Ocena brak

ETOLOGIA

Autor /Sebald Dodano /20.09.2012

(gr. ethos obyczaj, logos słowo), nauka o genezie (-> filogeneza, -> ontogeneza), strukturze i funkcjach obyczajów zwierząt i ludzi.

1. W aspekcie przyrodniczym — e. powiązana jest z -»• fizjologią, zoopsychologią, psychologią porównawczą i ekologią; nazwy e. użył po raz pierwszy franc, zoolog E. Geoffroy Saint-Hilaire (1772-1844).
Zdaniem etologów obyczaje zwierząt oparte są na wrodzonej zdolności wykonywania charakterystycznych dla danego gatunku czynności w określonych fazach życia (-*• dziedziczność II 3, -*• instynkt); czynności nie mają charakteru automatycznego, lecz stanowią aktywne ustosunkowanie się całego organizmu do otoczenia; większość zwierząt dzięki uczeniu szybko adaptuje do aktualnej sytuacji wiele wzorców zachowania, chociaż na ogół bywają one stałe (etogramy) i powtarzają się u osobników różnych gatunków.

Obyczaje podlegają regulacji dzięki mechanizmom konserwacyjnym — zapewniającym organizmowi trwałość i równowagę (np. oddychanie, jedzenie, obrona lub ucieczka), ekspansywnym — zapewniającym m.in. rozmnażanie się (np. obyczaje godowe, rozrodcze, opieka nad potomstwem) oraz identyfikacyjnym — prowadzącym do uspołecznienia przez wewnątrzgatunkowe życie społ. (np. często gatunek dzieli się na wrogie sobie stada), co pomaga w jego rozwoju i utrzymaniu oraz związaniu jednostki ze wspólnotą (wspólne wzrastanie, loty, biegi, zdobywanie pokarmu, agresja wobec obcych, obrona, ucieczka, a także wspólny wygląd i zapach, stanowiące o przynależności do danego stada, które wyznacza wzorce obyczajów).

Niektórzy etolodzy (K. Lorenz, N. Tinbergen) w wewnątrz-gatunkowych obyczajach zwierząt dopatrują się analogii obyczajów mor., regulujących relacje międzyludzkie (np. wszystkie gatunki, zwł. drapieżne, mają mechanizmy hamujące, które powstrzymują przed zabijaniem osobników własnego gatunku, co u zwierząt oswojonych ulega zanikowi); wiele obyczajowych, estetycznych i umysłowych osobliwości człowieka podobne jest do cech, które wykształcają się u zwierząt oswojonych (np. utrata selektywności w reagowaniu na bodźce, które jedynie w określonych kombinacjach wywołują sztywne reakcje); następuje ponadto hipertrofia procesów pobudzania, które należą do warstw filogenetycznie najstarszych, oraz osłabienie młodszych, bardziej zróżnicowanych form zachowania (związki rodzinne i reakcje społ.).

Zdolność do bezinteresownej ciekawości, powsz. u młodych ssaków, ustępuje z osiągnięciem dojrzałości reakcjom lękowym wobec bodźców nie znanych; zanikające z wiekiem u olbrzymiej większości ssaków cechy młodzieńcze utrzymują się u człowieka w wieku dojrzałym (tzw. neotenia), a nawet do starości; to stałe niewykończenie dojrzałości człowieka stanowi fundamentalny warunek twórczości, wielostronności, zdolności do eksperymentowania wobec świata i zaciekawienia światem; fiz. i behawioralne cechy neotenii, niezauważalne u zwierząt dziko żyjących, występują w rasach oswojonych; związane z twórczością i wolnością człowieka zachowania zabawowe również powszechnie zanikają u ssaków.

Niewykończenie dojrzałości człowieka, będące konstytutywnym źródłem kultury ludzkiej i ekspansji gatunkowej, zablokowało automatyzmy instynktów użyteczne z biol. punktu widzenia i zniszczyło samoczynną regulację stosunków wewnątrzgatunkowych ; agresja mająca na celu obronę przed obcym gatunkiem stała się bezsensowna z punktu widzenia biol. i zamienia się na agresję na części własnego gatunku (np. sztucznie skonstruowane narzędzia niszczycielskie i obronne, m.in. broń nuklearna); normy kultury zastępując działanie narządów i mechanizmów biol. bronią gatunek ludzki przed samozagładą.

