Ocena brak

ETIOPSKI RYT

Autor /Sebald Dodano /20.09.2012

Obrzędy liturgiczne -»- etiopskiego Kościoła, ukształtowane w wyniku akomodacji aleksandryjskiej liturgii (także częściowo syr., palest, i bizant.) do rodzimej kultury afrykańskiej, pozostającej pod wpływem judaizmu; ma charakter wybitnie maryjny.

Ze względu na brak świadectw staroż. nie można odtworzyć procesu kształtowania się r.e. ; większość bowiem oryginalnych tekstów liturg. zaginęła w okresie odnowy za panowania ces. Amde Tsyjona I (zm. 1344) oraz podczas inwazji muzułm. Ahmeda ibn Ibrahima al-Ghaziego zw. Graniem (zm. 1543); przyjmuje się, że ostateczny kształt nadano mu w XIV-XVI w. ; znaczny udział w powstaniu i rozwoju r.e. miały słynne klasztory Debrę Libanos (k. Addis Abeby) i Debrę Dammo (k. Aksum) ; elementy judaistyczne uwidaczniają się zwł. w budownictwie sakr. oraz w praktykach rei. i dyscyplinie kośc. (święcenie szabatu oprócz niedzieli, ablucje, zakaz spożywania tzw. pokarmów nieczystych).

Ryt eucharystii w zasadzie pokrywa się z koptyjskimi obrzędami liturgii eucharyst.; obejmuje:

° uroczyste przygotowanie i wniesienie darów ofiarnych (chleb przaśny oraz sok z wysuszonych i zamoczonych winogron),

° ich ofiarowanie (brak wyraźnej -> enarksis),

° mszę katechumenów (obejmującą -* ektenie, absolucję, okadzenie, któremu niekiedy przypisuje się charakter penitencjarny, 4 czytania z NT oraz -*• Trishagion trynitarny bez -* Benedictus),

° anafore (spośród co najmniej 14 anafor najczęściej używana jest tzw. Liturgia 12 apostołów, będąca poszerzonym przekładem Tradycji apostolskiej Hipolita Rzym. z III w.); anafory r.e. charakteryzują się wysokimi walorami poetyckimi i podobne są do hymnów (np. anafora maryjna); cechuje je ponadto rozbieżność w strukturze, wyrażająca się tym, że niektóre z nich, jak maryjna i św. Grzegorza, nie mają epiklezy, czy jak św. Jakuba z Sarug — słów ustanowienia, in. natomiast zawierają 2 epiklezy lub tzw. epiklezę Logosa,

° komunię pod 2 postaciami,

° obrzęd zakończenia liturgii i rozesłania wiernych (w formie dialogowanej modlitwy dziękczynnej); eucharystię przechowuje się, a także roznosi chorym; I komunii udziela się, łącznie z chrztem, pod postacią wina, przy czym dorosłym neofitom (zgodnie ze staroż., nie wyjaśnionym dotąd zwyczajem) podaje się nadto mieszaninę mleka i miodu.

W sposobie sprawowania sakramentów ujawnia się najbardziej oryginalność r.e.:

° chrztu udziela się (chłopcom w 40, a dziewczętom w 80 dniu po urodzeniu) przez potrójne zanurzenie i odnawia co roku w święto Objawienia Pańskiego przez zanurzenie w rzece (wierni na czele z duchownymi); zachowano też obrzezanie w 8 dniu życia;

° bierzmowania, które pierwotnie przyjmowano łącznie z chrztem, zaniechano od XVII w. z powodu braku oliwy, stanowiącej materię tego sakramentu;

° pokutę w formie spowiedzi prywatnej odprawia się w niebezpieczeństwie śmierci lub przypadkach szczególnie ciężkich grzechów, stosując formułę deprekatywną;

° chorych namaszczenia udziela się rzadko, lecz bardzo uroczyście;

° święceń kapłaństwa, obejmującego 3 stopnie hierarchiczne (czyli tzw. święceń wyższych — diakonatu, prezbiteratu i episkopatu; niższe wyszły z praktyki), udziela bp, a konsekracji bpa dokonuje zwyczajowo abuna; charakterystyczne jest, że spośród szacunkowo wielkiej liczby święconych (ok. 25 % ogółu dorosłych mężczyzn) tylko nieliczni spełniają funkcje kapł.;

° małżeństwa udziela się podczas mszy, a jego ryt obejmuje poświęcenie szat i darów narzeczonej, konsens małż., nałożenie obrączek, namaszczenie i nałożenie szat, włożenie koron oraz udzielenie komunii pod osłoną czerwonego parasola.

Liturgia godzin kan., inspirowana przez zwyczaje klasztorów egip., obejmuje 7 godzin, na które składają się psalmy, hymny i modlitwy (tropariony pochodzenia bizant.); sprawuje się ją (z zasady w formie śpiewanej) w kościołach par., z udziałem wiernych (nie tylko w klasztorach w ramach -*• konwentualnej celebry), a przewodzą jej świeccy, zw. debterami (śpiewacy, lektorzy i skrybowie kośc.).

