Ocena brak

ETRUSKOWIE - SZTUKA SAKRALNA

Autor /Sebald Dodano /20.09.2012

W życiu E. sfery sakr. i świecka wzajemnie się przenikały i dlatego trudno również w sztuce dokonać między nimi wyraźnego rozgraniczenia, tym bardziej że świątynne posągi kultowe nie dochowały się, a przedmioty codziennego użytku, nawet najbardziej banalne, wchodziły w sferę sztuki sakr. dzięki swej dekoracji, jaką z reguły stanowiły wizerunki bóstw oraz wyobrażeń mit. i symbolicznych, a także niekiedy przez sceny aktów ofiary. Obok kultu oficjalnego, skoncentrowanego wokół okręgów świątynnych i korzystającego z talentu najwybitniejszych artystów, istniały liczne formy kultu prywatnego (domowego), z dziełami skromniejszymi, służącymi do podtrzymywania kontaktu z bóstwem. Kult zmarłych, mający swoje uzasadnienie w arystokratycznej strukturze społeczeństwa (kult przodków), oddziałał na rozwój sztuki sepulkralnej, której dzieła — popielnice i sarkofagi, rzeźby i reliefy o charakterze apotropeicznym oraz malowidła grobowe — należą do najoryginalniejszych. Pod koniec swego istnienia sztuka E. wzbogaciła się w niewielkim stopniu o treści polit, i lit.; brak polit, jedności i wielość ośrodków spowodowały partykularyzm ich kultury i sztuki; każdy z ważniejszych ośrodków etruskiej Ligi kultywował własne tradycje i w odrębny sposób wyrażał rei. treści, np. specjalnością Vulci i Clusium była kamienna rzeźba grobowa, Tarquinii — malarstwo grobowe, Veii i Caere — rzeźba terakotowa sepulkralna i świątynna, Vulci — produkcja brązowych figurek wotywnych.

W rozwoju sztuki E. znaczną rolę odgrywały wpływy zewn. najpierw Azji Mn. i Egiptu, nast. Grecji; stała inspirująca rola wpływów gr. wywołała zjawisko paralelizmu dziejów sztuki w obydwu krajach i dlatego w sztuce E., która jako hist, zjawisko istniała od IX/VIII do I w. prz.Chr., wyróżnia się (podobnie jak w sztuce gr.) okresy — willanowiański (IX-VIII w., odpowiadający gr. geometrycznemu), orientalizujący (VII w.), archaiczny (koniec VII-V w.), klasyczny (IV w.) i hellenist. (III-I w.). W ośrodkach nadmorskich, czerpiących bogactwo z handlu morskiego, sztuka rozwijała się najszybciej i hellenizowała najmocniej (Caere, Tarquinii, Vulci, Vetulonia, Populonia); od pocz. IV w. wzrosło znaczenie ośrodków rolniczych, położonych w głębi kraju (Falerii Novi, Orvieto, Clusium, Perusia, Volater-rae). Sztuka sakr. wypowiadała się w formach gr. lub zhelleni-zowanych, wykorzystując gr. ikonografię mit., np. boga Tinie wyobrażano jak Zeusa, boginię Uni jak Herę, Menerwę jak Atenę, Turan jak Afrodytę; jednak zasadnicza różnica między religią etruską i gr. nie uległa zatarciu, gdyż wpływy gr. bardziej oddziaływały na formę i ikonografię niż na rei. charakter ich bóstw i skalę wewn. wartości.

W okresie willanowianskim w sztuce E. rozwijało się niemal wyłącznie geometryczne zdobnictwo abstrakcyjne, obejmujące zarówno 2-stożkowe popielnice gliniane jak i brązowe ozdoby oraz przedmioty wkładane do grobów {fibule a sanguissuga, pasy i brzytwy). Wzrost zamożności kraju zróżnicował charakter wyposażenia grobów; w niektórych pojawiły się popielnice brązowe z trybowanymi ornamentami geometrycznymi, fibule zdobione bursztynem i pierwsze importowane przedmioty pn.śyr. oraz gr. naczynia malowane.

