Ocena brak

EUROPA - DZIEJE

Autor /Oktaw Dodano /21.09.2012

1. Zmiany w zaludnieniu E. wynikały z zasadniczego przeciwieństwa 2 jej części: południa i zachodu o klimacie cieplejszym i wilgotnym oraz dużo rozleglejszych nizin środka i wschodu o klimacie surowszym; stąd okresy powolnej kolonizacji wnętrza kontynentu były przerywane gwałtownymi migracjami ku bogatszym wybrzeżom.

Pierwotne zaludnienie E. zależało od silnych wahań klimatu i związanych z nimi zmian zasięgu lodowca skandynawskiego, nasuwającego się kilkakrotnie na duże obszary E. Środk. i Wschodniej. Praczłowiek (homo erectus, zw. dawniej pithecanthropus erectus) przywędrował prawdopodobnie z Afryki; najliczniejsze znaleziska jego kultury z okresu paleolitu starszego (600 000 — 200 000 lat) znamy z Francji. Pochodzący zapewne od niego człowiek neandertalski pozostawił kulturę paleolitu środk. (200 000 — 35 000). Człowiek rozumny (homo sapiens) odmiany białej napłynął z Azji (rasy: śródziemnomorska i la-ponoidalna), domieszki czarne na Płw. Pirenejskim z Afryki; stworzył on w paleolicie mł. (35 000 — 10 000) pierwszą wielką sztukę, zwł. po obu stronach Pirenejów. W miarę topnienia o-statniego lodowca posuwały się ku pn. ludy (głównie rasy nor-dycznej) prowadzące tryb życia zbieracko-myśliwski, zaś w mezolicie (od 10 000 lat) raczej rybacki. Od VII tysiąclecia przenikały lądem z Azji Mniejszej ludy o kulturach neolitycznych, przynosząc znajomość uprawy ziemi („rewolucja rolnicza"). W III tysiącleciu wzdłuż wybrzeży pd. i zach. E. rozprzestrzeniali się Azjanici (ludy kaukaskie, zwł. rasy armenoidalnej), „zaszczepiając" nazwę Iberów (Gruzja, Hiszpania, Irlandia) i wznosząc wielkie budowle kamienne (Kreta, Grecja, pd. Italia, Hiszpania, Francja, Anglia): ostatnią ich falą byli -> Etruskowie przybyli ok. 1000 prz.Chr. do pn.-zach. Italii.

Zasadniczą zmianę obrazu etnicznego E. spowodowała ekspansja ludów indoeur. (-> Indoeuropejczycy). Dawniej lokalizowano ich praojczyznę w różnych krainach na obszarach od Anglii i pd. Skandynawii po Azję Środk., dziś identyfikuje się ich ze stepowcami eurazjat. lub wsch.eur., albo z pierwotną  ludnością neolityczną E. Środkowej. Wg ustaleń językoznawców wspólnota językowa Praindoeuropejczyków, istniejąca w V lub IV tysiącleciu, stopniowo się rozpadała. Pierwsi oderwali się To-charowie (zapisy z VII w. po Chr. we wsch. Turkiestanie) oraz Luwi-Hetyci (XX w. prz.Chr. w Azji Mniejszej), nast. -> Ita-lowie (ok. 2000 w Lombardii) i -*• Celtowie (ok. 1000 w Anglii), jeszcze później -» Grecy (od XVIII w. w środk. Grecji i na Peloponezie) i -> Germanie (pd. Skandynawia); ostatnim etapem był rozpadjądra" na Indów (ok. 1800 w pn. Mezopotamii, 1500 w Pendżabie, Cyganie) i Irańczyków (m.in. -* Scytowie i ->• Sarmaci na Ukrainie do IV w. po Chr.), -*• Traków (nad dolnym Dunajem) i -*• Ormian (przez Azję Mniejszą po Kaukaz w VII w. prz.Chr.), -»• Hirów (dzisiejsza Albania), a także -» Bałtów (nad pd.-wsch. Bałtykiem) i -> Słowian.

W rezultacie ekspansji Indoeuropejczyków zanikła odrębność dawniejszej ludności E. Spośród pierwotnych rolników w czasach rzym. istnieli jeszcze Ligurowie (na pograniczu franc.-wł.); Azjanici trwali w Hiszpanii (Iberowie), Francji, Szkocji, Italii (Etruskowie); do dziś nad Zatoką Biskajską — Baskowie. Kontynuatorami ludności mezolitycznej są ludy ugrofińskie w pn.--wsch. E. (od pn. Norwegii po Ural) i Węgrzy, przybyli nad Dunaj ok. 896 po Chr.

Od pd. napływali do E. Semici: na wybrzeża Hiszpanii i pd. Italii do III w. prz.Chr. — Kartagińczycy (-*• Kartagina); na wybrzeża M. Czarnego i do Grecji -> Żydzi, od II w. prz.Chr. (od I w. po Chr. żyjący w -*• diasporze na obszarze cesarstwa, później we wszystkich krajach chrzęść.); -* Arabowie od VII w. po Chr. atakowali Konstantynopol, z terytorium Afryki zajęli Płw. Pirenejski, wyspy M. Śródziemnego i pd. Italię, skąd zostali wyparci w X-XIII w., zaś z Grenady w pd. Hiszpanii dopiero 1492. Od pd.wsch. napływały ludy ałtajskie: Mongołowie przez stepy w IV-XIII w., tworząc okresowo potężne państwa (-* Hunowie, -> Awarowie, Bułgarzy, -* Chazarowie, -» Pie-czyngowie, -* Połowcy, -»> Tatarzy); Turcy Osmańscy przez Azję Mniejszą podbijali od XIV w. Płw. Bałkański (-*• Turcja).