Rok liturg., zbliżony w strukturze do roku w rycie koptyj-skim, charakteryzuje się dużą liczbą świąt (ok. 220) — Pańskich (cały tydzień trwa Wielkanoc), maryjnych, patriarchów i proroków, świętych NT, świętych Kościoła etiopskiego, archaniołów (Rafała, Gabriela), a także święto 24 starców z Ap; szczególnym kultem cieszy się Michał Archanioł (patron Etiopii), św. Frumencjusz (Selama zw. Oświecicielem jako apostoł Etiopii) i św. Tekle Hajmanot (założyciel Debrę Azbo); określone dni miesiąca są stałymi obchodami, np. 7 (Trójcy Świętej), 12 (Michała Archanioła), 21 (Matki Bożej), 29 (Narodzenia Chrystusa). O popularności kultu Matki Bożej świadczą poświęcone jej : anafora, hymny (zebrane w Weddase Mariam) modlitwy (czytane podczas liturgii, zwł. świątecznej) oraz liczne święta (33), a także zwyczaj częstego nadawania imienia Maria, obrazy w domach, kościoły pod jej wezw. i przypisywany jej tytuł Królowa Etiopii.

Językiem liturg. jest staroż. język sem. Królestwa Aksum, zw. geez, który wyszedł z mowy ok. X w., a z piśmiennictwa w poł. XLX w. ; zachowały się też, zwł. w liturgii wielkich świąt, nieliczne formuły w języku gr. ; w XX w. zaczęto wprowadzać do r.e. teksty (głównie czytań liturg.) w potocznym języku amharskim.

Dom Boży często ma kształt bazyliki na planie prostokąta lub krzyża, lecz typową jego formą jest okrągła budowla, niekiedy oktogonalna, której wnętrze, przyozdobione przedstawieniami Chrystusa i świętych oraz scen bibl. (freski lub malowidła na płótnie często naklejone na ścianie), dzieli się na 3 cz., wyznaczone 3 koncentrycznymi pierścieniami; w cz. I, najbliżej centrum, stanowiącej sanktuarium i zarezerwowanej dla kapłanów, znajduje się ołtarz z -»• tabotem na mensie, będącym kopią tabotu z katedry NMP Syjonu w Aksum; cz. II przeznaczona jest dla chóru i przystępujących do komunii; cz. III zaś, mieszcząca się w pierścieniu zewn., dla reszty uczestników liturgii.

Szaty liturg. są bardzo bogato haftowane, a sprzęt i naczynia przyozdabiane klejnotami. Z ksiąg kośc. za najbardziej popularny uchodzi etiopski synaksarion, będący przekł. koptyjskiego, dokonanym w XIV w. i wzbogaconym o tradycje lokalne; zawiera życiorysy świętych, przeplatane legendami, obfitującymi w cudowności; stanowi źródło czytań liturg. i uważany jest za podstawowe dzieło literatury etiopskiej. Śpiew i muzyka kośc. odbiegają swą oryginalnością od śpiewu i muzyki in. Kościołów; r.e. cechuje bogactwo hymnów (zwł. maryjnych) pochodzenia rodzimego oraz muzyka instrumentalna (sistrum, kołatki, dzwonki, bębny, triangle, metalowe talerze, flety, liry), która służy jako akompaniament do rytmicznego podtrzymywania śpiewu i tańca liturgicznego.

Obrzędowość ludowa, związana głównie z procesjami i widowiskami urządzanymi z okazji wielkich uroczystości, nawiązuje do zwyczajów sem. i wyraża się w tańcach debterów, rytmicznym klaskaniu i poruszaniu się zgromadzonych oraz uderzaniu w wielkie bębny.

 

F.E. Brightam, Liturgies Eastern and Western, Ox 1896 (passim); 1. Guidi, DHGE I 210-227; S.A.B. Mercer, The Ethiopian Liturgy—Its Development and Forms, Miw 1915; H. Leclercq, DACL V 584-624; H.M. Hyatt, The Church of Abyssinia, Lo 1928; E. A. Wallis Budge, The Book of Saints of the Ethiopian Church I-IV, C 1928; T.M. Samharay, De Sanctis sacramentis se-cundum ritum aethlopicum, R 1931; G. Sottochiesa, La religione in Etiopia, Tn 1936; T.M. Samharay, La messe éthiopienne, R 1937; E. Coulbeaux, DThC V 922-969; Raes (passim); A. Raes, ECat V 701-702; Janin E 492--503; Cerulli; E. TJllendorff, The Ethiopians. An Introduction to Country and People, Lo 1960,1965- (passim); E. Hammerschmidt, Studies in the Ethiopie Anaphoras, B 1961; A. Raes, LThK VI 1088-1089; E. Hammerschmidt, Kulisymbolik der koptischen und der äthiopischen Kirche, w: Symbolik des orthodoxen und orientalischen Christentums, St 1962, 167-235; A.S. Atiya, A History of Eastern Christianity, Lo 1968 (Historia Kościołów wschodnich, Wwa 1978, 125-144); W. de Vnes, Dle getrennten Kirchen des Ostens. Die äthiopische Kirche, KonKun 138-147; LH. Dalmais, Die nichtbyzantinischen orientalischen Liturgien, HOK 412-414; F. Heiler, Die Ostkirchen, Mn 1971, 361-375; P. Wiertz, Zur religiösen Volkskultur der orientalischen und orthodoxen Kirchen, HOK 578-632 (passim).

Podobne prace

Do góry