Ponieważ obok kremacji upowszechniała się inhumacja, willanowiańskie groby a pozzo stopniowo zastępowano grobami fosowymi (przeważającymi w okresie orientalizującym); ich bogate wyposażenie świadczy o pojawieniu się grupy bogatych arystokratów — w obrębie egalitarnego uprzednio społeczeństwa. W grobach cmentarzysk Etrurii Nadbrzeżnej (Caere, Tarquinii, Marsigliana d'Albegna, Vetulonia) i Lacjum (Palestrina, Castel di Decima, Lavinium) przeważały luksusowe importowane przedmioty ze złota, srebra, kości słoniowej i brązu.

W sztuce miejscowej zanikały abstrakcyjne schematy geometrycznego zdobnictwa na rzecz przedstawień figuralnych, zwł. fryzów zwierzęcych oraz heraldycznych lub antytetycznych grup zwierząt, demonów i ludzi; sporadycznie pojawiają się także motywy zaczerpnięte z mitologu Wschodu staroż. lub Grecji (pothnia theron, drzewo życia), m.in. także na wykształconych ok. poł. VU w. z miejscowej ceramiki (impasto) pięknych naczyniach z gliny czarnego koloru o błyszczącej powierzchni (bucchero nero) i skomplikowanych kształtach oraz bogatej dekoracji rytej, wyciskanej czy modelowanej plastycznie. Mistrzowski poziom osiągnęło również zlotnictwo, biegle się posługujące granulacją i repusażem (Caere, grób Re-golini Galassi; groby Barberini i Bernardini w Palestrinie) oraz filigranem (Vetulonia).
Okres orientalizujący uzewnętrznił się w formach grobów; skromny grób fosowy przekształcił się poprzez przejściową formę grobu korytarzowego (a corridoio) w grób komorowy, przybierający niekiedy monumentalną formę grobu tumulusowego z podziemną komorą powtarzającą wnętrze domu mieszkalnego, nakrytą stożkowym nasypem ziemnym o kamiennej, czasem profilowanej podstawie.

W Pd. i Środk. Etrurii, odznaczającej się skalistym podłożem wulkanicznym, komory żłobiono w skale (Veii, Caere, Tarquinii, Vulci, Clusium), a na pn. kraju budowano je z bloków skalnych na planie prostokąta (Populonia, Camucia k. Cortony) lub koła (Casal Marittima k. Volaterrae, Sesto Fiorentino), nakrywając pozornymi sklepieniami i kopułami, tworzonymi ze spiętrzonych i wysuwanych ku środkowi pomieszczenia warstw kamiennych bloków. Koliste plany grobów były zapewne imitacją formy szałasów albo też mogły mieć charakter symboliczny.

Monumentalizacja grobu wpłynęła na powstanie kamiennej rzeźby grobowej, poprzedzonej zwyczajem stawiania stel nagrobnych (Bolonia, Vetulonia, Perusia, Volaterrae); w Vetulonii zachowały się popiersia kobiece (bogini?), w Vulci i Clusium rzeźby lwów i sfinksów o charakterze apotropeicznym, w Vulci postacie mit. (centaur). Rzeźby te, wykonywane wyłącznie w miejscowych odmianach kamienia, od końca VII w. wykazywały wpływy gr., zwł. korynckie, występujące także w najstarszych malowidłach grobowych (Caere, Veii, Clusium, Tarquinii, Magliano) i w ceramice etrusko-ko-rynckiej (VII — po 3. ćwierci VI w.) w Vulci i Etrurii Pd. (w formie gr. postaci i scen mit. na naczyniach malowanych i reliefowych) oraz w reliefach z kości słoniowej (sceny z Odysei — krater Aristonotosa z Caere, pyxis Pania z Clusium).