Człowiek uczestniczy w potrzebach biol. częściowo w sposób zwierzęcy przez reakcje instynktowne i nieświadome uczenie się wykorzystywania możliwości fiz., częściowo też za pomocą ludzkich mechanizmów poznawczych, tworząc w swojej osobowości warstwę informacyjno-aksjologiczną, a utrzymując ten sam, co w zachowaniu zwierząt, kierunek działania; może jednak przyjąć nowy cel, który wykracza poza zwierzęcy (np. pod wpływem przeżyć mor. ma zdolność tworzenia wspólnot otwartych na in. człowieka, współczucia w sposób bezinteresowny, kochania nieprzyjaciół, solidaryzowania się z pokrzywdzonymi w odległych krajach, a nawet współczucia wobec zwierząt i opieki nad nimi).

 

N. Tinbergen, The Study of Instinct, Ox 1958,1969- (Badania nad Instynktem, Wwa 1976); E.H. Hess, E. An Approach toward the Complete Analysis of Behavior, w: New Directions in Psychology, NY 1962, 157-266; K. Lorenz, Das sogenannte Böse. Zur Naturgeschichte der Aggression, W 1963,1971-* (Tak zwane zlo, Wwa I972.1975-); R. Ardrey, Le territoire. Stock 1966; I. Eibl-Eibcsfeldt, E. Die Biologie des Verhaltens, F 1966; A. Manning, An Introduction to Animal Behaviour, Lo 1967,1972- (Wstęp do e. zwierząt, Wwa 1976); R.F. Ewer, E. of Mammals. Lo 1968; W. Wickler, Sind wir Sünder? Naturgesetze der Ehe, Mn 1969 (Czy jesteśmy grzesznikami? Prawa naturalne małżeństwa, Wwa 1974); J. Żabiński, Zagadnienia zoopsychologli, w: Materiały do nauczania psychologii, seria 1, Wwa 1969, U 257-305; S.J. Dimond, The Social Behaviour of Animals, Lo 1970; K. Lorenz, Ewolucja zachowania, w: Psychofizjologia, Wwa 1971, 365-379; R.J. Wojtusiak, Zoopsychologią l e., w: Biologia XX wieku, Wwa 1971, 1 475-511 ; J.A. Chmurzyński, E. a zoopsychologią, w: Powstawanie nowych dyscyplin naukowych, Wr 1973, 17-67; R. Chauvin, L'é. Etude biologique du comportement animal, P 1975; A. Grzegorczyk, Refleksje o psychologicznej koncepcji człowieka, Teksty 39(1978) z. 3,9-36.

 

2. W aspekcie psychosocjologicznym — Nazwę e. w znaczeniu zbliżonym do psychosocjol. użył po raz pierwszy 1843 J.S. Mili na oznaczenie postulowanej przezeń dedukcyjnej i hipotetycznej nauki o tworzeniu charakteru, stanowiącej system wniosków z psychologii i pojętej jako nauka eksperymentalna, ustalająca elementarne prawa umysłu ludzkiego; proponowaną przez niego dyscyplinę przyjęło się w XX w. określać mianem -> Charakterologie Na przełomie XIX i XX w., pod wpływem ewolucjonizmu Ch. Darwina i w kontekście rozwoju nauk hist.--społ., powstała e. rozumiana jako dyscyplina empiryczna analizująca zależność moralnych postaw i obyczajów od warunków społ.; zaczątki e. jako odrębnej dyscypliny socjol. pojawiły się już u E. Durkheima, choć za pioniera uważa się dopiero jego ucznia L. Lévy-Bruhla; pierwsze metodyczne badania przeprowadzili E. Westermarck, W. Wundt i M. Weber, w Polsce zaś A. Świętochowski, L. Krzywicki, M. Ossowska.

Celem e. jest opis moralności, przez którą rozumie się tu zespół moralnych przekonań, przeżyć, a także podległych ocenie moralnej zachowań jednostek i grup społ., oraz wyjaśnienie moralności przez kulturowe, hist., psychol. i społ. uwarunkowania. Nieostrość i złożona struktura przedmiotu e. (czyli moralności) domaga się różnych metod jego badania (np. lingwistycznych, hist., psychol., socjol.), przez co badania etologiczne mają charakter interdyscyplinarny, choć różnorodność metod podporządkowana jest jednemu przedmiotowi i celowi e.

