Ocena brak

ETOS CHRZEŚCIJAŃSKI - PRZEJAWY

Autor /Sebald Dodano /20.09.2012

Moralno-obyczajowe życie chrzęść, w kontekście środowiska i kultury spowodowało ujawnienie się swoistych przejawów e., charakterystycznych dla poszczególnych e-tapów historii chrześcijaństwa.

A. W ŚWIECIE — 1. Okres wczesnochrześcijański — Od założenia pierwszej gminy chrzęść, w Jerozolimie (ok. 30) aż do upadku cesarstwa zach. (476) — wpływ e. na ówczesne struktury społ. spowodował zmianę w porządku prawnym (zniesienie kary krzyża i krwawych igrzysk), jak też w stosunkach międzyludzkich (traktowanie niewolnika jako wolnego i brata, a nie jako rzeczmancipium) ; nastawienie na -»• paruzję wyzwoliło u chrześcijan ( -* etos chrześcijański 18) gotowość świadczenia życiem za wiarę (-> męczeństwo), a także nowe formy życia, takie jak -> dziewictwo i -> monastycyzm (-> anachoreci, -» eremici), które kształtowały e. oraz -> duchowość chrześcijańską (I). Gotowość oddania życia za Chrystusa stanowiła znamię prawdziwego ucznia; męczeństwo, zw. chrztem krwi, będąc przypieczętowaniem zjednoczenia człowieka z Chrystusem i sprawdzianem nadprzyr. miłości, zastępowało chrzest z wody, a cofniecie się przed nim (podobnie jak cudzołóstwo i zabójstwo) karane było ciężką pokutą.

Dziewictwo (u mężczyzn zw. -> ascetami lub continentes) uważano za najbardziej odpowiadające godności chrzęść, i najpełniejsze naśladowanie Chrystusa i Maryi, oraz uobecniające słowo Boże w odkupionej ludzkości; dziewictwo uważane za dar niebiański, sławiono jako dowód nadprzyrodzonej mocy chrześcijaństwa; jego eschat, charakter związany z oczekiwaniem przyjścia Królestwa Bożego, włączał dziewice poświęcone Bogu w nadprzyr. płodność Kościoła. Dziewictwo stanowiło pierwotnie dziedzinę pobożności prywatnej, później zaś zaczęto je praktykować w monastycznych formach życia chrzęść. (-*• profesja zakonna). Chrześcijaństwo dowartościowało małżeństwo i wychowanie dzieci oraz wypełnianie obowiązków zawodowych i powinności względem państwa (Klemens Aleks.).

Włączenie ludów germ, w religijno-kulturową sferę oddziaływania Kościoła wpłynęło na zmianę e. ; Germanie, wierzący we wszechwładny los rządzący światem bogów i ludzi, nie uznawali naturalnego stanu winy (grzech pierworodny) i potrzeby odkupienia; kontakty z cywilizacją późnorzym. sprzyjały przemianom e. germańskiego, który przez akceptację luksusu życia wyzwalał chciwość, fałsz, krzywoprzysięstwo. Kościół wprowadzając u Germanów obyczaj chrzęść, posłużył się prawem kan. i systemem surowych praktyk pokutnych, obwarowanych przepisami o swym boskim autorytecie, co prowadziło do zatarcia granicy między prawem ludzkim i boskim, oraz wyrażania obyczajowości w normach dotyczących czynów zewn.; porządku mor. strzegły -•> pokutne księgi; tę praktykę wspierał zwyczaj germ, karania złych czynów odpowiednim zadośćuczynieniem pieniężnym. W kierunku uzewnętrzniania swych objawów ewoluowała -*• asceza, upodobniająca się do obyczajów mniszych i akcentująca oderwanie się od przeżyć zmysłowych (podejmowane umartwienia wyrażały zwycięstwo nad sobą). Pomocą w przyswajaniu nowych zasad życia mor. był schematyczny i mne-motechn. sposób ich formułowania (7 cnót i wad głównych, 7 uczynków miłosiernych co do duszy i ciała, 7 sakramentów, 7 darów Ducha Świętego, 8 błogosławieństw, 10 przykazań Bożych, 12 artykułów wiary).

Kościół szerząc kult Maryi pielęgnował i rozwijał postawę dziewictwa, które poprzez praktykę monastyczną stało się z czasem formalnym prawem -»• celibatu duchownych; wprowadził również zasadę nierozerwalności małżeństwa (wbrew prawu rzym. i germ.) i zwalczał poligamię.

2. Okres średniowiecza — w swej początkowej fazie (do 1215) zaznaczył się wzrostem roli czynnika świeckiego w Kościele (Karol Wielki) oraz papiestwa (pap. Innocenty III). Działalność zakonów mniszych wg zasady ora et labora przyczyniała się do pogłębienia życia chrzęść; w kręgach mniszych rodziły się tendencje do reformy ogólnokośc (zakonów, kleru diec, świeckich); kongr. kluniacka (-> Cluny II) dążyła do odnowy Kościoła przez nacisk na celibat duchownych, walkę z -> sy-monią i ->• nepotyzmem; 3 Sobory Later. (1123, 1139, 1179) zmierzały do przywrócenia autentyzmu życia chrzęść w kręgach hierarchii kośc. ; dla zwalczania -*• heterodoksji pap. Lucjusz II powołał 1184 -*• inkwizycję, potwierdzoną przez Sobór Later. IV (1215). Przejawem wewn. odrodzenia Kościoła i miarą entuzjazmu rei. ówczesnych społeczeństw były -»• krzyżowe wyprawy i wyrosłe z nich -> rycerskie zakony, łączące w sobie ideały mnicha i rycerza chrzęść; do rei. postawy krzyżowców dołączyły się jednak elementy świeckie (sława, chęć bogacenia się itp.), a zetknięcie z wyższą kulturą materialną krajów muzułm. bywało przyczyną demoralizacji samych krzyżowców, a pośrednio społeczeństwa oraz wpłynęło na szerzenie rei. relatywizmu.

E. stanu rycerskiego znajdował odbicie w obyczajowym kodeksie obowiązków rycerza (walka w obronie religii, szacunek dla duchownych, opieka nad słabszymi, obrona czci rycerskiej, m.in. danego słowa, zasad walki), który wpłynął na uszlachetnienie obyczajów, podniósł poziom kultury towarzyskiej ; wpływ Kościoła na życie rycerzy przejawił się w instytucji ->• pokoju Bożego (treuga Dei) i związanymi z nim praktykami; średniow. uniwersytety kształtowały e. środowiskowy studiujących tam duchownych i elity świeckiej ; ogół wiernych cechował jednak niski poziom wiedzy rei. (m.in. nie uczono katechizmu); pobożność lud., wyrażająca się w obrzędach paraliturg. (widowiska pasyjne, kult hostii, legendy o świętych), przeniknięta była także resztkami pogaństwa (m.in. praktykami magicznymi).

Jesień średniowiecza" (1216-1517) charakteryzowała się schyłkiem jedności chrześcijaństwa zach. i polit, supremacji papiestwa. Najazd Mongołów na Europę Wsch. (1241) i późniejszy wzrost potęgi tur. spowodowały powsz. lęk i poczucie zagrożenia; twórczy wkład w życie Kościoła oraz w zażegnanie niebezpieczeństwa ze strony heretyków (zwł. waldensów i katarów) wnosiły zak. żebrzące ->• dominikanie i -*• franciszkanie; model życia tych zakonów stawał się ideałem życia chrzęść. (-* franciszkanizm) ; cechą charakterystyczną było pojawienie się licznych świętych z rodzin królewsko-książęcych, których typ pobożności kształtował się jednak na wzorach zak. (-> zakony trzecie).

Zjawiskom wzrostu władzy książęcej i osłabieniu władzy ces. towarzyszyła głęboka zmiana e. ; przy subtelniejącej kulturze postępowania zaznaczyła się stopniowa -> dechrystianizacja (dawniej mimo niezgodności czynów z normami moralnymi mentalność była chrzęść), której jednym z przejawów było kierowanie się przez władców racjami polit., a nie pobudkami rel.--mor. (N. Machiavelli); dwory książęce, zwł. włoskie, ukształtowały typ „dworzanina" o wysokiej kulturze, a kobiety o wyróżniającej się inteligencji tworzyły ośrodki życia towarzyskiego; zanikł społ. autorytet rycerza, zwł. o nieskazitelnej sławie (Roland), a pojawił się typ rycerza — rabusia (Raubritter) ; drużynę lenną, z e. opartym na przysiędze wierności, zastąpiła płatna armia pod dowództwem kondotierów; w czasie odkryć geogr. rozpowszechnił się typ konkwistadora (bezwzględnego i fanatycznego, lecz często o nastawieniu mis.).