Z okresu wzmożonych wpływów korynckich (koniec VU — pocz. VI w.) pochodzą najstarsze informacje o świątyni etruskiej (Veii, Poggio Buco), będącej zwykle małym drewnianym budynkiem na wysokim kamiennym podium z głębokim przedsionkiem kolumnowym, "-dzielną celą i bogatą dekoracją terakotową, pokrywającą belkowanie i brzegi dachu oraz narożniki nie zdobionych frontonów i columen dachu (akroteria figuralne).

Najokazalszą świątynią E. (świątynia toskańska Witruwiusza) była rzym. świątynia Jowisza na Kapitolu. W rejonie Clusium obrządek kremacji utrzymał się aż po okres hellenist. i dlatego tendencja do antropomorfizacji popielnicy (występująca także w Tarquinii) zrodziła tu specjalny typ urny z pokrywą wymodelowaną na kształt głowy zmarłego (kanopy); z czasem antro-pomorfizacja objęła także brzusiec popielnicy, przekształcając go w modelowany sumarycznie tors ludzki.

Od poł. VI w. wzmogły się w Etrurii Pd. i Nadmorskiej wpływy jońskie, uzewnętrznione w zmianach stylowych notowanych w malarstwie, rzeźbie kamiennej i terakotowej oraz w dekoracji świątynnej. Przedstawienia mitów gr. upowszechniły się w malarstwie grobowym (jedynym przykładem jest grób Byków z Tarquinii) i wazowym (czarnofigurowe wazy pontyjskie z Vulci) oraz w rzeźbie kamiennej (Jeździec na hippokampie z Vulci — zmarły podróżujący w zaświaty?), reliefach i figurkach brązowych (brązy z Castel S. Mariano, trójnogi Loeb, brązy z Vulci). Świątynia, pozostając budynkiem z nietrwałych materiałów, zyskała wspaniałą dekorację terakotową w stylu jońsko-etruskim z fryzów malowanych lub reliefowych o tematyce mit. lub ornamentalnej ; grzbiet dachu zdobiono niekiedy wielkimi posągami, tworzącymi całe grupy o tematyce mit. (Poggio Civitate di Murió, Veii — Spór Heraklesa z Apollonem o łanią, Apollon walczący z Pytonem), które są szczytowym osiągnięciem artyst. antycznej koroplastyki. Posąg Apollona i in. rzeźby ze świątyni Porto-naccio w Veii są zapewne dziełem jedynego znanego rzeźbiarza etruskiego — Wulki z Veii, zatrudnionego przy dekoracji świątyni Jowisza na Kapitolu.

Rzeźba terakotowa rozwinięta była również w Caere (sarkofag Małżonków, antefiks z Eos niosącą Refalosa), podczas gdy w Vulci i Clusium stosowano tradycyjnie rzeźbę grobową w kamieniu (sfinksy, lwy, jeźdźcy na hip-pokampach). W 2. poł. VI w. wielkie znaczenie uzyskała szkoła malarstwa grobowego w Tarquinii, stając się jednym z najważniejszych ośrodków śródziemnomorskiego malarstwa ściennego; tematyką malowideł były pejzaże, natura i uroki codzienności (grób Polowania i Połowu Ryb), a także sceny uczt, tańców przy dźwiękach muzyki, igrzysk i widowisk związanych z uroczystościami pogrzebowymi lub ilustrujących szczęście oczekujące zmarłych w zaświatach. Na pocz. V w. rozwijało się jeszcze w Tarquinii malarstwo grobowe, w którym nastąpił wzrost wpływów attyckich, zwł. w zakresie perspektywistyczne-go ujmowania postaci ludzkiej (grób Big, Triclinium Łoża Grobowego), widoczny także w etruskich naczyniach czarnofiguro-wych (naczynia malarza Micali, grupa Praxias o malowidłach wykonanych czerwoną farbą na firnisie).

