Ocena brak

Etruska sztuka

Autor /Herminia Dodano /26.10.2012

Sztuka ludu zamieszkującego tereny
środk. Włoch, między Arno, Tybrem i M. Tyrreńskim,
rozwijająca się między IX w. p.n.e. a I w. n.e. W
okresie największego rozkwitu (VII-VI w. p.n.e.) w
obrębie jej wpływów znalazły się tereny Niziny Nadpadańskiej,
Emilii z Bolonią, Umbrii, Lacjum z Rzymem
oraz Kampanii wokół Kapui i Salemo. Etruria nigdy nie
utworzyła jednolitego organizmu państw. Od VI w.
p.n.e. stanowiła luźny i właściwie rei. związek niezależnych
miast-państw, z centrum w Volsinii (Orvieto),
w pobliżu których znajdowało się ogólnoetruskie
sanktuarium Woltumny. W ciągu V w. p.n.e. niektóre
miasta ze zmiennym i nietrwałym powodzeniem starały
się narzucić swoją hegemonię (Clusium, Tarkwinia).
Jednakże kraj pozostał rozdrobniony i niezgoda
między poszczególnymi miastami ułatwiła podbój
Rzymianom, rozpoczęty w 396 p.n.e. zdobyciem Wejów,
zakończony w 265 p.n.e. zniszczeniem Volsinii.

Mimo utraty niezawisłości poszczególne ośr. etruskie
zachowały odrębność kulturową, językową i artyst.
aż do schyłku republiki rzym. Oddziaływanie wysoko
zorganizowanych kultur wsch, części M. Śródziemnego
zadecydowały o awansie cywilizacyjnym i w sposób
trwały wpłynęły na rozwój sztuki Etrusków. Rola
wpływów obcych, zwł. gr., przesądziła o równoległości
rozwoju sz.e. i gr., stąd w jej dziejach wyróżniamy
podobne, jak w Grecji, okresy: willanowiański,
odpowiadający gr. geometrycznemu (IX—VIII w. p.n.e.);
orientalizujący (VII-pocz. VI w. p.n.e.); archaiczny
(4ćw. VII-poł. V w. p.n.e.); klasyczny (2 poł.
V - kon. IV w. p.n.e.); hellenistyczny (III-I w. p.n.e.).

W okresie willanowiańskim Etruskowie
znali jedynie abstrakc. zdobnictwo w postaci geom.
ornamentyki, którą zdobiono lepione ręcznie urny
dwustożkowe, naczynia gliniane i z brązu, broń i
ozdoby. W początkowej fazie tego okresu charakter
sztuki określały gł. powiązania z kulturami Europy
Środk. (obrządek ciałopalny - kształt urny, wyroby z
brązu). Od VIII w. p.n.e. nasiliły się wpływy kultur
wsch. części basenu M. Śródziemnego. Kontakt z Grekami
wpłynął na rozwój i specjalizację rzemiosła oraz
pojawienie się ceramiki malowanej. W ciągu VIII w.
p.n.e. upowszechnia się szkieletowy obrządek pogrzebowy.
W wyposażeniu grobów /. kon. VIII i pocz. VII w.
p.n.e. widoczne są liczne importy ze Wschodu (egip. skarabeusze i naczynia fajansowe, wyroby ze złota,
srebra, brązu i kości słoniowej, korynckie i jońskie
wazy malowane, malowane jaja strusie), co zapowiada
nowy okres w rozwoju sztuki etruskiej.

W okresie orientalizującym pojawia się
monumentalna architektura grobowa (-> tumulusy):
na pd. kraju groby z komorami wycinanymi w skalnym
podłożu, niekiedy z dekoracją mai. (m.in. Weje
- Grób Kaczuszek, Grób Campana) lub rzeźb.(m.in.
Ceri - Grób Rzeźb), na pn. - groby budowane z bloków
kam., również z dekoracją rzeźb. Pojawiły się wówczas
monumentalne rezydencje arystokracji (Murlo,
Acąuarossa). Najwspanialej rozwija się rzemiosło,
zwł. złotnictwo stosujące techniki granulacji, filigranu,
repusowania. Z miejscowej ceramiki —> impasto
wykształciły się ok. 660 p.n.e. etruskie naczynia -> bucchero
nero.

W zdobnictwie ornamentykę geom. zastąpił
ornament rośl., zoomorf., fryzy i grupy. Wpływy
gr. najwyraźniej zaznaczyły się w ceramice malowanej
zdobionej scenami o tematyce mitol. Naczynia te
były malowane firnisem sylwetowo lub konturowo
na jasnym tle lub białą farbą na czerwono-koralowej
powierzchni impasto. W 4 ćw. VII w. p.n.e. zostały
wyparte przez ceramikę etrusko-koryncką z dekoracją
przeważnie zoomorf. rytą i malowaną czerwono i biało
na ciemnej, pokostowanej powierzchni (tzw. grupa
polichromowa) lub w stylu czarnofigurowym (—> czarnofigurowe
malarstwo). Naczynia takie produkowano
w Vulci, Caere, Tarkwinii. Otwierające okres archaiczny
wpływy korynckie zadecydowały, za
pośrednictwem miast pd.-italskich, o formie i sposobie
zdobienia —> etruskiej świątyni. Podobnie zdobione
bywały pałace arystokracji. W Clusium, gdzie panował
w dalszym ciągu ciałopalny obrządek pogrzebowy,
pojawia się antropomorficzna urna dwustożkowa,
stopniowo przekształcająca się w typ —> kanopy. Od
ok. 560 p.n.e. nasilają się wpływy jońskie, które wpłynęły
na rozkwit rzeźby terakotowej na pd. kraju (Weje,
Caere) i kam. na pn. (Vulci, Clusium). Szczególnie
piękną formą odznacza się powstała w tym czasie dekoracja
świątynna z terakoty (Apollo i Hermes z Wejów).