Na załamanie się struktur społ., zmianę stylu pobożności i e. wpłynęła m.in. -> czarna śmierć, która wzmagając nastroje eschat, zrodziła spontaniczny ruch -> biczowników; kulturę duchową charakteryzował -> doloryzm, przejawiający się m.in. w malarskich przedstawieniach cierpiącego Chrystusa (-> Mąż Boleści) i ->- Bolesnej Matki Bożej (II) ; poszukiwanie winnych klęsk społ. wywołało ->• czarownic procesy i -> antysemityzm; Żydów chroniących się w gettach brali w obronę papieże (Marcin V) i humaniści; życie rei.-mor. cechowały ostre przeciwieństwa: cnoty i grzechu, żarliwości rei. i dążenia do zbytku; w tych warunkach powstał ruch -> devotio moderna dowartościowujący wewn. przeżycia rei. i praktykowanie cnót (zalecane zwł. w -> Naśladowaniu Chrystusa Tomasza a Kem-pis), a także dostrzegający los życiowy „prawdziwych biedaków" (Piotr z Ailly) oraz poddający krytyce zaświecczenie duchowieństwa (diec. i zak.).

3. E. okresu nowożytnego (1517-1789) wyznaczyła -»• reformacja z wszystkimi jej konsekwencjami oraz ukonstytuowanie się myśli laickiej nrzeciwnej dogmatom Kościoła i zasadom kat. moralności.

Mimo potrzeby reformy wiek poprzedni nie przyniósł zasadniczych zmian in capite et in membris (pomimo działalności reformatorskiej m.in. Jana Kapistrana i Antonina Pierozzi); potęgujące się nadużycia mor., uważane za wyraz nowych poglądów human., powodowały niezadowolenie i opór świeckich (chłopów, szlachty, zwł. książąt) i niektórych duchownych (G. Savonarola); reformę władzy kośc. podjęły kręgi zak. (M. Luter) iuniw. oraz niektórzy świeccy władcy; w czasie wojen chłopskich (1524-25) podniesiono problem wolności chrzęść, żądając w jej imię usunięcia z sądów prawa rzym., a przywrócenia germ., ograniczenia władzy ces. na korzyść władz lokalnych; T. Müntzer wzniecił ruch -> anabaptystów, a J. Kalwin w swych gminach wprowadził „teokrację". Wielość centrów rei. (1555 -> augsburski pokój religijny w myśl zasady -> cuius regio eius religio) byla powodem duchowego i kulturalnego rozbicia Europy.

Ruch reformacyjny ożywił w Kościele dążenia do odnowy, przygotowane przez odrodzenie pobożności w Hiszpanii (św. Jan od Krzyża i św. Teresa Wielka, Ludwik z Grenady); szerzono human, wersję ascetyzmu, kładąc nacisk na wartość -> cnót chrzęść.; w duchu aktywizmu ascet. ukierunkowana była apost. działalność jezuitów, którzy złagodzili dawną surowość penitencjarną i akcentowali optymizm wiary płynący z przekonania o posiadaniu pełnej prawdy w Kościele; pod ich wpływem odżyło znaczenie władzy pap. ; reforma tryd. oczyściła z niewłaściwych twierdzeń dawną naukę o odpustach, kulcie świętych i relikwii; pogłębioną religijność opierano na źródłach bibl. i patrystycznych (-> Biblia w duszpasterstwie), podkreślając pośredniczącą rolę Kościoła i sakramentów, a przede wszystkim potrzebę wiary i dobrych uczynków oraz rolę Maryi — Pośredniczki Łask.

Dla formacji duszpasterzy duże znaczenie miał Katechizm rzymski (z systematycznym wykładem zasad moralności). Wzorami chrzęść, postawy byli święci bpi (np. Karol Boromeusz, Franciszek Salezy) oraz misjonarze, zwł. jezuiccy (np. Franciszek Ksawery).
Reforma tryd. w warunkach walk rei. odbywała się przy nacisku inkwizycji kośc. (1542 powstało Święte Oficjum, 1559 o-głoszono -*• indeks ksiąg zakazanych); w Hiszpanii za króla Filipa II (1556-98) prześladowano protestantów i Żydów, a za Filipa III (1598-1621) wypędzono z kraju ok. 500 000 morys-ków. Bogactwo królów hiszp., oparte na zdobyczach kolonialnych, spowodowało powstanie na ich dworze centrum kultury, ale także gorszącego przepychu naśladowanego przez władców niemal całej Europy; w służbie kat. władców i Kościoła zaangażowano również sztukę.

Do katolicyzmu zaczął przenikać -> pragmatyzm, o czym świadczy nakreślony przez B. Graciana w Oráculo manual (Huesca 1647; Wyrocznia podręczna, Lb 1949) obraz człowieka, który z konsekwencją i wyjątkową przebiegłością osiąga zamierzone cele; ten ideał świeckiego sukcesu przypisywano jezuitom, których z racji mor. doktryny A. de Escobara y Mendozy zaatakował B. Pascal w Les Provinciales (P 1657; Prowincjalki, Wwa 1921). Negatywną mor. cechą dominacji hiszp. był rozwój handlu niewolnikami afryk. dla pracy w A-meryce; w obionie Indian występowali m.in. Franciszek z Vi-torii i B. de -> Las Casas; przykład łączenia chrzęść, myśli społ. i kultury human, stanowiły -»• redukcje paragwajskie, organizowane przez jezuitów.

Wojna 30-letnia (1618-48) spowodowała wyludnienie Rzeszy Niem., upadek miast (rozwiązanie Hanzy), zdziczenie obyczajów wraz z obniżeniem poziomu mor. w stosunkach międzyludzkich (bijatyki, ordynarność, przemoc). W etyce polit, ujawnił się racjonalizm, a w sferze rei. nastąpił nawrót do zjawisk obserwowanych w „jesieni średniowiecza" (lęk przed końcem świata, szatanem, wiara w czary i czarownice); wiele zabobonów i praktyk magicznych wiązano z wiarą w opętanie lub czar-noksięstwo, szerzącą się zwł. w krajach protestanckich.

E. XVII i XVIII w. kształtował się pod wpływem kulturowej hegemonii Francji, która w noc św. Bartłomieja (-> Bartłomieja św. noc) rozprawiła się z protestantami, a król Henryk IV zaprowadził 1598 pokój rei. (-> Edykt nantejski); potęgę królów franc, ugruntował kard. A.J. Richelieu organizując prężną administrację, podporządkowując jej częściowo Kościół (-* galli-kanizm) i przyczyniając się do rozwoju kultury przez założenie Académie Française (1635); w epoce króla Ludwika XIV panował względny spokój, m.in. na skutek zniesienia przez króla tolerancyjnego Edyktu nantejskiego (hugenoci opuścili kraj) oraz działalności jansenistycznego klasztoru w Port-Royal k. Paryża (-»• jansenizm). Hiszpańska szkoła ascet. wywierała we Francji wpływ przez dzieła Ludwika z Grenady (Przewodnik grzeszników), zalecane przez Franciszka Salezego, który uformował nowy typ życia chrzęść, laikatu, podkreślając, że dokładne spełnianie obowiązków swego stanu jest właściwą drogą ku Bogu i doskonałości mor. (Filotea); z czasem wytworzył się typ „dewota", którego reprezentował nawet Ludwik XIV.

Przeciw tendencjom akceptującym rozluźnienie obyczajowe wystąpili ludzie o dużej żarliwości rei. (Pascal); dostrzegając moc szatana i zło świata, przyjęli postawę rygoryzmu mor., atmosfery lęku przed Bogiem (m.in. wstrzymywanie się od komunii); przeciw -*• lak-syzmowi i -> rygoryzmowi mor. wystąpił Alfons Liguori, preferujący w rozstrzygnięciach dotyczących życia chrzęść, „drogę środkową" ( -> ekwiprobabilizm). Wraz z rozwojem racjonalizmu pojawiła się też postawa praktycznej rezygnacji z chrześcijaństwa (-> deizm).