Styl grecki dzieł późnego archaizmu wystąpił także w brązownictwie — pracownie z Vulci produkowały kandelabry, thymiateria, lustra o rytej dekoracji, często operującej gr. tematyką mit., zwł. wątkami zaczerpniętymi z kręgu mitów afrodyzyjskich. Klęska pod Kume 473, ograniczająca kontakty z Grecją, wywołała kryzys, trwający do pocz. IV w. Jedynie Clusium króla Porsenny przeżywało okres rozkwitu; pod wpływem Tarquinii dekorowano tu malowidłami groby (grób Małpki, grób Casuccini), produkowano urny i kamienne sarkofagi, zdobione płaskimi reliefami o tematyce znanej z malarstwa grobowego ; sporadycznie wykonywano także popielnice antropoidalne. Nieliczne dzieła z 2. poł. V w. wykazują powierzchowną asymilację gr. ideałów klasycznych Fidiasza i Polikleta (popielnice antropoidalne z Clusium, Głowa Malavolta z Veii, figurki brązowe z Vulci), których intelektualny i mor. charakter był E. obcy.

W IV w. artyści etruscy łatwiej mogli sobie przyswoić sztukę gr., w której w związku z zainteresowaniem się psych, przeżyciami człowieka wypracowano bardziej uniwersalne środki wyrazu. W trudnych warunkach podbojów rzym. na pd. i wojen z Gallami na pn. zaczęto kopiować słynne dzieła gr., aby przywrócić zerwaną łączność rozwojową z klasyczną sztuką gr. (rzeźby terakotowe z Orvieto, sarkofag Amazonek z Tarquinii, puzderko (cista) Ficoroni z Rzymu, grób François z Vulci). W malarstwie grobowym nastąpiła zmiana stylu i tematyki — pojawił się światłocień, a pogodne sceny uczt i tańców zastąpiono obrazami mrocznych i ponurych zaświatów królestwa Eita i Persipnai.

Sporadycznie pojawiały się charakterystyczne etruskie demony grobowe — skrzydlata Vanth i niebieskoskóry Charun, które spełniały funkcje psychopompoi i podkreślały nieubłagalność praw przeznaczenia (groby Golini 1 i II, grób Hescana z Orvieto, grób Orcusa z Tarquinii) ; te same demony wystąpiły w scenach pozagrobowych na wazach czerwonofigu-rowych (grupa Vanth). W brązownictwie wysoki poziom uzyskały zwł. cylindryczne puzderka na przybory toaletowe (np. z Praeneste) i ręczne lustra brązowe, dekorowane rytymi scenami z mitologii gr., zwyczajowo wkładane do grobów kobiecych. W tym czasie w Vulci i Tarquinii pojawiły się pierwsze sarkofagi kamienne z wyobrażeniem leżącej postaci zmarłego na pokrywie; przody skrzyń sarkofagowych zdobiono reliefowymi przedstawieniami walczących zwierząt, amazomachii i uroczystości pogrzebowych. Zmieniono stylowo architektoniczną dekorację terakotową świątyń; w mniejszych budynkach świątynnych wprowadzono frontony figuralne o tematyce mit., natomiast fryzy wzbogacono o motywy roślinne pd.wł. proweniencji.