2. W starożytności pod wpływem głównych ośrodków Bliskiego Wsch. wyrosła wysoka kultura -*• Grecji (szczyt w V w. prz.Chr.); podboje władców -> Macedonii pozbawiły Greków faktycznej niepodległości, ale doprowadziły do -+ hellenizacji wsch. części basenu M. Śródziemnego. E. niszczyły najazdy koczowniczych Scytów (z terenu Ukrainy po Atlantyk, VI w. prz. Chr.); wędrówka Celtów z Galii (dzisiejsza Francja) ku Azji Mniejszej (IV-III w. prz.Chr.) rozpowszechniła ich kulturę w E. Środkowej.

W Italii rozwijał się -r» Rzym, który za republiki (do 30 prz.Chr.) opanował basen M. Śródziemnego; w dobie cesarstwa -*• rzymskiego utrwalił granice w E. na Dunaju i Renie, opanował Brytanię (dzisiejsza Anglia); w 395 nastąpił ostateczny podział na część wsch. i zach.; na obszarach cesarstwa była ułatwiona wymiana kulturalna, nasilały się procesy hellenizacji Wschodu i -*• romanizacji Zachodu, rozpowszechniały się religie wschodnie. Chrześcijaństwo dotarło do stolicy już w I w. (Piotr i Paweł Apostoł); w II-III w. zdobywało wyznawców we wszystkich prowincjach, mimo rosnących prześladowań; na pocz. IV w. uzyskało równouprawnienie (-> Edykt mediolański); 321 od ces. Konstantyna Wielkiego Kościół otrzymał prawo przyjmowania darowizn i zapisów, zaś 380 edyktem ces. Teodozjusza Wielkiego chrześcijaństwo stało się religią panującą.

3. Wędrówki ludów — Sąsiadami cesarstwa od pn. byli Germanie napływający ze Skandynawii ku pd. i wsch., aż nad M. Czarne; Rzymianie walczyli z nimi nad Renem (klęska 9 po Chr.), później nad Dunajem (ces. Marek Aureliusz obsadził wojskiem Słowację); od III w. Germanie przenikali coraz liczniej na obszar cesarstwa, zwł. służąc w wojsku i kolonizując wyludnione obszary przygraniczne. Uderzenie stepowych Hunów (375) na nadczarnomorskich -> Gotów zapoczątkowało „wielką wędrówkę ludów"; Hunowie, żyjący kilkadziesiąt lat na Nizinie Panońskiej (Węgry), zostali rozgromieni przez Rzymian 451 w Galii; w walkach tych Germanie angażowali się po obu stronach (np. -> Ostrogoci zawsze z Hunami, -* Frankowie zawsze z Rzymem); przeszli przez Płw. Bałkański i opanowali zach. prowincje cesarstwa. W poł. VI w. Nizinę Panońską zajęli stepowi -* Awarowie; ich najazdy sięgały do Atlantyku. Od końca V w. na Płw. Bałkański najeżdżali Słowianie; skolonizowali oni w VI-VIII w. cały obszar półwyspu (z wyjątkiem miast nadmorskich); w VII w. utworzyli większe państwa nad Dunajem: na -* Morawach pod wodzą -»• Samona oraz słowiańsko-mon-golską -> Bułgarię. W VII w. rozpoczęły się najazdy Arabów wzdłuż wybrzeży M. Śródziemnego.

4. Cesarstwo wschodnie (->• Bizancjum) przetrzymało kolejne najazdy; za ces. Justyniana I Wielkiego (527-565) obejmowało prawie cały basen M. Śródziemnego; za Leona III (717--741) przybrało charakter gr. ; Bazyli II Bułgarobójca (976-1025) podbił Bułgarię. Podstawowe znaczenie Bizancjum dla E. wynika z faktu „przechowania" antyku i długotrwałego oddziaływania tego ośrodka kultury (np. nasze „prawo rzymskie" jest kodyfikacją Justyniana -»• Corpus iuris civilis) i chrześcijaństwa (-*» bizantyjska sztuka sakralna, -* bizantyjska teologia). Na obszarze cesarstwa bizant. odbyto 8 pierwszych soborów; tam powstawały pierwsze klasztory (-»• monastycyzm); stamtąd szli duchowni w 11I-IV w. do Gotów, w IX w. na Morawy i do Bułgarii, w X w. na Ruś i -»• Węgry; z powodu różnic dy-scyplinarno-liturgicznych pogłębiał się rozdźwięk między Bizancjum a Rzymem (-*• obrazoburstwo, -*• schizma wschodnia). Najazdy Turków Seldżuków na Azję Mniejszą skłoniły cesarzy do wezwania pomocy z Zachodu, co stało się jedną z przyczyn zorganizowania -*> krzyżowych wypraw (od 1095); krzyżowcy zdobyli m.in. Konstantynopol, tworząc cesarstwo łacińskie (1204-61).