Przez zwrot ku wartościom życia ziemskiego (hedonistycznym, ekon., techn.) -*• oświecenie prowadziło do naturalizmu w światopoglądzie i mor. laicyzacji społeczeństwa (zniechęcenie i pogarda dla praktyk rei. jako niegodnych człowieka oświeconego), a równocześnie wykorzystywania Kościoła przez państwo celem utrzymania porządku społ. (-»• etatyzm, zwł. -* józefinizm). W miejsce nadprzyr. treści życia chrzęść, (wiara, pokora) wprowadzono kult osiągnięć nauk.-techn., autonomię jednostki oraz filantropię społ. ; w tym kierunku działały także liczne tajne związki (-> masoneria) w Europie i obu Amerykach. Pojawił się silny opór przeciw wpływom jezuitów, których na żądanie władz państw, zniósł 1773 pap. Klemens XIV. Sprzyjające warunki do ataków na Kościół zaistniały we Francji za regencji i rządów króla Ludwika XV, którego postawa mor. (m.in. pod wpływem metres) doprowadziła do chaosu w sprawach pubi.; całe zainteresowanie ograniczało się niemal wyłącznie do przyjemnego spędzania czasu (bale i konwersacje, gry hazardowe, polowania) ; pod patronatem dworu (gdzie pojawiło się powiedzenie „po nas choćby potop") wyższe kręgi społ., łącznie z duchowieństwem, skłonne były do redukowania wszelkich hamulców mor. ; celem i uzasadnieniem życia stała się przyjemność; pod wpływem teatru pojawiła się w Europie tendencja do daleko idącej swobody w stroju (libertynizm mor. reprezentował D.A.F. de Sade). Ideałem dla ludzi „z towarzystwa" wyśmiewających -> dewocję (wszelka pobożność) był człowiek szlachetny (l'homme honnête), którego odpowiednik ang. gentleman jest człowiekiem o wysokiej kulturze, etycznie i społ. wysublimowanej, a z przekonań deista. Oświacenie przyczyniło się do humanizacji społ. stosunków (np. ograniczenie tortur).

Pod wpływem oświecenia franc, i związanego z nim e. znalazły się in. kraje Europy i Ameryki. W Niemczech J.W. Goethe w Cierpieniach młodego Wertera zarysował szeroko naśladowany romantyczny wzór życia (z tendencją do samobójstwa z miłości); F. Schiller najwyższą formę religijności upatrywał w etyce; J. Wesley w Anglii zainicjował ruch metodystyczny (-*• metodyści); duże znaczenie miały periodyki preferujące etykę naturalną — „Tatler" i „Spectator" kształtujące zasady moralności mieszczańskiej (aktywność, uczciwość i samowystarczalność); wątki mor.-spol. poruszali pisarze L. Sterne, H. Fielding, O. Goldsmith; J. Swift wywierał pozyt. wpływ mor. przez u-kazywanie karykatury społeczeństwa, a D. Defoe (przez postać Robinsona Cruzoe) dał wzór człowieka zaradnego, żyjącego poza społeczeństwem, oraz postać „dobrego dzikusa" (Piętaszek); Th.R. Malthusa Essay on the Principle of Population (Lo 1798; Prawo ludności, 1925) stał się podstawą ruchu ograniczenia urodzeń z obawy przed niewystarczalnością środków wyżywienia (-»• maltuzjanizm).

Na oblicze mor. ludności kolonii ang. w Ameryce Pn. wywarła wpływ działalność „ojców pielgrzymów" (protest, gmina rei. z Lejdy), którzy przybyli tu 1620, uciekając przed prześladowaniem; skutkiem ekspansji białej ludności było wyniszczenie Indian (m.in. przez głód, choroby, alkoholizm). Hasłom równości ludzi, demokracji i nienaruszalnych praw jednostki dała wyraz amer. Deklaracja niepodległości (1776); wartość systematycznej pracy nad udoskonaleniem samego siebie ukazywał w swoich pismach B. Franklin, a duchową jedność świata oraz obecność ducha Bożego w każdym człowieku, autonomię jednostki i optymistyczną wiarę w postęp człowieka propagował R.W. Emerson, wywierając wpływ na kształtowanie się w społeczeństwie amer. idei liberalnego, demokr. indywidualizmu; pod wpływem takich autorów i purytanizmu wytworzył się w Ameryce ideał człowieka zapobiegliwego, ambitnego, pracowitego i oszczędnego, szanującego więzy społeczno-rodzinne, czyli człowieka zarówno interesu, jak i uczciwości. Kultura amer. przepojona została duchem rei., m.in. dzięki działalności Klubu Transcendentalistów, który podkreślał szczególną misję w świecie powierzoną Ameryce przez Boga, a bogactwo zdobyte pracą i zapobiegliwością uznawał za dowód uczciwości życia i błogosławieństwa Bożego (kalwinizm).

Przekonanie o wybraństwie i szczególnej misji mieli w Europie luterańscy Szwedzi, uważający się za powołanych przez Boga do pokonania rzym. antychrysta, czyli papiestwa (wizjonerzy i mistycy protest, wiązali to z wojną przeciw kat. Polsce 1655-60); ideologia ta załamała się po pokoju oliwskim, ustępując miejsca rei. indyferentyzmowi.

W okresie oświecenia przeprowadzono reformy w luterańskiej Danii, ulepszając szkolnictwo i sądownictwo, znosząc tortury i kościelno-policyjny nadzór obyczajowy oraz robocizny chłopskie. Reformy obyczajowe, na wzór eur. w dur hu oświeconego absolutyzmu i zach. laicyzmu, objęły również Rosję (ces. Piotr I i Piotr III), w której spod tortur i kar cielesnych wyłączono arystokrację, a Kościół prawosł. uzależniono jeszcze bardziej od władz państwowych.

Oświecenie, akcentując znaczenie rozumu, prawo naturalne i wolność człowieka oraz odrzucając religię objawioną (chrześcijaństwo), przygotowywało grunt dla rewolucji i demokratyzacji społeczeństwa w duchu liberalnym. Kościół osłabiony głębokim moralnym i duchowym kryzysem hierarchii i warstw uprzywilejowanych oraz działaniem masonerii zainicjował reformę nauczania (powsz. i bezpłatne szkolnictwo pijarów), której efektem było pogłębienie rei. świadomości i mor. tożsamości katolików. Potrydencka reforma kat. i działalność zakonów doprowadziła w XVI-XVIII w. do pełniejszej chrystianizacji wsi.

4. Okres najnowszy dziejów e. katolickiego od (1789) dzieli się na 4 podokresy oddzielone latami: 1848, 1914 i 1945; charakteryzował się z jednej strony liberalizmem i laicyzmem, z drugiej imperializmem i -> faszyzmem; Kościół oczyścił swą doktrynę i praktykę, zyskując rangę międzynar. i mor. autorytetu.

Korzenie intelektualne rewolucji i burzenia dawnych struktur absolutyzmu (1789-1815), osłabionych już przez relatywizację pojęć rei., materializm i ideologię masonerii, tkwiły w racjonalistycznej filozofii i polit, literaturze oświecenia potęgującej dążenie do oparcia stosunków społ. i państw, na racjonalistycznych podstawach. Znalazło to wyraz we franc. Deklaracji praw człowieka i obywatela (1789), głoszącej naturalne i niezbywalne prawa człowieka: wolność, własność, braterstwo i równość obywatelską wobec prawa, a w związku z tym — tolerancję rei., wolność słowa i prasy, udział wszystkich w uchwalaniu praw i podatków oraz odpowiedzialność urzędników.

Do ustawodawstwa wprowadzono również prawo rozwodowe i podjęto próbę ograniczenia rozwiązłości obyczajowej (m.in. uproszczono stroje), posługując się chętnie antyczną frazeologią cnoty, obowiązku i miłości ojczyzny. Wprowadzony oficjalnie kult rozumu został usunięty przez Konwent, który uznał Najwyższą Istotę i nieśmiertelność duszy, uważając religię naturalną za triumf rozumu ludzkiego. Nowa fala swobody obyczajowej nastała po dojściu do znaczenia „złotej młodzieży" arystokratycznej w „przewrocie termidoriańskim" (1794-95). Pęd do zabaw i dorabiania się majątków (zwł. przez kupno za bezcen dóbr kośc.) był cechą okresu rządów Dyrektoriatu (1795-99). Idee wolnościowe wybuchły żywiołowo 1830, a zwł. podczas wiosny ludów (1848), wzmagane przez narastające problemy społ., które próbowano rozwiązać przez upowszechnianie moralizmu społ. (saint-simoniści).

Nową duchową atmosferę stanowił romantyzm, będący nie tylko prądem lit., lecz swoistą postawą w obyczaju, modzie i życiu codziennym; podkreślał on wagę swobodnego rozwoju każdej jednostki, jej emocje i pierwiastki irracjonalne, a narody uważał za odrębne organizmy mające własny wzrost, młodość i dojrzałość, przede wszystkim zaś własnego „ducha"; radykalne i antyspoł. tendencje romantyzmu znalazły wyraz w tzw. baj-ronizmie, który kształtował stereotyp bohatera romantycznego — buntownika wyrażającego swym postępowaniem protest przeciw panującemu społ. porządkowi i mor. zasadom; nawiązując do średniowiecza i religijności ludowej romantyzm zapoczątkował odrodzenie duchowe i rei.; dowartościował też rolę kobiety.