Przedmiotem i celem różni się e. od -*• etyki; z tej racji próby zastąpienia etyki etologia (Wundt) bądź wyprowadzania norm etycznych z założeń e. (Świętochowski) są nieporozumieniem, jakkolwiek wyniki badań etologicznych mogą służyć etyce dla ukazania bogactwa i złożoności tych faktów i zjawisk, przez które ujawnia się przedmiot etyki, jakim jest moralna -> powinność. E. jednak nie zajmuje się samą powinnością ani nie usiłuje sformułować i uzasadnić ocen i norm mor.; w odróżnieniu od normatywnego i filoz. charakteru etyki jest e. nauką wyłącznie opisową; obie natomiast dyscypliny uznać należy za doświadczalne i nauk. wbrew pozytywistycznej tendencji do przypisywania tych cech wyłącznie e. (Lévy-Bruhl, G. Simmel, Świętochowski, Ossowska), choć różnice przedmiotu i celu wyznaczają różny typ doświadczenia i model obu nauk; z tego powodu nieuzasadnione jest nazywanie przez Ossowską e. „nauką o moralności".

 

J.S. Mili, A System of Logic Ratiocinative and Inductive. Being a Connected View of the Principles of Evidence and the Methods of Scientific Investigation. Lo 1843,1900« (System logiki dedukcyjnej i Indukcyjnej I-II, Wwa 1962); A. Świętochowski, O powstawaniu praw moralnych. Wwa 1877; W. Wundt, Ethik. Eine Untersuchung der Tatsachen und Gesetze des sittlichen Leben, St 1886,1912*; G. Simmcl, Einleitung in die Moralwissenschaft. Eine Kritik der ethischen Grundbegriffe I-II, B 1892-93; L. Lévy-Bruhl, La morale et la science des moeurs, P 1903,1971" (Moralność i nauka o obyczajach, Wwa 1961); L. Krzywicki, Rozwój moralności, Wwa 1905, 837-885;'E. Westermarck, The Origin and Development of the Moral Ideas I-II. Lo 1906-08,1924-26-; A. Świętochowski, Źródła moralności, Wwa 1912; M. Weber, Gesammelte Aufsätze zur Religionssoziologie I-II, T 1920,1972-; E. Durkheim, Jugements de valeur et jugements de réalité, w: Sociologie et philosophie, P 1924,1967-, 117-142; A. Bayet, La science des faits moraux, P 1925; M. Schlick, Fragen der Ethik, W 1930 (Zagadnienia etyki, Wwa I960); E. Dupréel, 7>aif<r de morale, Bru 1932 (Traktat o moralności, Wwa 1969); G. Gurvitch, Morale théorique et science des moeurs, P 1937,19613 ; M. Ossowska, Podstawy nauki o moralności, Wwa 1947,1966*; tenże. Motywy postępowania, Wwa 1949,1958' ; tenże. Socjologia moralności, Wwa 1963,1969-; J. Pieter, Etyka a nauki o zjawiskach moralnych, Etyka 2(1967) 141-171; H. Meynell, E. and Ethics. Phy 45(1970) 290-305; G. Crescenzo, Interazione e trasazione nell'e.. Rivista di filosofia 63(1972) z. 1, 3-35; W. Nieke, HWP II 812; N. Capaldi, Mill's Forgotten Science of E., Social Theory and Practice 2(1973) 409-420; A. Edel, Miejsce wiedzy empirycznej w etyce. Etyka 11(1973) 173-190; J. Pastuszka, Charakterotogia według Immanuela Kanta. Charakterystyka antropologiczna, RF 21(1973) z. 4, 153-164; T. Styczeń, Metaetyka, Lb 1974, 23-28; A.F. Szyszkin, E. i etlka, Woprosy filosofii 28(1974) z. 9, 111-122; J. Vogt, Von der Ethik zur E. Aussagen der Begriffsgeschichte, Gymnasium 82(1975) 331--338; L. Poliakov, De la Bible à l'é., Critique 34(1978) 742-747.

Podobne prace

Do góry