Odrodzonemu cesarstwu gr. położyli kres Turcy Osmańscy, którzy przekroczyli Dardanele (1357), podbili Serbię (Kosowe Pole 1389), zajęli Bułgarię; po klęsce ostatniej odsieczy pod -•• Warną (1444) Turcy wzięli szturmem okrążony Konstantynopol (1453), który przemianowali na Stambuł. Emigrujący do Włoch intelektualiści gr. przyczynili się do rozwoju -+ renesansu ; tradycje polit, cesarzy wsch. przejęli w XVI w. władcy -*> Moskwy, określanej odtąd jako „trzeci Rzym".

5. Cesarstwo zachodnie nie przetrwało najazdów; Germanie plądrowali Italię, 406 sforsowali Ren, przeszli przez pd. Galię do Hiszpanii i pn. Afryki, skąd -* Wandalowie 455 przez M. Tyrreńskie złupili Rzym; władza typu rzym. przetrwała najdłużej w Italii (ostatni cesarz zach. Romulus Augustulus, 475--476) i w okolicach Paryża (do 486). Germanie osiadali wśród ludności miejscowej, początkowo na podstawie rzym. prawa gościnności; prowadziło to do szybkiej romanizacji ich kultury; Germanie wsch. (znad M. Czarnego), którzy przyjęli od Gotów -*• arianizm, przechodzili na katolicyzm, natomiast zachodni (znad Renu), dotychczas poganie, przyjmowali chrzest.

6. Narodziny nowych państw — Wybitniejsi wodzowie germ., przejmując faktyczne rządy w prowincjach Zachodu, zabiegali o legalizację swej pozycji przez ceą. z Konstantynopola.

W Italii władzę przejął Odoaker 476; pokonał go 489 Teodoryk Wielki, wódz Ostrogotów, który miał stolicę w -*• Rawennie; Ostrogoci w większości wyginęli w wojnach z Bizancjum; Justynian zorganizował 554 Italię jako prefekturę cesarstwa ; 568 wtargnęli od pn.wsch. ariaóscy Longobardowie (od nich Lombardia), zakładając stolicę w -> Pawii; przeszli ok. 660 w większości na katolicyzm; reszta posiadłości bizant. została przekształcona w -> egzarchat Rawenny. Główną część Płw. Pire-nejskiego zajęli ariańscy -> Wizygoci; 589 ich król przeszedł na katolicyzm; państwo Wizygotów padło pod ciosami Arabów, atakujących od 711 z Afryki. Brytanię zajmowały pogańskie plemiona Anglów (od nich Anglia), Jutów i Sasów, wypierając Celtów do Walii, Irlandii i Szkocji oraz na kontynent (od nich Bretania). W Galii utworzyli państwo Frankowie (od nich Francja), ochrzczeni ok. 496; w walkach z sąsiednimi plemionami, znajdując poparcie miejscowej ludności kat., udało się Frankom wyprzeć Wizygotów za Pireneje przez zdobycie Akwi-tanii i podbić Burgundów (nad Rodanem): powstrzymali też najazdy Arabów hiszp. nad Loarą (732).

W okresie najazdów Germanów bpi byli reprezentantami i obrońcami ludności. Kościół przejął szereg funkcji państwa staroż.: administrację terytorialną, sądownictwo, opiekę społ.; w licznie powstających klasztorach (->• benedyktyni) działały szkoły i skryptoria, ratujące teksty staroż. przed zatratą; od pontyfikatu Grzegorza I Wielkiego papieże wysyłają misjonarzy (ok. 600 Augustyn z Canterbury do Anglii, w VIH w. Bonifacy za Ren).

Współpraca papiestwa z nową dynastią frankońskich Karolingów doprowadziła do koronacji królewskiej Pepina Małego (751) i utworzenia przez niego -»• Państwa Kościelnego (754) z ziem egzarchatu raweńskiego, zdobytych na Longobardach. Podboje Karola Wielkiego (768-814) objęły Sasów (od Renu po dolną Łabę), Awarów nad Dunajem, królestwo Longobardów i terytoria za Pirenejami (Marchia Hiszpańska). Karol dbał o rozwój kultury (-»• karoliński renesans) i Kościoła (-> karolińska reforma kościelna), zwł. klasztorów (-»- Benedykt z Aniane) i -*• kapitul. Koronacja Karola na -> cesarza przez pap. Leona
III (800) stanowiła odnowienie cesarstwa na Zachodzie (-»• cesarstwo III 2).

Państwo Karola Wielkiego uległo rozkładowi za jego syna Ludwika I Pobożnego; podział państwa między synów tegoż (Verdun 843) uważa się za początek królestw Włoch, Francji i Niemiec; koronę ces. nosili przedstawiciele linii wł. (wymarli 875), później niem. (wymarli 911), z czasem władcy z in. rodów (do 928). Ten stan uzależniał papieży od czynników lokalnych (saeculum obscurum). Wpływy polit. Rzymu i Bizancjum krzyżowały się na pd. Włoch oraz na obszarach głównych państw słow.: Moraw (chrzest ok. 800, działalność -»> Cyryla i Metodego od 864) i Bułgarii (chrzest ok. 864). Wpływy gosp. Arabów sięgały z Bagdadu po Skandynawię (kupcy, napływ monety). Nad dolną Wołgą istniało do ok. 970 państwo -*• Chaza-rów, wyznających judaizm.