Żywą działalność we Francji, zwł. po rewolucji lipcowej (1830), rozwinęli katolicy zarówno w akcji charytatywnej (A.F. Oza-nam), jak i propagowaniu idei odnowy Kościoła w duchu egalitaryzmu i demokratyzmu; założony przez F.R. de Lamennais (zw. ideologiem socjalizmu chrzęść.) dziennik „L'avenir", redagowany przez katolików liberalnych (H.D. Lacordaire'a, Ch.F. Montalemberta, Ph.O. Gerbeta), odpierał ataki przeciw religii, propagował rozdział Kościoła od państwa, głosił wolność prasy, stowarzyszeń, nauczania, żądał od Kościoła przejęcia kierownictwa nad ewolucją społ. i polit., jego zbliżenia do mas i zajęcia się losem robotników pominiętych w programie liberalizmu ekonomicznego (-»• Chrześcijańska Demokracja). Aktywizowały swą działalność najwyższe czynniki kośc, potępiając tajne stowarzyszenia masonów i karbonariuszy (pap. Leon XII) i zakazując handlu niewolnikami (pap. Grzegorz XVI). Wierni zaczęli na nowo doceniać świętość indywidualną, nastąpiło odrodzenie duchowieństwa często przy współudziale kon-wertytów, zwł. z judaizmu (F.J. Liberman, H. Cohen i in.), pojawił się ruch apostolatu świeckich (-> apostolat IV), zainteresowanie liturgią i sprawami społ. ; powsz. konserwatyzm społ. i indywidualizm rei. ulegają załamaniu, a postawa troski o zachowanie wiary i doskonalenie własnej osobowości (choć długo jeszcze aktualne pozostawało hasło „ratuj duszę swoją") u-stępuje społ.-apost. kategoriom myślenia; nowe zgromadzenia zak., łącząc życie kontemplacyjne z czynnym apostolstwem, wywarły wpływ na ożywienie ducha kat.; tzw. katolicyzm liberalny (po 1830), potępiany przez papieży aż do Leona XIII, był próbą pogodzenia nowoczesnego katolicyzmu XIX w. z duchem instytucji wyrosłych z franc, rewolucji.

W 1. poł. XIX w. w Europie ukształtowała się moralność mieszczańska z właściwym sobie stylem życia i mentalności, której ton nadawali średnio zamożni i bogaci mieszczanie stawiając za wzór życie uporządkowane, pracowite i samowystarczalne w kręgu rodzinnym, z zachowaniem prestiżu społ.; cenili pozory zewn. „szanowności", solidności i wygody codziennej. Przy zachowaniu dotychczasowej nadrzędnej pozycji mężczyzn narastała już u kobiet swoboda obyczajowa i poczucie wartości społeczno-politycznej. Modne stały się spotkania towarzyskie, koncerty w parku, przejażdżki powozem wyrażające mieszczańską dumę; do codziennych zjawisk należały gra w karty, pojedynki honor., hazard.

Specyficzne cechy tej mentalności to: egoizm stanowy, skąpstwo i wyrachowanie, pogoń za posagiem i rodzinnym bogaceniem się, traktowanie ubóstwa jako osobistej winy, udzielanie pomocy innym z poczuciem wyższości. Mieszczanie deklarowali chrześcijaństwo czasem tylko dla „przyzwoitości" lub ochrony przy pomocy Kościoła „świętej własności prywatnej" przeciw „dołom" rewolucyjnym, później jednak zgodnie z „modą" odchodzili masowo od praktyk rei., zachowując miano chrześcijan jako swoistą gwarancję zabezpieczenia wieczności. Prawdziwym „wyznaniem" był liberalizm, a codzienną praktyką zdobywanie oraz ochrona mienia i honoru (atak K. Marksa, F. Engelsa i F. Nietzschego na chrześcijaństwo wynikał m.in. z utożsamiania go z powyższą postawą). Uprzemysłowienie, gwałtowny przyrost ludności miast, nędza materialna i mor. proletariatu budziła niechęć, a nawet wrogość do warstw posiadających i Kościoła, którego przedstawiciele w obawie przed rewolucją i w obronie nienaruszalnego ich zdaniem porządku społ.--ekon. popierali fabrykantów i właścicieli ziemskich ; problemom biedoty próbowano zaradzić przez dobroczynność.

Podokres od 2. poł. XIX w. do 1914 charakteryzował się wielkim rozwojem nauk.-techn. i polit, hegemonią Europy w świecie; wyrazem kultu nauki, rozumu praktycznego i osiągnięć techniki w dziedzinie ideologii był -* pozytywizm, a w etyce -> utylitaryzm i dążność do powsz. szczęścia, głoszone przez J.S. Milla ; próbę przeniesienia tych tendencji na teren religii podjął A. Comte proponując kult dobroczyńców ludzkości, zamieszczonych w kalendarzu zamiast świętych; przezwyciężenie tych postaw ujawniło się przy końcu XIX w. u: H. Bergsona, który ukazał odrębną od procesów mechanistycznych dynamikę życia i odkrył duchowe życie proroków, u F.M. Dosto-jewskiego — zajmującego się głębiami duszy i S. Freuda — badającego jej mroczne strony; lit. obraz tej epoki w odrażający sposób przedstawili naturaliści franc. (G. de Maupassant, E. Zola); krytykę jałowości duchowej tej cywilizacji podjął Nietzsche i głosił, wbrew mieszczańskiemu stylowi życia, ideał mocnego człowieka z wyższej rasy (Übermensch), stosując w dziedzinie społ. doktrynę -> darwinizmu, do której nawiązywały również tendencje rasistowskie powstające na bazie nar., zwł. w kręgu germ.; po okresie wybujałego indywidualizmu nasiliły się międzynar. ruchy socialist., będące wyrazem potrzeb społ., a zwł. próbą obrony proletariatu przed wyzyskiem pracodawców (-»• kapitalizm). W Anglii elita towarzyska kultywowała dandyzm (przesadna elegancja). Wśród kobiet szerzył się ruch emancypacyjny (-> emancypacja), mający na celu równouprawnienie polit, (sufrażystki), a zmniejszało zainteresowanie rodziną i dziećmi, czego przejawem był we Francji i w Niemczech gwałtowny spadek przyrostu naturalnego (maltuzjanizm) i moda na rodzinę 1- lub 2-dzietną.

Wskutek wielkiego rozwoju przemysłu i handlu oraz przesytu dobrami materialnymi przejawiały się uczucia zmęczenia i zniechęcenia, nasilone przy końcu wieku, oraz nuda, dekadentyzm, narkomania i zmysłowość; reakcją na te warunki egzystencji była tęsknota za naturą i pięknem przyrody oraz początki turystyki, zainteresowanie ludem i jego sztuką (folklor), a także sportem (.podjęcie igrzysk olimpijskich 1896); mor. oblicze młodzieży kształtował -> skauting (zał. 1907-08 przez R. Ba-den-Powella w Wielkiej Brytanii), ruch o zasięgu międzynar., z określonym systemem wychowania kładącym nacisk na ducha nar. i zdrowe, szlachetne człowieczeństwo ; wzmogły się tendencje humanitarne, znajdując swój wyraz w powstaniu -* Czerwonego Krzyża, -> Armii Zbawienia, działalności F. Nightingale oraz zniesieniu -> niewolnictwa podczas wojny secesyjnej w pd. stanach Pn. Ameryki. Wzrastająca rola Żydów w życiu społ.--polit. przejawiła się w ideologii syjonizmu polit, (sformułowana przez T. Herzla) i była przyczyną wzrastającej fali -»• antysemityzmu (zwł. w Niemczech, Francji i Rosji).

Kościół, atakowany przez materializm filoz. i narastający a-teizm, podjął próby ożywienia ascezy i przywrócenia karności duchowieństwa przy coraz aktywniejszym współudziale wiernych, zwł. inteligencji; do mor. podniesienia życia rodzinnego przyczynił się szerzony i pogłębiany kult -*• Serca Jezusa i praktyka poświęcania mu poszczególnych osób oraz całych rodzin, a nawet państw (Ekwador — przez G. Moreno); w tym czasie nasiliła się walka z niebezpiecznymi tendencjami ówczesnych czasów (enc. Quanta cura wraz z Syllabusem z 1864 pap. Piusa IX) i błędami w zakresie wiary i moralności ; uaktywniło się zbiorowe życie rei. w postaci pielgrzymek i wspólnotowej modlitwy (Lourdes, La Salette) oraz -*• eucharystycznych kongresów (I — 1873), a także wzrosła powaga mor. Stolicy Apost. na arenie międzynar., a w chaotyczne poglądy został wprowadzony ład przez przypomnienie nauki św. Tomasza z Akwinu jako podstawy nowoczesnej myśli kat. (enc. Aeterni Patris pap. Leona XIII); wzmogło się zainteresowanie kwestią robotniczą i sprawiedliwością społ., a dzięki enc. Rerum novarum z 1891 pap. Leona XIII, poruszającej problem pracy i własności prywatnej, wiodące grupy kat. zerwały z tradycyjnym konserwatyzmem i rozpoczęły pracę społ.; zahamowane zostały radykalne tendencje przystosowania Kościoła do współczesności (w wielkiej mierze liberalnej i kapitalistycznej), zw. -> modernizmem (enc. Pascendi dominicae gregis z 1907 pap. Piusa X, dekret Lamentabili z załączonym doń nowym Syllabusem) oraz ożywiła się pobożność kat. (dekrety pap. Piusa X o codziennej komunii z 1905 i o wczesnej komunii dzieci z 1910); wewn. porządkowanie i dzieło reformy (prace nad KPK, rewizją Vg, przystosowaniem brewiarza do warunków współcz.), a także aktywność apost. nowych zgromadzeń zak. (salezjanie, werbiści, oblaci, -> biali ojcowie) pozwoliły Kościołowi stanąć na wysokości swej misji u progu I wojny światowej.