Dzięki unifikacji kraju, która ułatwiła penetrację gr. sztuki hellenist., artyści etruscy, wykorzystując jej osiągnięcia (zwł. ośrodka pergamońskiego), rozwinęli sztukę własną — patetyczną, malarską, iluzjonistyczną; głównymi ośrodkami stały się Volaterrae, Clusium i Perusia. W architekturze, znanej z budownictwa grobowego (hypogeum S. Manno oraz Wolumniuszy w Perusii, grób Pelegryna w Clusium) i fortyfikacji miejskich (bramy i mury Perusii, Volaterrae, Falerii Novi), upowszechniła się umiejętność budowy sklepień i łuków, przy czym bramy miejskie uzyskały charakterystyczną dekorację reliefową w kształcie protom ludzkich oraz przedstawień bóstw (Porta Marzia z Perusii, Porta dell' Arco w Volaterrae). W malarstwie grobowym preferowano wizje zaświatów, wzorowane na gr. wyobrażeniach Hadesu (grób Tarcz i Orcusa z Tarquinii); najpopularniejszym motywem była wędrówka zmarłych w zaświaty w towarzystwie złowrogich demonów grobowych Vanth i Charona (grób Tyfona, Kardynała, Kongresu w Tarquinii). W dekoracjach kamiennych i urnach terakotowych mity gr. nabrały specyficznie etruskiego eschatol. charakteru, np. w reliefach sarkofagów kamiennych Tarquinii przedstawiano także mit. postacie demonów morskich (Scylla, trytony, Ketos, hippokampy). W tym czasie rozwinęła się na ogromną skalę produkcja przedmiotów wotywnych, której wytwory — brązowe figurki zwierząt i ludzi oraz terakotowe głowy wotywne — cechuje różnorodność formalna (od realizmu po skrajną ekspresję) oraz dekoracyjna stylizacja.

W małych brązach, w dekoracji ręcznych luster i w reliefach zdobiących przody kamiennych urn wystąpiły wątki bliżej nie znanych mitów i legend etruskich (bracia Avile i Caile Vipinas; legenda o Tagesie), a także wyobrażenia bóstw i demonów nie mających swych odpowiedników w mitologii gr.; całkowity niemal brak piśmiennictwa etruskiego uniemożliwia ich dokładniejszą interpretację. Represje Sulli i pośpieszna ro-manizacja kraju za panowania Augusta Oktawiana położyły kres istnieniu etruskiej sztuki.

 

J. Martha, L'art étrusque, P 1889; P. Ducati, Storta dell'arte etnisca. Fi 1927; H.M.R. Leopold, La religione degli E., SMSR 5(1929) 33-55; E. Bulanda, Etruria l E., Lw 1934; G.Q. Giglioli, Arte etrusco, Mi 1935; C. Clemen, Die Religionen der E., Bo 1936; M. Pallottino, Etruscologi, Mi 1942,1975s; A. Grenier, Les religions étrusque et romaine, P 1948; R. Herbig, Götter und Dämonen der E„ Hei 1948, Mz 1965-; P.J. Riis, An Introduction to E. An, Köb 1953, NY 1954-; Mostra dell' arte della civiltà etrusco Mi 1955; M. Pallottino, L'art des E., P 1955; tenże, The Etruscans, Bal 1955, Bloomington 19753 (.Etruskowie, Wwa 1968); R. Bloch, Les Etrusques, P 1956 (Etruskowie, Wwa 1967); A. Hus, Les E„ peuple secret, P 1957; T. Dohm, Grundzüge etrusklscher Kunst, Bad 1958; A. Hus, Les Etrusques, P 1959; J. Heurgon, La vie quotidienne chez les E., P 1961 (Życie codzienne E., Wwa 1966); G.A. Mansuelli, Etruria, Mi 1963; W. Dobrowolski, Sztuka E., Wwa 1971; M. Pallottino, Civiltà artistica etrusco-italica, Fi 1971; R. Bianchi Bandinella A. Giuliano, Les E. et l'Italie avant Rome, P 1973; F. Grötege, Etruskenland — Geschichte, Kunst, Kultur. Studienführer zu den Grabungsstätten und Museen, St 1973; M. Sprenger, G. Bartolom, Die E. Kunst und Geschichte, Mn 1977; O.J. Brendel, Etruscan Art, Kingsport 1978; W. Dobrowolski, Malarstwo etruskie, Wwa 1979; M. Pallottino, Saggi di antichità III. Immagini inedite e alternative di arte antica, R 1979 (passim).

Podobne prace

Do góry