W IX-X w. niszczyły E. kolejne najazdy. Germanie pn. ze Skandynawii organizowali wyprawy rabunkowe na wybrzeża i wzdłuż rzek, z czasem zajmowali większe obszary, ulegając wkrótce kulturze miejscowej ludności; Normanowie z Danii złupili Pizę (860), utworzyli księstwo Normandii u ujścia Sekwany (911 chrzest i zależność lenna od króla Francji), przejściowo zawładnęli Anglią (Kanut Wielki); Norwegowie przez Szkocję, Irlandię, Islandię, Grenlandię dotarli do Kanady (ok. 1000); Wa-regowie ze Szwecji, płynąc Dnieprem, atakowali Konstantynopol (od 860), Wołgą kierowali się ku Bagdadowi; przyczynili się do utworzenia państwa Rusi ze stolicami w Nowogrodzie i Kijowie (chrzest 988 z Bizancjum i metropolia). Nowa fala najazdów Arabów z Afryki objęła wyspy M. Śródziemnego i pd. Italię (od 827); obronę Rzymu zorganizował 916 pap. Jan X. Koczowniczy Węgrzy napłynęli ok. 896 na Nizinę Panońską, zniszczyli Wielkie Morawy, najeżdżali na Niemcy, Włochy i Galię, docierając do M. Północnego (Brema 915), Atlantyku, pn.--wsch. Hiszpanii (943), pd. Włoch, Konstantynopola (934, 959); rozgromieni 955 przez króla Niemiec Ottona I Wielkiego przestawili się na osiadły tryb życia, madziaryzując Słowian naddu-najskich; w końcu X w. zjednoczył ich Gejza i jego syn Stefan I (obaj związani z -*• Bawarią); dzięki temu zwyciężyły wpływy chrześcijaństwa rzym. (1001 korona król. od papieża i metropolia) nad bizantyjskim.

We wczesnym średniowieczu położono podwaliny pod przyszły rozwój kultury E. Postanowienia synodów w państwach Wizygotów i Franków przystosowywały chrześcijaństwo do warunków społeczeństwa agrarnego. Zmieniał się charakter misji: od jednostkowych nawróceń (-»• katechumenat), poprzez coraz bardziej masową -*• chrystianizację z decyzji władcy (od końca IV w.), aż do karania śmiercią Sasów za odmowę przyjęcia chrztu (koniec VIII w.). Działalność uczniów Cyryla i Metodego (ogłoszonych 1980 przez pap. Jana Pawła II współpatrona-mi E. obok Benedykta z Nursji) stała się bazą dla rozwoju piśmiennictwa w -*• cerkiewnosłowiańskim języku na Wschodzie E. (Bulgaria, Serbia, Rumunia, Ruś).

W ciągu wczesnego średniowiecza wykształciły się w zach. E. podstawowe struktury feudalne ( -*• feudalizm). Gospodarka rolna opierała się na podzielonej własności ziemi; chłopużytkownik wieczysty, zobowiązany był do świadczeń na rzecz właściciela w naturaliach, pieniądzu i robociżnie (z biegiem czasu zmieniały się proporcje tych świadczeń). W sferze polit, ukształtowała się „drabina feudalna", w ramach której władca miał zwierzchnika (seniora) i wasali; od LX w. urzędy stawały się dożywotnie, a nast. dziedziczne, zbliżając charakterem do lenn; podstawowe znaczenie miała zasada „wasal mojego wasala nie jest moim wasalem". W tej drabinie mieli swe miejsce również duchowni: współzależność papieża i cesarza, mianowanie bpów i opatów przez królów (-> inwestytura), własność prywatna kościołów (przekształcona z czasem w -*• patronat), ludność zależna i lennicy w dobrach kościelnych.

7. Szczyt średniowiecza — Od X w. mapa polityczna E. przybrała dzisiejszy kształt; był to okres powstawania państw skand., słow. i Węgier oraz ich chrystianizacji. Rozwój ludnościowy i społ.-gosp. ziem między Loarą i Renem spowodował ekspansję militarną i osadniczą. Ludność pd. Francji brała u-dział w wypieraniu Arabów z Hiszpanii (rekonkwista 939-1262); franc. Normanowie podbili pd. Włochy (od 1038) i królestwo Anglii (1066); rycerstwo franc, stanowiło główną siłę krucjat do Ziemi Świętej (od 1095). Ludność znad dolnego Renu przenosiła się ku wsch. do Niemiec i dalej pociągając za sobą miejscową — wzdłuż Dunaju przez Austrię po Siedmiogród i M. Czarne oraz Niziną Środk.eur. po Inflanty i najdalsze peryferie pol. państwa. Zdobywcy i koloniści rozprzestrzeniali znajomość osiągnięć techn., gosp. i organizacyjnych (franc, drabina feudalna, prawo „galijskie" w Hiszpanii i „niemieckie" na wsch. od Renu), a także kulturalnych (-*• romańska sztuka sakralna, później -+ gotyk).