Trzeci podokres 1914-45, obejmujący 2 wojny świat, i wielki kryzys ekon., charakteryzuje się regresem dotychczas wiodącej zach. cywilizacji eur. na rzecz Stanów Zjedn., ZSRR z jego azjat. zapleczem, Chin oraz narodów islamu, głównie arab.; podczas I wojny świat, załamały się przyjęte zasady human., a zarysował problem polit, odpowiedzialności wpływowych osobistości (Traktat wersalski, art. 227-230), zrealizowany tylko w niewielkiej mierze (9 procesów na 895 winnych). Czasy po I wojnie świat, cechowało optymistyczne patrzenie w przyszłość i rozluźnienie obyczajów, będące następstwem poczucia odprężenia. Modą stał się amer. styl życia (jazz, tańce itd.), emancypacja kobiet, w sensie swobody osobistej i niezależności ekon.--społ., posunięta aż do wzorca kobiety o męskich cechach („chłopczyca").

Obok prasy mającej duże znaczenie już w XIX w. ogromny wpływ społ. na masy zaczął wywierać film (przez gwiazdy Hollywoodu), z czasem radio i telewizja, kształtując nowy e. kultury masowej.

Przejawem tendencji pacyfistycznych była w tym okresie działalność Ligi Narodów (od 1920) w postaci wielu aktów prawnych, z jednej strony utwierdzająca ludzkość w złudnym przekonaniu o powsz. bezpieczeństwie, z drugiej zaś sprzyjająca szerzeniu się na bazie niezadowolenia niebezpiecznych dla pokoju i ludzkości kierunków polit. — nacjonalizmu i faszyzmu (zwł. Włochy i Niemcy) — stosujących demagogię społ. jako metodę propagandowo-ideologicznego oddziaływania i wykorzystujących nawet sport masowy i widowiskowy do celów militarnych (np. olimpiada w Berlinie 1936); doprowadziło to w efekcie do wybuchu II wojny świat, i masowej eksterminacji, zwł. Żydów, Słowian i Cyganów (obozy koncentracyjne), inspirowanej rasizmem i tezą o rzekomej wyższości Germanów. Stosowanie w działalności polit, zasad etycznych w duchu ewangelii zaakceptowane zostało w Indiach dzięki działalności M.K. Gan-dhiego, a w Stanach Zjedn. M.L. Kinga.

W Kościele rozwijało się życie wewn. (wielcy konwertyci jak E. Psichari i święci jak Teresa od Dzieciątka Jezus), działalność apost. i mis. dzięki współpracy świeckich i pierwszych bpów kolorowych, kat. ruch wydawniczy oraz czytelnictwo pogłębiające świadomość etyczną i mające uzasadnienie w narastającym konflikcie chrześcijaństwa z wrogimi mu prądami ideologicznymi (np. socjalizm, faszyzm, komunizm).

Wzrósł międzynar. prestiż Stolicy Apost. przejawiający się w działalności mediacyjnej (pap. Benedykt XV) i popieraniu polityki pokoju i porozumienia (konkordaty, a zwł. later, traktaty zawarte przez pap. Piusa XI) oraz zaangażowanie laikatu w świadomy -> apostolat, propagowany przez organizacje -* Akcji Katolickiej, obejmujący różnorodne środowiska społ. ; nastąpił także rozwój kat. nauki (powstanie uniwersytetów kat.); zaczęto wykorzystywać najnowsze środki techn. do ewangelizacji (rozgłośnia Radia Wat.) oraz wzmagać zainteresowanie kwestiami porządku społ. i podniesieniem poziomu mor. małżeństwa (enc. Quadragesimo anno i Casti connubii pap. Piusa XI), a także wychowania z propozycją współpracy rodziny, państwa i Kościoła. W czasie II wojny świat. Kościół prowadził akcję charytatywną i nauczycielską, zarysował postulat nowego sprawiedliwego świata, m.in. akceptując prawo Polski do wolności i suwerenności (enc. Sum-mi Pontificatus z 1939 pap. Piusa XII) oraz wytyczając kierunek dla międzynar. działalności na tym polu, prowadził akcję ratowania Żydów wł. i protestował przeciw eutanazji (CA. von Galen, bp Münster).

Szeroki zasięg II wojny świat., jej okrucieństwa, masowe wyniszczenie ludności cywilnej, ogrom zniszczeń materialnych były przejawem kryzysu społecznego e. chrzęść., lecz jednocześnie bohaterstwo żołnierzy na polach bitew, jeńców w obozach śmierci, nowe formy apostolatu (duszpasterstwo obozowe, akcja ratowania jeńców, pomoc ludności wsi dla wyżywienia mieszkańców miast, zbliżenie i poznanie się chrześcijan różnych wyznań jako zapowiedź ekumenizmu) stanowiły nadzieję mor. odrodzenia ludzkości.

Czwarty podokres dziejów najnowszych („planetarny") e. chrześcijańskiego stanowi czas po H wojnie światowej. Triumf cywilizacji nauk.-techn. i zbrodnie ludobójstwa ostatniej wojny (obozy koncentracyjne, atak atomowy na Hiroszimę) pobudziły sumienie ludzkości, a proces norymberski obok odpowiedzialności osobistej wprowadził również zasadę odpowiedzialności za przynależność do organizacji stawiających sobie zbrodnicze cele. Na forum ONZ podjęto starania, by sformułować prawa człowieka i wdrożyć je w jego świadomość. Jednak napięcia międzynar. („zimna wojna") i społ. powodowały niepewność egzystencji, agresywność jednostek i grup.

Wzmaga się dążenie do osiągania za wszelką cenę celów doraźnych (bandytyzm, terroryzm), szerzy się chuligaństwo, społ. znieczulica, poczucie osamotnienia i zagubienia w świecie, a jako protest przeciw mieszczańskim formom życia — narkomania i hipizm. Ideologicznym wyrazem tych przemian był -> egzystencjalizm, zwł. francuski, praktycznym zaś cywilizacja egoizmu, przyjemności (szczególnie seksualnej i doraźnej rozrywki), którym sprzyja rozwój techniki przenikający do codziennego życia (automatyzacja) i stawiający człowieka wobec problemu -*• czasu wolnego.

Fascynacja m.in. zdobyczami techniki (podbój kosmosu) zuboża niekiedy życie duchowe na rzecz doraźnych doznań audiowizualnych (widowiska sportowe, telewizja, film, prasa codzienna), a masowe środki społ. przekazu otwierają pole dla szerokiej manipulacji masami w celach ekon.-polit.; rozrost instytucji i ich wpływów, industrializacja i urbanizacja sprowadziły osobę ludzką do roli bezwolnej jednostki osłabiając stopniowo dawne struktury społ. (rodzina, sąsiedztwo itd.) na rzecz anonimowej masy; powstają również zagrożenia mor. wynikające z pędu do wiecznej młodości, usuwania w cień problemu starości i śmierci, epi-kurejskiego i konsumpcyjnego stylu życia (szerzonego przez reklamę dla celów ekon.), wzmożenia -*• antykoncepcji, przed-małż. swobody seksualnej i zbyt wczesnego uświadomienia dzieci, wzrostu liczby rozwodów i nieszczęśliwych małżeństw (alkoholizm, niewierność małż.), społ. sieroctwa, uporczywej dążności do wprowadzenia -* eutanazji.

Zdrowym natomiast odruchem obrony zagrożonych wartości jest docenianie i przeżywanie prawdziwej miłości i wierności, walka o życie nienarodzonych, wzmaganie się związków międzyludzkich niezależnie od narodowości, religii, rasy (turystyka, emigracje zarobkowe), dążność do personalizacji kultury (nauki i techniki), poczucie solidarności międzynar., ruch zwolenników odmowy służby wojskowej, protesty przeciw wojnie i broni nuklearnej, organizowanie szybkiej i masowej pomocy w przypadkach klęsk żywiołowych, ostro zarysowany problem ochrony środowiska naturalnego z powodu dewastacji przyrody.