W Tarkwinii wykształca się w tym okresie miejscowa
szkoła malarstwa grobowego wykazująca zainteresowanie
pejzażem i światem przyrody (Grób Polowania,
Połowu Ryb), sporadycznie tematyka mitol.
(Grób Byków). Najczęściej sięgano jednak po tematy
związane z obrzędami pogrzebowymi (bankiety i tańce
przy dźwiękach muzyki, igrzyska). Wysoki poziom
osiągnęły produkowane w Vulci brązowe trójnogi,
kandelabry i figurki (tyrrhena sigilla). Garncarze jońscy
założyli warsztaty w Vulci i Caere zapoczątkowując
bogatą i różnorodną produkcję miejscową waz czarnofigurowych.

W dalszym ciągu rozwija się złotnictwo;
charakterystyczne wyroby: kolczyki tzw. kuferkowate
(a bauletło), różnorodne wisiory, pierścienie o owalnych
oczkach, ozdoby w kształcie rozet dekorowane
misterną granulacją. Przez cały VI w. p.n.e. w Clusium
i Orvieto produkowane są naczynia tzw. bucchero pesante.
Ok. 500 p.n.e. w sz.e. pojawiają się wpływy attyckie,
przynoszące znajomość skrótów perspektywicznych
i pogłębioną znajomość anatomii. Poniesione
klęski w walkach w kon. 1 ćw. V w. p.n.e. położyły kres
bogactwu Etrurii. Wraz z okresem klasycznym
rozpoczął się ostry kryzys trwający do kon. V w. p.n.e.

Upadek miast nadmorskich spowodował wzrost
znaczenia ośr. w głębi kraju: Volsinii, Clusium, Perusia,
Arretium, Faesuae, Volterra. Kontakty z Grecją stają się rzadsze. Intelektualna, racjonalistyczna i rei.
sztuka gr. doby klas. była rozumiana przez Etrusków
płytko i powierzchownie. Mimo regresu produkcji
artyst. pojawiają się także dzieła wybitne (terakoty
arch. z Orvieto, brązowy posąg Marsa z Todi). Prowadzone
w IV w. p.n.e. walki z Rzymem powodują
ożywienie kulturowe. Równocześnie zmiany w sztuce
gr. czynią ją bardziej zrozumiałą dla Etrusków.
Ożywia się produkcja naczyń malowanych, zwł. czerwonofigurowych
(—» czerwonofigurowe malarstwo),
jak również wyrobów z brązu (lustra, cisty). W malowidłach
grobowych (Tarkwinie, Orvieto) i na skrzyniach
sarkofagów widoczna jest znajomość światłocienia.

Zmienia się również tematyka malowideł.
Pojawiają się wizje mrocznych zaświatów, zaludnionych
ponurymi postaciami demonów. Wydarzenia
polit. wpływają na aktualizację niektórych wątków
mitol., m.in. scena ofiary złożonej przez Achillesa z
jeńców trojańskich w grobie Francois z Vulci - aluzja
do krwawych zmagań z Rzymianami, potomkami
Eneasza, a zatem Trojan. Produkowane w Tarkwinii
sarkofagi kam. zdobione są reliefowymi przedstawieniami
grup zwierzęcych i scenami z gr. tragedii.

W okresie hellenistycznym cała Etruria
znalazła się pod władzą Rzymian. Ożywiło to produkcję
rzemieślniczą i jeszcze bardziej obniżyło jakość
dzieł, często wytwarzanych seryjnie i mech. zdobionych
(lustra brązowe, terakotowe urny z Clusium dekorowane
przy pomocy form, terakotowe głowy wotywne).
Najciekawszymi dziełami tego okresu są
zdobione reliefami kam. urny z Volterry, Clusium i Perusii.
Powstałe w tym czasie etruskie rzeźby portretowe
(tzw. Brutus Kapitoliński, Arringatore, głowy z Vulci)
niewątpliwie przygotowały teren, na którym rozwinął
się rzym. portret okresu późnorepublikańskiego.

Z kon. I w. p.n.e. twórczość Etrusków roztopiła się
w wielkomocarstwowej sztuce okresu Oktawiana Augusta.
Dziejową zasługą sz.e. było wczesne zapoznanie
obszarów Włoch środk. i pn. z dojrzałą i rozwiniętą plastyką
figur., rozpowszechnienie i utrwalenie zdobyczy
techn. i formalnych sztuki gr. i przekazanie ich
innym ludom italskim: Latynom, Umbrom, Wenetom,
Faliskom (zob. tabl. Sztuka etruska i rzymska).

Podobne prace

Do góry