Koronacja króla Niemiec Ottona I Wielkiego na cesarza 962 przez pap. Jana XII zapoczątkowała długotrwały związek tych
2 koron (stąd określenie Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, -*- cesarstwo III 4). Regułą średniow. porządku politycznego E. było dążenie władców do utrzymania, względnie polepszenia pozycji w hierarchii feudalnej. Król Francji był zawsze niezależny; król Anglii był jego lennikiem z księstw zach.franc, zaś Ryszard Lwie Serce złożył też hołd z Anglii ces. Henrykowi VI (1194), a Jan bez Ziemi uznał się za lennika pap. (1213); władcy z Płw. Pirenejskiego zależeli zwykle od papieża; odżył tam nawet tytuł cesarza (Alfons VII, król Kastylii 1135); królestwo Normanów sycylijskich było lennem pap. ; władcy Węgier i Polski otrzymywali korony od papieża, lecz czasem uznawali zwierzchnictwo cesarza; książę Czech, włączonych 895 do Królestwa Niemiec, był początkowo pod nadzorem księcia Bawarii, od 950 lennikiem króla Niemiec, a nadto 1086, 1158 i od 1198 królem (korona od cesarza).

W kręgu bizant. nie istniał tytuł króla; władcy otrzymywali natomiast różne tytuły dworskie, aż po najwyższy — cara (Symeon bułg. 913, Stefan Duszan serbski 1346).
Tendencje absolutystyczne (-> absolutyzm) rozwinęły się we Francji, gdzie królowie w XHI w. złamali potęgę swoich lenników, a także (na bazie tradycji arab. i normandzkich) w Królestwie Sycylijskim, odziedziczonym przez ces. Fryderyka II po matce.

W pozostałych państwach władcy tracili znaczenie, rozdając coraz hojniej przywileje indywidualne, z czasem grupowe ; król Anglii Jan bez Ziemi wystawił 1215 Wielką kartę wolności dla baronów, częściowo niższego rycerstwa i miast; ces. Fryderyk II wydał 1220 przywilej dla niem. książąt duch., 1232 dla świeckich; król Węgier Andrzej II wydał 1222 Złotą bullę dla rycerstwa. Decyzje takie były podstawą dla rozwoju parlamentaryzmu i ustroju stanowego. Najsilniejsze tendencje separatystyczne przejawiły się w pn. Włoszech, gdzie władza król. formalnie zanikła.

Oparcie papieża o króla Niemiec (od 962) pozwalało mu u-niezależnić się od czynników lokalnych; z czasem jednak w samym Rzymie zaciążyła władza cesarska (-> cezaropapizm). Narastające w E. Zach. prądy reformy Kościoła (-»• reforma gregoriańska) dążyły m.in. do poddania papieżowi Kościołów lokalnych; koniecznym tego warunkiem było uniezależnienie papiestwa od cesarza. Pap. Mikołaj II wprowadził 1059 nowy tryb wyboru papieża wyłącznie przez kardynałów ( -» konklawe), wykluczając udział kleru i ludu, a także delegata ces. (był konieczny od 898); pap. Grzegorz VH obłożył 1076 klątwą króla Niemiec Henryka IV w trakcie sporu o -*• inwestyturę; konkordatem -*» wormackim z 1122 rozdzielono kośc. powołanie na bpstwo od świeckiego przekazania dóbr; walkę z papiestwem prowadzili jeszcze ces. Fryderyk I (wyprawy wł. 1154-86) i Fryderyk II (zm. 1250).

Ubocznym skutkiem wzrostu realnej władzy pap. była schizma patriarchy Konstantynopola Michała Cerulariusza (1054). Ze względu na rosnące zagrożenie cesarstwa wsch. przez Turków Seldżuków władcy Bizancjum wzywali pomocy Zachodu ; w nawiązaniu do tego pap. Urban II rzucił 1095 hasło odzyskania Ziemi Świętej z rąk muzułmanów; krzyżowcy zdobyli 1099 Jerozolimę, tworząc -*• Królestwo Jerozolimskie, i w celach polit. 1204 — Konstantynopol, tworząc -*• cesarstwo łacińskie; oba państwa zostały zorganizowane wg franc, wzorów feudalnych; upadły w 2. poł. XIII w. Problemem stała się odtąd unia Kościoła zach. i wsch. (pierwsza na II Soborze Lyon. 1274). W nawiązaniu do idei krucjat nastąpił w XII-XIII w. podbój i chrystianizacja ludów pogańskich na pd. i wsch. wybrzeżu Bałtyku (-* Słowianie, -+ Bałtowie, -+ Estonia, Finlandia).

Od X w. powstają w zach. E. scentralizowane zakony: kongregacja kluniacka, jednocząca w ścisły organizm dotychczas samodzielne klasztory benedyktyńskie (-»• Cluny); -+ kameduli, -> kartuzi i -»• cystersi, powracający do -*• eremityzmu i pierwotnej reguły św. Benedykta; -* kanonicy regularni, bazujący na regule św. Augustyna; -* rycerskie zakony, oparte na tejże regule, mające za główny cel walkę z niechrześcijanami w Hiszpanii, Ziemi Świętej, krajach nadbałtyckich. W miastach rozwijał się od XII w. ruch -* beginek i begardów, a w XIII w. ->• żebrzące zakony. Duży wpływ na życie rei. miał także ruch pielgrzymkowy do Rzymu, Komposteli (->• Santiago de Compostela), Ziemi Świętej; 1095 rozciągnięto -»• Pokój Boży na całą zach. E.; 1215 zaprowadzono przymus par. (-*• parafia). Poglądy manichejskie i gnostyckie odżyły w X w. na Płw. Bałkańskim w sekcie r* bogomiłów; pod ich wpływem rozwinęła się w XII w., zwł. w pd. Francji, herezja albigensów (->• katarowie). Do walki z heretykami powstała -*> inkwizycja, którą pap. Grzegorz IX powierzył 1231 -»• dominikanom.