Po U wojnie świat, działalność Kościoła koncentruje się na utrzymaniu pokoju (enc. Pacem in tenis pap. Jana XXIII), zachowaniu praw człowieka (pap. Pius XII), sprostaniu jego zadaniom we współczesności.

Refleksja Kościoła nad samym sobą (Sobór Wat. II) na tle przemian współcz. świata, na którą znaczny wpływ wywarł pontyfikat pap. Jana XXIII, doprowadziła do postawy ekum. (-» ekumenizm) i pozyt. nastawienia do religii niechrześc. ; przez zmiany liturg. w Kościele (wprowadzenie języków nar. do mszy św.) wierni zbliżyli się duchowo do treści wiary; docenianie roli laikatu wzmogło jego zaangażowanie w działalność duszpast. oraz apost. i charytatywną, a także wpłynęło na pojawienie się ruchów charyzmatycznych. Wdrażanie nowej posoborowej świadomości w Kościele spowodowało wiele konfliktów duchowych i społ. (np. sprawa abpa J. Lefevre'a i H. Kunga); wypracowano teor. podstawy dialogu między chrześcijanami a światem współcz., potępiono przerywanie -»• ciąży i in. wykroczenia w zakresie życia płciowego (enc. Ecclesiam suam i Humanae vitae pap. Pawła VI; Deklaracja Kongr. Rozkrzewiania Wiary z 1974 oraz Persona humana z 1975).

W kształtowaniu e. wielką rolę odegrał pap. Jan Paweł II przez wystąpienia w organizacjach międzynar. (FAO, OIT w 1978 i ONZ w 1980), podejmowanie prób rozwiązywania konfliktów społ.-polit. (Chile, Argentyna, Polska, Anglia, Irlandia), naukę o godności człowieka (enc. Redemptor hominis z 1979, Dives in misericordia z 1980) i pracy (enc. Laborem exercens z 1981) oraz podróże mis., w czasie których podejmując aktualną problematykę społ. i mor. zachęcał do refleksji i budził sumienia ludzi bez względu na wyznawaną religię.

 

F.M. A. de Voltaire, Essai sur les moeurs et l'esprit des nations et sur les principaux faits de l'histoire depuis Charlemagne jusqu'à Louh XIII, P 1817 I-VIII; W.E.H. Lecky, History of European Morals from Augustus to Charle-magne, NY 1870, Lo 19104; O. Spengler, Der Untergang des Abendlandes I-II, Mn 1920-22; M. Smisniewicz, Problem etycznego estetyzmu. Przyczynek do historii etyki l pedagogicznego morallzmu, Pz 1923; E. Westermarck, L'origine et le développement des idées morales I-II, P 1928-29; Daniel-Rops, L'Eglise des temps barbares, P 1950 (Kościół wczesnego średniowiecza, Wwa 1969); P. Hesnard, La morale sans péché, P 1951; M. Ossowska, Moralność mieszczańska, Ł 1956; A. Galimberti, Etica e morale. Fi 1962; A. de Tocqueville, De la démocratie en Amérique, P 1963; A.J. Toynbee, Wojna t cywilizacja, Wwa 1963; J. Lecler, Histoire de la tolérance au siècle de ta Réforme I-II, P 1955 (Historia tolerancji w wieku reformacji I-II, Wwa 1964); C. Znamierowski, Rozważania wstępne do nauki o moralności i prawie, Wwa 1964,1966»; J. Le Goff, La civilisation de l'Occident médiéval, P 1965 (Kultura średniowiecznej Europy, Wwa 1970); E. Hirsch, E. und Evangelium, B 1966; M. Ossowska, Myśl moralna Oświecenia angielskiego, Wwa 1966; Ch. Dawson, The Formation of Christendom, Lo 1967 (Formowanie się chrześcijaństwa, Wwa 1969); F. Ulrich, E. ais ontologiche Struktur der Mttmenschllchkeit, SJP 15-16 (1971-72) 179-229; M. Ossowska, E. rycerski i jego odmiany, Wwa 1973; G. Devigili, Hermenéutica do e., REBr 34(1974) 5-19; B. Leers, Existe um e. crlstäo?, REBr 34(1974) 20-44; M. Schmaus, Das E. der Weltreligionen und die Unterscheidung des Christlichen, ZMR 58(1974) 161-179; E. Fechner, Zukunft ohne E.? Religionslose Gesellschaft, w; Gespräche der Paulus-Gesellschaft, W 1976,71-88; S. Grygiel, E. chrześcijański i prawdziwe człowieczeństwo u podstaw pokoju światowego według Reinholda Schneidera, Znak 28(1976) 1063-1085; W. Hellpach, E. zwischen Mythos und Logos, ZPF 30(1976) 587--609; A. Miller, Politicai E, Some Imperative empirical and conceptual Reconsiderations, Ethnicity. An interdisciplinary Journal of the Study of ethnic Relations 3(1976) z. 2, 99-123; E. Plongeron, R. Pannet, Le christianisme populaire. Les dossiers de l'histoire, P 1976; K. Rahner, E. christlicher Humanität, w: Gespräche der Paulus-Gesellschaft, W 1976, 197-210; R. Schnur, Am Scheidewege, Das E, der Gesellschaft und der Staat, Die politische Meinung. Monatshefte für Fragen der Zeiten 19(1976) 19-23; J. Delumeau, La peur en Occident (XI V-XVlll-e siècles), P 1978; E. Chiavacci, E. chrześcijański a etyka chrześcijańska, Communio 1(1981) z. 3, 7-22.

 

B. W POLSCE — e. ukształtował się ze scalenia e. słowiańskiego (silna więź rodowa, szacunek dla kobiety, łagodność obyczajów, kult sił przyrody), chrześcijaństwa (dekalog, zwł. przykazanie miłości Boga i bliźniego, liturgia z kultem Chrystusa cierpiącego i jego Matki) i wpływów kultury zach. (częściowo także wsch.) ; na jego charakter oddziaływały również określone warunki polit, (walka z wrogami zewn., niewola polit.).

Po przyjęciu chrztu przez Mieszka I e. kształtował się pod wpływem duchowieństwa (na pocz. XI w. 200 księży, głównie w grodach, na ok. i min mieszkańców), znajdując odzew w coraz liczniejszych rodzimych powołaniach kapł. i zak., otwartych także na potrzeby sąsiednich plemion pogańskich (-->• pięciu braci polskich). Kościół wydał walkę poligamii i rozpuście, wpajał w świadomość wiernych obowiązek wspierania ubogich i nawiedzania sanktuariów krajowych ; władcy, pomimo że nie zawsze sami prowadzili życie zgodne z normami chrzęść., kierując się przede wszystkim względami polit, (zmienianie żon, mordowanie pretendentów do tronu), prawnie egzekwowali nakazy i zakazy dotyczące świąt i postów. O skutecznym zakorzenianiu się chrześcijaństwa w XII i XIII w. (dość długi okres panował synkretyzm rei., tzw. „dwójwiara") świadczy coraz powszechniejsze przyjmowanie imion chrzęść, w kręgach możnowładców.

Doktrynę chrzęść, wpajano wyjaśniając symbol wiary i dekalog, a chrzęść, zasady mor. propagowano m.in. przez wykaz ciężkich przewinień zawartych w spowiedzi powsz. i przez pubi, pokutę; do łagodzenia napięć społ., ochrony jednostek społecznie słabszych przyczyniło się wprowadzenie przez Kościół -» azylu i zastąpienia prawa zemsty obowiązkiem pokuty, a do ochrony małżeństw — obowiązek zawierania ich przed przedstawicielami Kościoła; pomimo pozostałości pogańskich reliktów, elementy rei. przenikały pracę na roli, handel i rzemiosło; walkom z pogańskimi plemionami na rubieżach pn.-wsch. nadano charakter -> krucjat.

Na stabilizację chrześcijaństwa i utrwalenie jego e. wywierały wpływ synody przez próby reform obyczajów świeckich i kleru (wprowadzanie -»• celibatu), przez zwalczanie włóczęgostwa niższych duchownych, nakaz rezydencji i zakaz kumulacji beneficjów, wizytacje biskupie, a także zakony żebrzące (1300 — ok. 80 fundacji i 1600 zakonników), przez praktykę ubóstwa, ascezę, pokutę jako protest przeciw życiu światowemu, dowartościowanie pracy, kaznodziejstwo dostosowane do poziomu słuchaczy, praktykę spowiedzi usznej, uroczystą liturgię i kult rodzimych świętych.

