskoj, Mwa 1871; Ł. Bierezin, Oczerk istorii sierbskoj prawostawnoj Cerkwi na balkanskom poluostrowle, Chorwatija, Slawonija, Dalmacija i Wojennaja Granica I, Ptb 1879; E. Gołubinskij, Istorija russkoj Cerkwi I-II, Mwa 1880-81, 1900-112; F. Gumilewskij, Istorija russkoj Cerkwi w piatiplerlodach (968-1826), Ptb 1884; N.N. Ploesteanu, Creslinlsmul la Romàni, Be 1902; I. Mihätcescu, Biserica ortodoxa romana. Be 1904; A. Stadnicki, Izsledowanija i monografii po istorii motdawskoj Cerkwi, Ptb 1904; F.I. Titow, Russkaja prawoslawnaja Cerkow w polskolitowskom gosudarstwie w XVUXV1II wiekach IIII, Kijew 190516; W.A. Bidnow, Prawoslawnaja Cerkow w Polsze i Litwie, Jekatierinosław 1908; D. Cuchlew, Istorija na bytgarskata Cyrkwa I (8641186), Sofija 1911; N. Sokołów, Sobranije dokumientow otnosiaszczlchsta k istorii jeparchij konstantinopolskoj Cerkwi ot wtoroj polowlny XV wieka do nastojaszczego wriemienl, Ptb 1915; O Církve československé, Brno 1920; S. Stanimirow, Istorija na bytgarskata Cyrkwa, Sonja 1925; N. Jorga, L'Eglise autocéphale de Roumanie, Ses origines et son rôle parmi les Eglises nationales d'Orient, P 1926; S. Cankow, Ustrojstwo na rumynskata prawosławna Cyrkwa, Sonja 1926; V. Grigorič, Pravoslavná Církev ve státě Československém, P 1928; S. Cankow, Polożenieto i uredbata na najnowite prawosławni Cyrkwi, Sonja 1929; A. Sziwaczew, Christijanstwoto na bałkanskija połuostrow, Sofija 1929; A. Gawriłowicz, Istorija syrpske prawosławne Cyrkwe, Beograd 1930; H. Suchenek-Suchecki, Państwo a Cerkiew prawosławna w Polsce i w państwach ościennych, Wwa 1930; I. Lupas, Istoria Bisericii ortodoxe románe, Be 1934; K. Chodynicki, Kościół prawosławny a Rzeczpospolita Polska. Zarys historyczny 1370-1632, Wwa 1934; E. Sakowicz, Kościół prawosławny w Polsce w epoce Sejmu Wielkiego 1788-1792, Wwa 1935; J. Woliński, Polska i Kościół prawosławny. Zarys historyczny, Lw 1936; A. Łapiński, Zygmunt Stary a Kościół prawosławny, Wwa 1937; O. Lotoc'kyj, Awtokefalia II. Narys istorii awtokefalnych Cerkow, Wwa 1938; 1. Snegarow, Kratka istorija na sywremennite prawosławni Cyrkwi II. Bylgar-ska, ruska i syrbska, Sonja 1946; K. Dinkow, Istorija na sławianskite i ten sysednl Cyrkwi, Sonja 1960; L'Eglise orthodoxe roumaine. Be 1968; B.T. Stavridis, Histoire du patriarcat oecuménique de Constantinople, 1st 15(1970) 129-273; P. Wiertz, J. Doens, Übersicht über die Kirchen des Ostens, HOK 723-758; B.D. Tzortzatou, The Foundamental Administrative Institutions of the Orthodox Patriarchates with Historical Review, At 1972; tenże, The Judicial Procedure of the Orthodox Church of Romania with Historical Review, At 1973; De la théologie orthodoxe roumaine des origines à nos jours, Bc 1974; M.T. Staszewski, Państwo a związki wyznaniowe w europejskich krajach socjalistycznych, Wwa 1976 (passim); Hymerologion tes Ekkleslas tos Hellados, At 1978; Moskowskij Patriarchat (1917-1977), Mwa 1978; H. Kirkinen, Idän ja lärmen yhdessäelos Suomessa, Ortodoksia 28(1979) 5-16; A. Proc, Yearbook of tile Orthodox Church, Mn 1979.

Podobne prace

Do góry