W XIII w. osiągnęła szczyt polit, władza pap.; jej przejawami był zwł. Sobór Later. IV (1215), a także „wielkie bezkrólewie" w Niemczech 1250-73 (-»• papocezaryzm). Na bazie gospodarki pieniężnej rozwinęły się miasta Zachodu, m.in. Paryż. W architekturze zapanował -* gotyk. Poprzez kontakty z Arabami, głównie hiszpańskimi, odkryto Arystotelesa; powstały pierwsze -+ uniwersytety (Paryż, Oksford, Cambridge, Bolonia, Padwa, Palermo, Toledo); rozwijała się -+ scholastyka. Wiek XIII był okresem najpełniejszego rozkwitu kultury średniow., zarówno rycerskiej jak i miejskiej w E. Zach.; natomiast wsch. E. niszczyły najazdy Tatarów.

8. Schyłek średniowiecza i czasy nowożytne — W XIV-XV w. nastąpiły istotne zmiany znaczenia poszczególnych terytoriów. Przez E. Zach. przeszła „czarna śmierć", wyniszczając ok. 1/3 ludności; wojna stuletnia zdewastowała Francję (1337-1453). Powstały duże państwa: skand, (unia w Kalmarze 1397), pol.-litew. (unia w Krewię 1385 i chrzest Litwy), Habsburgów (Austria, od 1526 Czechy i Węgry). Turcy z Płw. Bałkańskiego zagrażali E. Środk. przez 3 stulecia (m.in. Wiedeń 1529, 1683). Zmalało znaczenie Rusi, rozdrobnionej i zdominowanej przez Tatarów; na jej pn. peryferiach wyrosło Wielkie Księstwo Moskiewskie. W XV w. zarysował się podział gosp. E. na Zach., eksportującą wyroby rzemieślnicze, Środk. (na wsch. od Łaby), eksportującą zboże (produkcja folwarczna oparta na pańszczyźnie) i Pn.-Wsch., eksportującą produkty leśne. We Włoszech od XV w. rozwijał się -*• humanizm i -»• renesans.

W XIV w. papieże byli zależni od królów Francji; po -t> a-winiońskiej niewoli papieży doszło do -*• schizmy zachodniej (1378-1417) i ruchu soborowego. W XIV-XV w. herezje obejmowały Anglię (J. Wiklif) i Czechy (J. Hus); wystąpienia U. Zwingliego, a zwł. J. Kalwina i M. Lutra (1517) spowodowały ogólnoeur. -> reformację; w jej rozpowszechnieniu znaczną rolę odegrał rozwój komunikacji, a zwł. wynalezienie druku. Niemcy i Skandynawia przyjęły -> luteranizm, we Francji przeważał ->• kalwinizm (w nawiązaniu do niego w XVII w. rozwijał się -* jansenizm), oddziałujący również na -> anglikański Kościół oraz na E. Środkową. Katolicka -»• reforma (por. też -> kontrreformacja), będąca zwł. dziełem -»• Trydenckiego Soboru i -»• jezuitów, utrzymała w łączności z Rzymem kraje romańskie (Hiszpania — ośrodek reformy kat. jeszcze przed soborem, Francja, Włochy) i środk.eur. (pd. Niemcy, Polska) ; nadto w środk. E. prawosławni zawierali unie z Rzymem (-> Europa IV). Stylem reformy kat. był ->• barok; dla życia umysłowego duże znaczenie miał rozwój szkolnictwa (kolegia jezuickie) ; polemiki rei., a zwł. tłumaczenia Pisma św. (-> Biblia IV B, C), przyczyniły się do rozwoju języków i nar. literatur. Różnice rei. były przyczyną wojen m.in. w Czechach (1419-37), we Francji (1562-94, -»• Bartłomieja św. noc, -> hugenoci), zwł. w Niemczech (1524--55, -»• szmalkaldzki związek, -» augsburski pokój religijny; wojna 30-letnia 1618-48); wolne od prześladowań i wojen rei. państwo pol.-litew. doznało najazdów innowierców od 1648.

W XV w. rozpoczęła się ekspansja zamorska państw eur.; Portugalczycy płynęli wzdłuż wybrzeży Afryki, zakładając faktorie handlowe; Hiszpanie szukali drogi zach. do Indii, co doprowadziło do odkrycia 1492 Ameryki; rok później pap. Aleksander VI podzielił odkryte tereny na strefy wpływów obu mocarstw; w XVII w. potęgą morską stała się Holandia, później Anglia; państwa te wraz z Francją opanowały Amerykę, część Azji, Australię, a w XIX w. środk. Afrykę. Ekspansja Moskwy--Rosji lądem na wschód objęła Syberię, w XVIII w. Alaskę.