Na e. duchowieństwa par. wywierał wpływ wykształcony kler zak., pelen apost. gorliwości; częstym zjawiskiem były spory szlachty i kleru o -> dziesięcinę i jurysdykcję. Podstawowe znaczenie dla mor. rozwoju społeczeństwa, jego prawnej i mor. stabilizacji miały zbiory ustaw synodalnych (bpa Nankera z 1320 i abpa Mikołaja Trąby z 1420) o-raz sądownictwo kośc. zapewniające wszystkim prawną opiekę, a także coraz wyższa kultura prawnicza w szkołach katedralnych i kolegiackich. Zrozumienie dla spraw państwa i Kościoła dało podstawy pol. i kośc. patriotyzmowi (Wincenty Kadłubek, J. Długosz).

W XIV-XV w. w wielonar. państwie pol. (Polacy, Litwini, Rusini, Niemcy, Żydzi, Ormianie, Tatarzy), dzięki inspiracji królowej Jadwigi i oddziaływaniu -> Uniwersytetu Jagiellońskiego, panowała tolerancja narodowościowa i wyznaniowa; profesorowie UJ, łącząc naukę z życiem i potrzebami kraju, własnym przykładem dawali świadectwo głoszonym przekonaniom (Jan Kanty) i propagowali tzw. -»• devotio moderna, podkreślającą codzienną praktykę cnót, prymat miłości i naśladowanie Chrystusa. Na e. polski wywarła również wpływ zapoczątkowana w Krakowie własna twórczość o charakterze pastoralnym (kazania synodalne, o męce Pańskiej, traktat o sakramentach Mikołaja z Błonia) oraz szerzący się wśród profesorów -> koncylia-ryzm, który nie tylko przyczynił się do pogłębienia nauki o Kościele, lecz także do rozwoju przyszłej szlacheckiej -> demokracji (dzięki czemu szlachta pol. pomimo antyklerykalizmu nie uległa husytyzmowi); UJ przyczynił się też do kształtowania e. stosunków międzynar. przez obronę prawa pogan do posiadania własnego państwa i uzasadnienie niemoralności wojen wymuszających przyjęcie chrztu (Paweł Włodkowic, Traclatus de potestate papae et imperatoris respectu infidelium, w: Starodawne prawa polskiego pomniki, Kr 1878, V 1, 159-185).

W okresie tym, dzięki reformie Soboru Later. IV, żarliwości zakonów żebrzących, rozwojowi szkół i UJ oraz wpływowi zach.eur. kultury, zakorzeniał się e. chrześcijański w mieście i na wsi, przenikając mentalność poszczególnych grup stanowych; w postawie elity intelektualnej zaznaczyła się świadomość jedności rei. i narodowej. Praktyki rei., tak ważne dla e. jak spowiedź (obowiązkowo u swojego proboszcza) i komunia wielkanocna, były niemal powsz. dzięki naciskowi środowiska (właściciel ziemi, sąsiedztwo); obowiązkowi spowiedzi przedślubnej, rzekomo zagrażającej zawartej umowie przedmałż., przeciwstawiała się szlachta, natomiast wśród niższych warstw społ. nie zawsze zachowywano obowiązek zawierania małżeństw wobec proboszcza.

W atmosferze lęku przed śmiercią (częste zarazy, -«• czarna śmierć) i sądem Bożym mnożyły się darowizny na cele kośc. i charytatywne; życie rel.-mor. w miastach kontrolowane było również przez radę miejską i -*• cechy. Katolicyzm średniow., charakteryzując się -> doloryzmem (rozważanie męki Chrystusa i cierpień NMP) rozwijał również wątki radosne z życia Zbawiciela i jego Matki.

Na e. duchowieństwa i wiernych wpływ wywarł Sobór Tryd. przez położenie nacisku na zakładanie seminariów duch., organizację diecezji i rozwój sieci parafii, którym powierzono troskę o szpitale i szkoły par. uczące katechizmu. Do kształtowania e. przyczyniły się kolegia jez. i kolonie akademickie, zmierzające do podniesienia poziomu szkolnictwa, —> bractwa kościelne (zwł. różańcowe), organizowane przez zakony proponujące pogłębioną pobożność i oświatę rei. oraz rozwijające działalność charytatywną (-> Bractwa Miłosierdzia), rei. literatura (J. Wujek, Biblia polska, Kr 1593: P. Skarga, Żywoty świętych, Wl 1579, do końca XVIII w. 15 wyd.), a także nowy typ duszpasterstwa (wypracowany przez Karola Boromeusza) z kontrolą i przymusem w spełnianiu praktyk rei. (B. Maciejowskiego, Epistola pastoralis ad parochos dioecesis cracovietisis z 1601; rozciągnięta 1605 na całe państwo). Formację bpów w duchu tryd. kształtowała P. Piaseckiego Praxis episcopalis (1611); zobowiązano bpów do obsadzania beneficjów kapłanami wyświęconymi, do odbywania synodów i wizytacji parafii. W XVII-XVIII w. szerzył się kult eucharystii i świętych, którzy w świadomości rei. stawali się wzorami do naśladowania. Jednym ze specyficznych elementów e. w Polsce był kult maryjny z aspektem „świętego niewolnictwa" (K. Drużbicki) i z licznymi miejscami pielgrzymkowymi oraz nadaniem Maryi tytułu -* Królowej Polski, z podkreśleniem jej macierzyńskiej roli wobec narodu.

Szeroka działalność duszpast. (kazania, misje lud., obrzędy paraliturg. — gorzkie żale, droga krzyżowa, jasełka) doprowadziła do upowszechnienia uczestnictwa we mszy niedzielnej i świątecznej, sakramentach (spowiedź wielkanocna i namaszczenie chorych) oraz wytworzyła przywiązanie do praktyk rei. i przekonanie o rodzimości katolicyzmu, powodując także wzrost -*• fanatyzmu i spłycenie pobożności; niechęć do -»• dysydentów sprzymierzających się często z wrogami Rzeczpospolitej, w tak trudnym dla niej okresie, doprowadziła do utożsamiania Polaka z katolikiem i ograniczania praw innowierców; przesadna okazałość nabożeństw i dążność niektórych zakonów do zdobycia aprobaty ze strony szlachty i ludu obniżały poziom e.; pomimo przenikania e. do coraz liczniejszych dziedzin życia, a także mimo napomnień kaznodziejów o pogarszającej się sytuacji chłopa, szlachta, wśród której ukształtował się typ praktykującego katolika, bezkompromisowo broniła przywilejów swego stanu szlacheckiego, szczególnie przywileju -*- liberum veto.

E. sarmacki (-»•sarmatyzm) kształtował gwałtowny temperament ze skłonnością do melancholii, przywiązanie do wiary i Kościoła oraz gotowość do obrony zagrożonego państwa; magnata i szlachcica cechowało wysokie poczucie godności osobistej, rodowej i stanowej oraz honoru, odwaga, a nawet bohaterstwo na polu walki w obronie granic, połączona nierzadko z niekarnością ; był często rozrzutnym gospodarzem swego mienia, to znów budowniczym wystawnych pałaców i domostw, nie dbającym jednak o swych poddanych chłopów; przeciętny szlachcic bywał wymownym oratorem podczas wystąpień pubi, (na sejmach i zjazdach), skłonnym do różnego rodzaju nadużyć (zajazdów połączonych z rozlewem krwi, pijaństwem i rozpustą); świadomość winy .mor. szczerze wyrażał w praktykach pokutnych (wielkopostnych) i w hojnych zapisach na cele kośc. i charytatywne.

Oświecenie przyniosło pierwsze inicjatywy reformy szkolnictwa i wychowania (Collegium Nobilium przygotowało przyszłą elitę społeczeństwa w oparciu o nowy program nauczania i wychowania obywatelskiego). W społeczeństwie, szczególnie wiejskim, świadomym swej zależności od sił przyrody, utrzymywały się wierzenia i tradycje pogańskie, których żywotność uzależniona była od stopnia chrystianizacji danego regionu; na sejmie 1768 postulowano zmniejszenie liczby świąt, aby ograniczyć próżniactwo, pijaństwo i bójki.

Oświecenie, obejmujące wpływem tylko część wykształconej szlachty, duchowieństwa i mieszczan, nie przejawiało w Polsce tendencji antykośc. i antychrześc., będąc nawet w pewnej mierze tworem duchowieństwa (oświecenie kat.); bpi pod wpływem oświecenia podejmowali próby zmian i ograniczenia form kultu (piętnując zwł. przerost kultu obrazów i relikwii), duszpasterzowania i wychowania, zwiększyli liczbę seminariów podnosząc ich poziom, a zakony dostosowały swoje szkoły do potrzeb młodzieży świeckiej; w świadomości oświeconych katolików utrwaliła się wizja Kościoła jako instytucji wychowawczej i umoralniającej, a duchownego widziano jako nauczyciela ludu.