W krajach najbardziej zurbanizowanych wybuchały rewolucje o charakterze społ.-polit. : już od średniowiecza w miastach pn.-wł., 1566 w Niderlandach, 1642 w Anglii. W XVII-XVIII w. rozpoczęła się w Anglii „rewolucja demograficzna", polegająca na spadku śmiertelności, z czasem również urodzeń; objęła ona w XVIII w. zach. E., w XIX w. środkową. Rozwój nauk szczegółowych zrodził w Holandii, nieco później w Anglii i Francji -*• oświecenie, w którym do głosu doszły takie prądy myślowe jak -> racjonalizm, -* deizm, -»• naturalizm, -»• materializm, -> ateizm, powodujące m.in. -»> dechrystianizację i -* laicyzację mas. Idee oświecenia w sztuce i literaturze wpłynęły na powstanie nowego stylu -> klasycyzmu.

Władcy głównych państw E. rządzili w duchu „oświeconego absolutyzmu" (-> absolutyzm 5); na tych wzorach wyrosła potęga Rosji, zreorganizowanej przez ces. Piotra I Wielkiego. Na przełomie XVIII-XIX w. ulegały likwidacji anachroniczne struktury państwowe: I rozbiór Polski 1772, zniesienie Cesarstwa Rzym. Narodu Niem. 1806 (-> cesarstwo III 4), aneksje księstw kościelnych. Rewolucja franc. 1789 zapoczątkowała likwidację przywilejów stanowych w E. ; głównym jej rezultatem było nadanie praw obywatelskich wszystkim mieszkańcom i uwłaszczenie chłopów; likwidacja zależności osobistej mas chłopskich przyczyniła się do rozwoju gospodarki kapitalistycznej.

9. Wiek XIX — Na początek tego stulecia przypadła epopea ces. Napoleona, której sprzyjała m.in. „eksplozja demograficzna" ludności Francji; jej skutkiem, oprócz krótkotrwałych zmian politycznych, było także spopularyzowanie idei francuskiej rewolucji. Kongres wiedeński 1815 przywrócił w E. stary porządek, przeciw któremu wybuchały rewolucje (1830); wrzenie 1848 („wiosna ludów") w całej E. spowodowało nadanie w wielu krajach liberalnych konstytucji. Rozwój -»• liberalizmu (por. także -»• konserwatyzm) doprowadził w 2. poł. XIX w. do walki z Kościołem o wpływ na całokształt życia społ. (-»• e-tatyzm, którego szczególnym przypadkiem jest -*• Kulturkampf).

Przełom w świadomości eur. wywołany przez rewolucję franc, wpłynął na powstanie -> romantyzmu, który przejawił się w literaturze, sztuce, a także w religijności (-> mesjanizm, misje w -*• Afryce II-IV, -+ Azji II-IV). Romantyczne nawiązywanie do tradycji pobudzało rozwój świadomości narodów pozbawionych własnych państw: kraje bałk. wyzwalały się spod władzy Turków (Grecja, Serbia, Rumunia, Bułgaria, Albania); cesarstwo austr. uległo przekształceniu w Austro-Węgry z szeroką autonomią dla mniejszych krajów (Czechy, Galicja); doszło do zjednoczenia Włoch (1859-70), m.in. kosztem Państwa Kośc, i Niemiec pod hegemonią Prus (1866-71). Układ sił, ustalony po zwycięstwach Prus nad Austrią (1866) i Francją (1870), przetrwał do początku XX w.

Nadwyżki ludności wiejskiej były wchłaniane przez miasta, rosnące szybko wraz z rozwojem techniki („rewolucja przemysłowa" — maszyna parowa, tkacka) ; -»• urbanizacja spowodowała odwrócenie dotychczasowych kierunków migracji (-> emigracja) : ku zachodowi oraz masowo za ocean, zwł. do Ameryki (40 min w latach 1800-1930).

W związku z rozwojem techniki coraz większego znaczenia nabierał przemysł (-»• kapitalizm). Szybki wzrost liczby robotników w miastach powodował wzrost napięć społ., nasilenie prądów socialist. (->• socjalizm, -* marksizm); skłoniło to Kościół do zajęcia się kwestią społ. (-»• Rerum novarum, -* społeczna doktryna katolicka). Osiągnięcia zanotowano w dziedzinie medycyny (L. Pasteur, R. Koch) i techniki, szczególnie transportu (statek parowy, lokomotywa, samochód, samolot), a także w rozwoju kultury masowej, zwł. dzięki drukarstwu (książka, prasa, fotografia). Charakterystycznym stylem architektonicznym tego okresu jest neogotyk; temu nawrotowi do sztuk dawnych towarzyszy wzrost dociekań nauk. (zwł. historycznych) zajmujących się faktografią i analizą stylistyczną dzieł sztuk pięknych; jako opozycja wobec -»• historyzmu zrodził się na przełomie wieków awangardowy ruch artyst. -+ secesja.

10. Wiek XX — Pierwsza wojna świat. (1914-18) spowodowała zniszczenia i straty na skalę dotychczas nie znaną; pod jej koniec wybuchały rewolucje w Rosji (1917), Niemczech, Austrii i na Węgrzech, likwidując władzę cesarzy; nowe państwa organizowano jako republiki. W rezultacie wojny Polska, Litwa, Czechy odzyskały niepodległość; Łotwa, Estonia i Finlandia uzyskały państwowość; nowy kształt terytorialny — Austria, Czechosłowacja, Jugosławia, Rumunia, Węgry, zaś ustrojowy — Rosja (ZSRR). Dalszymi konsekwencjami wojny oraz wielkiego kryzysu gosp. (1929-33) było powstanie ruchów faszystowskich (-> faszyzm) we Włoszech (1922), Niemczech (1933, -+ hitleryzm) i Hiszpanii (1936). Próby zachowania pokoju poprzez ideologiczne tendencje -*• pacyfizmu, czy instytucjonalne -* Ligi Narodów nie dały rezultatu.