Po utworzeniu -> Komisji Edukacji Narodowej w kulturze i szkolnictwie ważną rolę odgrywali zakonnicy (jezuici, pijarzy, misjonarze św. Wincentego a Paulo); istniały ostre kontrasty społ. — zjednej wystawność życia bogatej szlachty, z drugiej skrajna bieda ludności chłopskiej. Po upadku państwa pol. utracił Kościół pozycję polit.; laicyzacja czyniła coraz większe postępy (->• deizm); elita społ. domagała się świeckiej szkoły, odsunięcia kleru od wychowania, a choć spełniała podstawowe rei. obowiązki kultowe i zachowywała tradycyjne praktyki, korzystała niekiedy z rozwodów wprowadzonych przez Kodeks Napoleona; ta zewn. przynależność do Kościoła łączyła się z indyferentyzmem; nie naruszonym autorytetem wśród drobnej szlachty, rzemieślników i chłopów cieszyło się duchowieństwo prowadzące akcję katechizacyjną i dobroczynną; na ziemiach pol. przetrwała religijność lud., a integralne połączenie katolicyzmu z narodowością spowodowało odwrócenie się od oświeceniowego indyferentyzmu.

Pod wpływem romantyzmu w e. podkreślano wagę przeżycia rei. i dążność do mor. udoskonalenia, a także rolę kobiety; wprowadzono nabożeństwo majowe, rozpowszechniono kult MB Ostrobramskiej (pod wpływem A. Mickiewicza) i rodzimych świętych (Stanisław Kostka, Andrzej Bo-bola); wyrazem związku religii z elementami patriotycznymi po 1830 była pieśń -*• Boże coi Polskę, nawiązująca również do nurtu mesj. w literaturze pol. (-> mesjanizm), popularna zwł. podczas tzw. rewolucji mor. przed powstaniem styczniowym (1863); na życie duchowe i patriotyczne pod zaborami w znacznej mierze miały wpływ modlitewniki i żywoty świętych.

Kościół, by kształtować e. w uprzemysłowionym i zurbanizowanym środowisku (zwł. Śląska) oraz wśród emigracji zarobkowej, organizował pracę duszpast. (np. przy kopalniach i hutach Górnego Śląska) i zakładał nowe parafie w miastach. W 2. poł. XIX w. znaczna część inteligencji (czerpiąca swój nonkonformizm i indywidualizm z ducha pozytywizmu warsz.), uznając potrzebę wiary dla mas, głosiła jednak -*• antyklerykalizm oraz przebudowę moralności i kultury w duchu laickim; Kościół zachował tradycyjny model duszpasterstwa (m.in. misje lud., pielgrzymki religijno-patriotyczne na Jasną Górę, do Piekar, Barda, Świętej Lipki, Stoczka i Gietrzwałdu). Na ogół znajomość prawd wiary i zasad mor. była niska; tradycyjna religijność łączyła się niekiedy z zabobonami, przesądami i magią.

W Wielkopolsce uwłaszczenie (1811) przyczyniło się do podniesienia gospodarki rolnej, do oporu wobec Kulturkampfu i samoobrony przed wyzyskiem (kółka rolnicze, biblioteki, kasy, spółki); współpraca wiernych z duchowieństwem wytworzyła szczególną solidarność społeczną. W Galicji uwłaszczenie (1848) nie przyniosło zmian wobec powsz. biedy, niskiego poziomu oświaty i moralności, wyzysku chłopów przez lichwiarzy, wrogości wobec dworów (rzeź galie), obojętności wobec sprawy nar. (kult cesarza). Ruch prze-budzeniowy po 1870 przyczynił się do zdobywania wiedzy jako jedynej szansy awansu społ., ale i do radykalizacji społ.mor. i ideowej (pierwsze stronnictwo lud. W. Witosa), do konfliktu z bpami galicyjskimi, strajków chłopskich i silnej niechęci klasowej. W zaborze ros. (uwłaszczenie 1864) szeroko zakrojony plan rusyfikacji, więzienie bpów i księży, kasata klasztorów, likwidacja unii, prześladowania rei., prowadziły do oporu, konspiracji praktyk rei., tajnej pracy oświatowej; polityzacja wsi sprzyjała rozwojowi świadomości nar. (czytelnie, tajne nauczanie, strajki robotników rolnych). Udział duchowieństwa w procesie budzenia się wsi był nieznaczny (wyjątkiem była działalność ks. W. Blizińskiego w Liskowie i zgrom, bezhabitowych H. Koźmińskiego). Dechrystianizacji ulegały inteligencja i środowiska robotnicze (pod wpływem propagandy socialist.), a procesowi obojętnienia rei. — emigracja zarobkowa (wykorzenienie z własnego środowiska i brak duszpast. opieki).

Aktywizację sił rel.społ. (wiece, zjazdy, jubileusze) w Królestwie Pol. ułatwił Ukaz tolerancyjny z 1905. Zanikowi i kasatom zakonów przedrozbiorowych towarzyszyło pojawienie się nowych zgromadzeń zak. (m.in. -> zgromadzenie bezhabitowe), przystosowanych do zmieniających się warunków; do odrodzenia mor. i uformowania aktywnej inteligencji kat. przyczyniło się na pocz. XX w. powstanie wielu kat. organizacji młodzieżowych; pol. -»> modernizm (w przeciwieństwie do zach.) poszukiwał nowoczesnych środków duszpast. i dążył do pogodzenia Kościoła z nowoż. kulturą; statyczna i hierarchiczna koncepcja Kościoła („Myśl Katolicka") akceptowana była nadal przez arystokrację i niektórych bpów; e. przełomu XIX i XX w., na który oddziaływały, podobnie jak w zach. Europie, dechrystianizacja i modernizm, był głęboko zrośnięty z tradycyjną kulturą lud. i rodzimym obyczajem. Kościół prawosł. w granicach Polski cierpiał na brak bpów i wykształconego duchowieństwa, a z powodu rzadszej sieci par. jego oddziaływanie było mniejsze; przemarsze wojsk, napady, a także relikty życia pogańskiego i zabobony określały poziom rel.-mor. prawosławnych; kult ikon przesłaniał eucharystię; komunię przyjmowano rzadko (domagano się, obok spowiedzi, powstrzymania się od pożycia małż. przez 3 dni), podobnie jak i sakrament namaszczenia (udzielało go 7 kapłanów). Prę-żniejszymi ośrodkami życia rei. były monastery, gdyż mnisi pozostawali w bliższych kontaktach ze świeckimi.

Pod koniec XVIII w. istniało na wsch. ziemiach Rzeczypospolitej ok. 9340 parafii unickich (-»• brzeska unia), w których pracowało przeszło 10 200 kapłanów oraz ok. 960 księży zakonnych. Żonaci duchowni często „dziedziczyli" po ojcach stanowisko proboszcza; utrzymanie rodziny i prowadzenie gospodarstwa rolnego było ich główną troską. Wierni najczęściej przyjmowali komunię w wielkim poście i adwencie.

Do XVIII w. zdarzały się przypadki zawierania małżeństw bez błogosławieństwa w cerkwi (stąd częste rozwody, również i świeckie). Pobożność wiernych łączyła się z rytualizmem i zabobonami; liczne święta (ok. 30 poza niedzielami) nie były skrupulatnie obchodzone (targi niedzielne); zachowywano liczne i surowe posty, a równocześnie utrzymywało się pijaństwo; częstą przyczyną nieporozumień międzyrodzinnych były małżeństwa mieszane i przechodzenie z jednego obrządku na drugi. Wyższa moralność utrzymywała się na obszarach gęściej zaludnionych i w miastach (presja środowiska i bezpośrednia kontrola władz kośc. i świeckich); w zakładanych przez wiernych -»• cerkiewnych bractwach rozwijano bardziej autentyczne formy -*• dewocji i aktywności charytatywnej ; do podniesienia moralności przyczyniały się w 2. poł. XVIII w. misje prowadzone przez -*• bazylianów i zak. łacińskie (zwł. jezuitów).

E. polskich protestantów ujawnił się m.in. w pol. pieśni rei., a także w stosunku pastorów do świeckich (wszyscy mienili się braćmi); charakteryzowało ich przykładne życie mor. (wierność małżeńska, uczciwość, trzeźwość, pracowitość). Reformacja przyniosła zmianę organizacji charytatywnych, które przejęły i udoskonaliły władze miejskie (prowadzono w zborach skarbony na datki dla potrzebujących); próby zlikwidowania żebractwa nie dały pozyt. wyników, wzrosła jednak liczba szpitali, w których codziennie czytano Pismo św. i katechizm.

Arianie, głównie w Małopolsce, posiadając radykalny program społ. domagali się zakazu piastowania urzędów pubi., udziału w wojnie, zniesienia pańszczyzny i podatków, wyrzeczenia się majątków przez szlachtę; propagowali wolność sumienia, postulowali oddzielenie Kościoła od państwa; z czasem zwyciężył nurt umiarkowany. Cechą e. protestanckiego w Polsce w

Podobne prace

Do góry