Dążenia hitlerowskich Niemiec do hegemonii nad światem doprowadziły do wybuchu II wojny świat. (1939-45), zapoczątkowanej agresją na Polskę (1 IX 1939). Spowodowała ona zasadnicze zmiany w E. ; zginęło w niej 40 min ludzi, wielu w wyniku ludobójstwa, w tym większość ludności żyd. (ok. 5,1 min); kilkadziesiąt min ludzi zmieniło przymusowo miejsce zamieszkania ; w nowych granicach państw środk.eur., przesuniętych ku zach., zmalały mniejszości etniczne i rei. (np. w Polsce z 30% do 2%).

Po wojnie dokonał się podział na dwa bloki polityczno--ustrojowo-gospodarcze: wsch. RWPG (1949) i zach. EWG (1958) oraz wojskowe: zach. NATO (1949) i wsch. Układ Warsz. (1955). Granica tych 2 bloków przebiega w pobliżu Łaby, kontynuując w pewnym sensie granicę słow.-germ. z IX w. i gosp. od XV w. Podejmowane w latach 70-ych próby złagodzenia napięcia między obu blokami doprowadziły do podpisania 1975 w Helsinkach z udziałem Stanów Zjedn. i Kanady Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie.

Powojenny pokojowy rozwój E. po odbudowie zniszczeń przywrócił jej miejsce wśród wysokorozwiniętych obszarów Ziemi. Przyrost naturalny ludności, relatywnie duży w okresie powojennej kompensacji, szybko spadł, osiągając w niektórych krajach wartości ujemne (1975 — NRD, RFN, Luksemburg, Austria); toteż do E. Zach. napływają liczni robotnicy z jej pd. krańców i z in. kontynentów (1975 — ok. 14 min obywateli obcych, w tym 7 min robotników). Szybko rozwijającą się cywilizację wspiera dynamika postępu technicznego — rozwój radiofonii, telewizji (1925), badań kosmicznych (1957 pierwszy sztuczny satelita ziemi), wykorzystanie promieniotwórczości, odkrycie promieni laserowych, automatyzacja i komputeryzacja w skali przemysłowej. W kulturze należy odnotować wielość prądów artyst. — w sztuce fowizm, kubizm, ekspresjonizm, futuryzm, abstrakcjonizm, w literaturze szczególnie dadaizm, surrealizm, egzystencjalizm, strukturalizm, konstruktywizm, realizm.

Nasilają się kontakty międzyludzkie, pogłębia wzajemne zrozumienie, rozwija współpraca między wyznawcami różnych religii i światopoglądów (-> ekumenizm, -* Watykański Sobór II, -> dialog). Rośnie rola Polski w E. jako obszaru styku kultur Zachodu i Wschodu oraz chrześcijaństwa i materializmu, zwł. od czasu wyboru Jana Pawła II na Stolicę Piotrowa (16 X 1978).

 

Propyläen Weltgeschichte I-X, B 1931-33, 1962-652; WHP I-VII; Milewski I-II; F. Dvornik, The Making of Central and Eastern E., Lo 1949; Ch. Dawson, Religion and the Rise of Western Culture, Lo 1951 (.Religia i powstanie kultury zachodniej, Wwa 1958); L. Génicot, Les lignes de falte du moyen-áge.Toa 1951, 19696 (Powstaje nowy świat, Wwa 1964); HM I-X; Wsie-mirnaja istoria I-XII, Mwa 1955-79 (Historia powszechna I-X, Wwa 1962-75); The New Cambridge Modern History I-XIV, C 1957-70; The Cambridge Medieval History I-VIII, C 1958-68; DdM; E. Sein Wesen im Bildder Geschichte, Bn 1960; M. Reinhard, A. Armengaud, J. Dupâquier, Histoire generale de la population mondiale, P 1961, 19683; J. Kłoczowski, Wspólnoty chrześcijańskie, Kr 1964; M. Żywczyński, Historia powszechna 1789-1870, Wwa 1964, 19795; SWG; J. Wolski, Historia powszechna. Starożytność, Wwa 1965, 19712; R.W. Southern, The Making of the Middle Ages, Lo 1967 (Kształtowanie średniowiecza, Wwa 1970); T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, Wwa 1968; J. Pajewski, Historia powszechna 1871-1918, Wwa 1968, 19783; Z. Wójcik, Historia powszechna XV1-XVIU wieku, Wwa 1968, 19732; B. Zientara, Historia powszechna średniowiecza, Wwa 1968; Z. Bukowski, K. Dąbrowski, Świt kultury europejskiej, Wwa 1971, 1972* ; Katolicyzm wczesnośredniowieczny, Wwa 1973; Atlas historyczny świata, Wwa 1974; E. Rostworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, Wwa 1977, 19802; Sytuacja demograficzna w krajach rozwiniętych, Biuletyn Rządowej Komisji Ludnościowej nr 27 z 1981, 71-111.

Podobne prace

Do góry